Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej Credit risk in the light of the new capital agreement

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej Credit risk in the light of the new capital agreement"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe UNIWERSYTETU PRZYRODNICZO-HUMANISTYCZNEGO w SIEDLCACH Nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie 2010 dr Beata Doma ska-szaruga Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej Credit risk in the light of the new capital agreement Streszczenie: W artykule scharakteryzowano ryzyko kredytowe banku na tle innych rodzajów ryzyka oraz przepisów Nowej Umowy Kapita owej - systemu uregulowa stworzonego przez Komitet Bazylejski w celu ochrony stabilno ci systemu bankowego. Opisano zewn trzne i wewn trzne przyczyny wyst powania ryzyka kredytowego, sklasyfikowano ryzyko oraz omówiono wybrane aspekty zarz dzania ryzykiem. Abstract: In this paper has been described the bank's credit risk relative to other types of risks and the provisions of Basel II - a regulatory system created by the Basel Committee in order to protect the stability of the banking system. There have been also determined the external and internal causes of the credit risk, as well the risk has been classified and there have been discussed some aspects of risk management. Wprowadzenie Immanentn cech bankowo ci od zarania jej dziejów jest ryzyko. Banki osi gaj i, pomna aj swoje zyski dzi ki podejmowaniu ryzyka i zarz dzaniu nim. Bank, który chcia by ca kowicie unika ryzyka, nie móg by podejmowa adnej z czynno ci bankowych, nie osi ga by wi c zysków zaprzeczaj c jednocze nie swojej racji bytu. Ryzyko towarzyszy jednym z podstawowych operacji bankowych, jakimi s operacje kredytowe. Rosn ca konkurencja na rynku us ug kredytowych, jak równie niekorzystne zjawiska zachodz ce w gospodarce spowodowa y, e przed bankami stan y wyzwania kredytowania zwi kszaj cego si segmentu podmiotów i przedsi wzi bardzo wysokiego ryzyka. Wiadomo te, e zagro enie, dla, poszczególnych, banków, jest uto samiane z, zagro eniem, dla, ca ego systemu, bankowego. Aby do takiego zagro enia nie dosz o i eby ograniczy najgro niejsze formy ryzyka Komitet Bazylejski opracowa Now Umow Kapita ow, której normy ostro no ciowe nadzór bankowy wprowadzi jako obowi zkowe. W NUK skoncentrowano si w szczególno ci na ryzyku kredytowym, poruszono te problem ryzyka rynkowego i operacyjnego.

2 144 B. Doma ska-szaruga Istota i przyczyny wyst powania ryzyka bankowego Ryzyko, mo na, zdefiniowa, najogólniej jako wymiern niepewno, osi gni cia zaplanowanego celu, czyli inaczej mówi c prawdopodobie stwo, niezrealizowania, za o onego, celu, b d mo liwo wyst pienia niepo danej sytuacji, której konsekwencje b d negatywnie wp ywa na dany podmiot gospodarczy. Nale y jednak zaznaczy, i ryzyko to poj cie z o one i w ka dej dziedzinie jest interpretowane w, odmienny sposób. W tabeli 1 zestawiono ró ne okre lenia ryzyka. Tabela 1. Przegl d definicji ryzyka Table 1. Review of the definition of the risk ród o E. Sobol, S ownik wyrazów obcych, Warszawa 1996, s. 985 W.D. Rowe, An anatomy of Risk, John Wiley & Sons, Nowy Jork 1997, s. 24. W.L. Jaworski (red.), Wspó czesny bank, Poltext, Warszawa 1998, s J. Kulty, Ryzyko niepewno ci i konflikt w dzia alno ci gospodarczej, Wyd. AE, Kraków 1998, s. 29. D. Dziawgo, Credit rating.ryzyko i obligacje na mi dzynarodowym rynku finansowym, PWN, Warszawa 1998, s. 14. P. Kwiatkowski, Analiza ryzyka kredytowego towarzysz cego finansowaniu przedsi wzi inwestycyjnych na zasadach project finance, Warszawa 1998, s. 3. E.J. Vaughan, Risk Management, John Wiley & Sons, Nowy Jork 1997, s. 8. W. Przybylska-Kapu ci ska (red.), Zarz dzanie ryzykiem i p ynno ci banku komercyjnego, Wyd. AE, Pozna 2001, s. 7. Definicja Ogólne uj cie ryzyka Ryzyko - mo liwo, prawdopodobie stwo, e co si nie uda; przedsi wzi cie którego wynik jest niepewny, nieznany, problematyczny. Ryzyko poj cie sk adaj ce si z dwóch g ównych komponentów: zaistnienia mo liwych cho niechcianych konsekwencji czy strat oraz niepewno ci w wyst powaniu tych konsekwencji, wyra onej w postaci prawdopodobie stwa. Ryzyko jest to zagro enie osi gni cia zamierzonych celów. Ryzyko to mo liwo wyst pienia niepo danego zdarzenia, mo liwo poniesienia straty. Mo na je tak e uto samia z prawdopodobie stwem wyst pienia niepo danego wyniku. Ryzyko definiowane jest jako niepewno zwi zan z pewnym zdarzeniem lub dochodem w przysz o ci; przy czym niepewno jest odzwierciedlona przez nieoczekiwane zmiany wydarze. Ryzyko oznacza,, e na skutek niepe nej informacji SA podejmowane decyzje, które nie SA optymalne z punktu widzenia osi gni cia za o onego celu. Ryzyko jest warunkiem, w którym istnieje prawdopodobie stwo niepomy lnego odchylenia od po danego oczekiwanego zysku. Ryzyko to sytuacja gdy co najmniej jeden z elementów sk adaj cych si na ni nie jest znany, ale znane jest prawdopodobie stwo jego wyst pienia. Prawdopodobie stwo to mo e by wymierne lub tylko odczuwalne przez decydenta. Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

3 Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej 145 M. Rajczyk, Podstawy bankowo- ci komercyjnej, Fundacja Banku l skiego, Bielsko Bia a 1997, s. 50. Z. Fedorowicz, Ryzyko bankowe, Warszawa 1996, s Bankowe uj cie ryzyka Ryzyko bankowe jest to niebezpiecze stwo pogorszenia wyniku finansowego oraz powstania nieprawid owo ci, które mog powodowa w ostatecznych przypadkach nawet upad o banku. Ryzyko bankowe okre lane jest jako mo liwo powstania zysków i strat w wyniku niepewno ci (rozbie no ci mi dzy rzeczywisto ci a przewidywaniami) co do przebiegu zjawisk zwi zanych z dzia alno ci bankow. ród o: M. Kraska, Credit scoring i credit rating: zastosowanie w banku komercyjnym, Starodruk, Warszawa 2004, s Source: M. Kraska, Credit scoring i credit rating: zastosowanie w banku komercyjnym, Starodruk, Warsaw 2004, pp Na wyst powanie ryzyka w dzia alno ci bankowej maj wp yw ró ne czynniki, które mo emy podzieli zewn trzne, tkwi ce w, otoczeniu banku, oraz, wewn trzne, maj ce ród o w samym banku. Do determinantów egzogenicznych (zewn trznych) zaliczamy: 1) czynniki makroekonomiczne, na które wp ywa polityka gospodarcza, pa stwa i polityka monetarna banku centralnego. S to: 1 a. zmiana si y, nabywczej pieni dza, krajowego, b. zmiana warto ci, parametrów rynkowych np. kursów walutowych, rynkowych stóp procentowych, c. rosn ce deficyty bud etowe oraz zad u enie krajów rozwijaj cych si (powstaje ryzyko nieodzyskania przez bank zainwestowanych w tych krajach rodków w,,postaci udzielonych kredytów b d po yczek); 2) czynniki regulacyjne, do których zaliczamy: 2 a. zmian (rozlu nianie lub zaostrzanie) przepisów reguluj cych, dzia alno banków, b. deregulacj (znoszenie ogranicze administracyjnych na rynkach finansowych, c. zmiany w obszarze przepisów prawa podatkowego czy te dewizowego; 3) globalizacj, która umo liwia przeprowadzanie transakcji na mi dzynarodowych rynkach finansowych i nara a banki na konkurencj ze strony zagranicznych instytucji finansowych oraz na zara- anie si zjawiskami kryzysowymi, 4) czynniki popytowe i poda owe panuj ce na rynkach finansowych oraz wzrost znaczenia instrumentów finansowych pochodnych, 5) dezintermediacj (relatywne zmniejszenie roli banków jako tradycyjnych po redników finansowych przyjmuj cych depozyty i udzielaj cych kredytów) oraz sekurytyzacj (zast powanie kredytu bankowego emisj papierów d u nych), 1 M. Iwanicz-Drozdowska, A. Nowak, Ryzyko bankowe, Szko a G ówna Handlowa, Warszawa 2001, s M. Zaleska (red.), Wspó czesna bankowo, Difin, Warszawa 2007, s ZN nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010

4 146 B. Doma ska-szaruga 6) inne czynniki zewn trzne - kl ski ywio owe, zamachy terrorystyczne, katastrofy, kradzie e, zjawiska demograficzne itp. Drug grup czynników wp ywaj cych na ryzyko bankowe stanowi determinanty wewn trzne zwane te endogenicznymi lub subiektywnymi. Wyró niamy tu dwie g ówne sfery czynników 3 : 1) odnosz ce si do czynnika ludzkiego - poziom kwalifikacji pracowników banku, ich stosunek do obowi zków s u bowych, decyzje i zachowania pracowników, uczciwo, 2) czynniki techniczne post p techniczny, rozwój informatyki i, telekomunikacji. Reasumuj c powy sz gam czynników generowania ryzyka, bankowego mo na stwierdzi, e maja one ogromny potencja zagro e, dla efektywnej i bezpiecznej, dzia alno ci banku. Cz sto s one sprz one zwrotnie i podszyte jednocze nie kilkoma impulsami o odmiennej specyfice. To wszystko wymaga bardzo skomplikowanego, wielostronnego i bardzo umiej tnego zarz dzania ryzykiem bankowym. Ryzyko kredytowe w wietle Nowej Umowy Kapita owej W literaturze, przedmiotu mo na spotka wiele ró nie zdefiniowanych rodzajów ryzyka bankowego. W zwi zku z tym, e na wst pie za o ono, i ryzyko kredytowe zostanie omówione na tle postanowie NUK, pos u ymy si klasyfikacj ryzyka bankowego, któr zastosowa Komitet Bazylejski w celu sprecyzowania norm ostro no ciowych zawartych w Nowej Umowie Kapita owej. Komitet skupi si na trzech zasadniczych kategoriach ryzyka bankowego: 4 ryzyko kredytowe, ryzyko rynkowe (a w tym, ryzyko walutowe, ryzyko cen, towarów, ryzyko cen, kapita owych papierów, warto ciowych, ryzyko szczególne, cen instrumentów d u nych, ryzyko stopy procentowej), ryzyko operacyjne ( w tym ryzyko prawne).i ryzyko operacyjne 5. Komitet Bazylejski w Nowej Umowie Kapita owej najwi cej uwagi po- wi ci ryzyku kredytowemu z tytu u jego wa no ci i dlatego te ca y Filar I skoncentrowany jest na tym zagadnieniu. Obszerne potraktowanie ryzyka kredytowego wiadczy o tym, e w praktyce dzia alno ci wszystkich banków znaczenie tego rodzaju ryzyka jest bardzo du e. Ryzyko kredytowe definiowane jest jako ryzyko poniesienia straty finansowej wywo anej zaprzestaniem terminowej sp aty zobowi za przez klientów banku. Niewywi zanie si kontrahenta ze sp aty kredytu w cz ci lub w ca o ci spowodowane jest na ogó jego pogarszaj c si sytuacj finansow, b d te jego bankructwem. Straty powsta e w wyniku niesp aconych kredytów w powa ny sposób oddzia uj na finansow sytuacj banków. Ryzyko kredytowe obejmuje zarówno transakcje z konkretnymi klientami, 3 Z. Dobosiewicz, Kredyty i gwarancje bankowe, PWE, Warszawa, s Uchwa a KNB nr 1/2007 z dnia r. (Dziennik Urz dowy NBP nr 2/2007 poz. 3). 5 M.Górski, Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa 2009, s Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

5 Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej 147 w których o ryzyku decyduje z regu y sytuacja finansowa kredytobiorcy, jak i ryzyko portfela kredytowego, który zale ny jest od ró nego rodzaju klientów oraz transakcji obarczonych tym e ryzykiem. Jak wiadomo kredyt jest podstawowym ale nie jedynym produktem kredytowym banku. Obecnie oferta kredytowa banków jest bardzo szeroka, st d te ryzyko kredytowe oprócz aktywnych operacji bilansowych, do których bank ma, tytu prawny, odnosi si równie do pozycji pozabilansowych zarówno tych udzielonych, jak te i tych otrzymanych. Zatem ryzyko kredytowe obejmuje takie zakresy dzia alno ci banku jak: udzielone kredyty i po yczki, przyznane ale nie pobrane kredyty, karty kredytowe, udzielone gwarancje i akcepty bankowe, udzielone por czenia wg prawa wekslowego, akredytywy,,, lokaty na rynku mi dzybankowym,,, instrumenty rynku kapita owego, tj.: operacje dewizowe, transakcje na, rynku instrumentów pochodnych (opcje, swapy, kontrakty futures), obligacje, akcje i udzia y w spó kach kapita owych, bony skarbowe, obrót kamieniami i metalami szlachetnymi 6. W literaturze przedmiotu mo na spotka wiele ró nych klasyfikacji ryzyka kredytowego (rysunek 1). RYZYKO KREDYTOWE Kryterium bilansowe Kryterium przyczynowe Kryterium podmiotowe Kryterium czasu ryzyko aktywne ryzyko bilansowe ryzyko indywidualne ryzyko przed podpisaniem umowy ryzyko pasywne ryzyko pozabilansowe ryzyko czne ryzyko po podpisaniu umowy Rys. 1. Klasyfikacja ryzyka kredytowego wg ró nych kryteriów Fig. 1. Classification of the credit risk according to different criteria ród o: M. Capiga, Dzia alno kredytowa monetarnych instytucji finansowych, Difin, Warszawa 2006, s Source: M. Capiga, Dzia alno kredytowa monetarnych instytucji finansowych, Difin, Warszawa 2006, p M. Capiga, Dzia alno kredytowa monetarnych instytucji finansowych, Difin, Warszawa 2006, s ZN nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010

6 148 B. Doma ska-szaruga Najcz stszym podzia em ryzyka kredytowego jest podzia z punktu widzenia bilansu banku i jego elementów sk adaj cych si na te ryzyko. Jest to podzia na: ryzyko aktywne, ryzyko pasywne. Ryzyko kredytowe aktywne (czynne) rozumiane jest jako zagro enie sp aty przez kredytobiorców rat kapita owych i odsetek w uzgodnionym terminie i wysoko ci okre lonej w umowie,, kredytowej. Mo e to doprowadzi do utraty p ynno ci banku. Ryzyko to w du ej mierze jest zdeterminowane przez bank, chocia cz tego ryzyka ma charakter zewn trzny (egzogeniczny) i niemo liwym jest, by w pe ni je kontrolowa. Pasywne ryzyko kredytowe z kolei zwi zane jest z przedwczesnym ni przewiduje termin w umowie wycofywaniem przez deponenta swoich rodków, albo tak e z zagro eniem nieuzyskana kredytu refinansowego od innych instytucji finansowych. W przypadku tym wp ywy banku na ryzyko pasywne s ograniczone - bank jest stron biern. To deponenci decyduj co do lokat i udzielania kredytów refinansowych. Deponentami tymi s podmioty niefinansowe, czyli np. gospodarstwa domowe oraz jednostki gospodarcze i samorz dowe 7. Ze wzgl du na kryterium podmiotowe ryzyko kredytowe dzieli si na: ryzyko indywidualne / ryzyko pojedynczego kredytu, ryzyko portfela kredytowego banku/ ryzyko ogólne Ryzyko pojedynczego kredytu, jak sama nazwa mówi, wynika z pojedynczej umowy kredytowej i zale y od wysoko ci przypuszczalnej straty. Powstaje wówczas, gdy klient nie sp aci kredytu, wykona to w pó niejszym terminie, czy te tylko w cz ci wywi e si ze zobowi za wzgl dem banku. Ryzyko indywidualne obejmuje te pojedyncze straty, które wynikaj ze zmian oceny wiarygodno ci kredytowej kredytobiorcy i z przypadku jego upad o ci. Jako podstawowe dzia anie ograniczaj ce ujemne skutki tego rodzaju ryzyka bank wykorzystuje ró norodne metody s u ce ocenie zdolno ci kredytowej. Nale y jednak zwróci uwag na to, e przy kredytach udzielanych osobom indywidualnym ryzyko kredytowe powi zane jest z prywatnymi cechami kredytobiorcy i kredyty takie musz by analizowane inaczej ni kredyty dla przedsi biorstw, przy udzielaniu których nale y bra pod uwag sytuacj ekonomiczno-finansow danej jednostki oraz zewn trzn koniunktur gospodarcz. Ryzyko portfelowe, czyli czne ryzyko kredytowe, to zagregowane rodzaje ryzyka pojedynczego kredytu. Uzale nione jest ono od wielko ci pojedynczych kredytów, wspó zale no ci mi dzy tymi kredytami, jak te przypuszczalno ci ich niesp acenia. Ryzyko to ci le wi e si ze stopniem wielko ci ryzyka z tytu u pojedynczej transakcji i dywersyfikacji nale no ci kredytowych pod wzgl dem. typów kredytów, rodzajów grup klientów, oraz bran i regionów itp. W g ównej mierze to w a nie ryzyko portfela kredytowe- 7 D. G tarek, R. Maksymiuk, M. Krysiak,. Witkowski, Nowoczesne metody zarz dzania ryzykiem finansowym, WIG-Press, Warszawa 2001, s Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

7 Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej 149 go decyduje w zasadzie o wyp acalno ci banku, tak wi c wymaga pe nej wiedzy na temat portfela nale no ci kredytowych 8. Najbardziej przejrzystym i popularnym podzia em czynników, wp ywaj cych na ryzyko kredytowe, jest pogrupowanie ich na egzogeniczne (zewn trzne) i endogenicznych (wewn trznych) grupy czynników. Do zewn trznych niezale nych od banku czynników zaliczamy: a. czynniki koniunkturalno rynkowe, zwi zane z cyklicznymi wahaniami koniunktury, które przek adaj si na kondycj kredytobiorców, b. czynniki polityczno-systemowe, które sprowadzaj si generalnie do stabilno ci uk adów polityczno-rz dowych lub ich labilno ci, do zjawisk w obszarze rozwi za legislacyjno-organizacyjnych bezpo rednio dotycz cych podmiotów gospodarczych i ca ej gospodarki oraz sfery dzia alno ci banków 9, c. czynniki spo eczno-demograficzne, czyli okre lone zachowania ludzi i preferencje spo eczne, np. sk onno do oszcz dzania, zbytnie preferowanie gotówkowych form rozliczeniowych, awersja b d nadmierna sk onno do zaci gania d ugów w banku, niezdyscyplinowanie do wywi zywania si ze sp aty d ugów, d. zdarzenia losowe (katastrofy, kl ski ywio owe, ró nego rodzaju awarie, korupcja i przest pczo ) 10. Czynniki uzale nione od decyzji podejmowanych przez bank to: a. czynniki proceduralno-systemowe, wyp ywaj ce z wytycznych i z procedur kredytowych banku; zwane s one czynnikami stanowi cymi i obejmuj podstawowe warunki i elementy ka dej umowy kredytowej, tj. typ kredytu i jego cel oraz przeznaczanie, kwot i walut kredytu, okres kredytowania itp., b. czynniki wynikaj ce z zaniedba lub/i zaniecha realizacyjnych chodzi tu o b dy ludzkie); zagro enia maj swoje ród a w ca kowitym lub cz ciowym zaniechaniu stosowania zasad i procedur bankowych, oraz w lukach w tych przepisach. Brak nadzoru procesu kredytowania i monitoringu kredytobiorcy jest równie czynnikiem rzutuj cym na ryzyko kredytowe 11. Ka dy bank udzielaj c kredytów równocze nie podejmuje ryzyko kredytowe i musi spodziewa si, e mog nast pi zarazem pozytywne jak i negatywne rezultaty tego zjawiska. Banki mog zwi kszy zyski dzi ki uzyskanemu wi kszemu dochodowi z dzia alno ci kredytowej, ale mo e nast pi te utrata cz ci b d ca o ci kredytu wraz z odsetkami. Konsekwencje ryzyka kredytowego przejawiaj si równie we wzro cie kosztów kredytowania, wzmo onym nadzorze bankowym, utracie wiele mo liwo ci. Banki nadwyr aj swoj reputacj, cz sto trac p ynno finansow i wyp acal- 8 M.S. Wiatr, Zarz dzanie indywidualnym ryzykiem kredytowym. Elementy systemu, SGH, Warszawa 2008, s E. Kania, P. Rosi ski, Ryzyko kredytowe w banku, [w:] Jajuga K. (red.), Zarz dzanie ryzykiem, PWN, Warszawa 2007, s Zob. M.S. Wiatr, Zarz dzanie, dz. cyt., s M. Zaleska (red.), Wspó czesna, dz. cyt., s ZN nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010

8 150 B. Doma ska-szaruga no, co z biegiem czasu mo e nawet doprowadzi do bankructwa i upadku banku. Banki s instytucjami zaufania publicznego a upadek cho by jednego z nich mo e zachwia stabilno ca ego systemu bankowego. Dlatego banki musz podlega specjalnym regulacjom prawnym ze strony nadzoru. Odnosi si to do okre lenia zakresu akceptowalnego ryzyka przez ogólny system norm odnosz cy si do wszelkiej dzia alno ci bankowej, w tym kredytowej, poprzez specjalne normy ostro no ciowe. W celu ochrony stabilno ci sektora finansowego Komitet Bazylejski stworzy nowy system uregulowa, w ramach którego maj obowi zek funkcjonowa wszystkie istniej ce banki, czyli Now Umow Kapita ow, której bardzo wa nym aspektem jest podej cie do ryzyka w sposób kompleksowy. eby banki mog y prowadzi dzia alno kredytow potrzebny jest im do tego odpowiedni kapita. Instytucje finansowe musz zapewni, e posiadaj wystarczaj c ilo kapita u jako zabezpieczenie podejmowanego przez nie ryzyka, co skutkuje wzmocnieniem bezpiecze stwa oraz stabilno ci systemu bankowego. To wa nie przy wieca o wprowadzeniu Nowej Umowy Kapita owej. NUK jest odpowiedzi na wzrastaj ce ryzyko kredytowe. Umowa kapita owa sk ada si z trzech filarów: minimalne wymogi kapita owe, analiza nadzorcza i dyscyplina rynkowa. G ówny obszar dzia a regulacyjnych NUK stanowi problem dopasowania wielko ci kapita u w asnego do pokrycia ryzyka kredytowego. NUK reguluje wysoko kapita ów przeznaczonych na poczet udzielanych kredytów. W tym zakresie Filar I wskazuje na dwie obowi zuj ce normy ostro no ciowe jakimi s : wymóg kapita owy i wspó czynnik wyp acalno ci. Wspó czynnik wyp acalno ci zwany jest wspó czynnikiem adekwatno ci kapita owej i ka dy bank zobligowany jest do utrzymywania go na poziomie 8%. Oblicza si go w nast puj cy sposób: Wspó czynnik wyp acalno ci banku = Fundusze w asne + kapita krótkoterminowy aktywa wa one ryzykiem (czyli aktywa + zobowi zania pozabilansowe) + 12,5 wymogi kapita owe z tytu u ryzyka rynkowego i operacyjnego Banki, których skala dzia alno ci handlowej jest nieznacz ca, obliczaj czny wymóg kapita owy z tytu u ryzyka kredytowego zarówno w zakresie portfela bankowego jak i portfela handlowego. Za banki, których znacz ca jest skala dzia alno ci handlowej obliczaj go tylko w zakresie operacji nale- cych do portfela bankowego. Wymagane kapita y z tytu u ryzyka kredytowego nie powinny by wy sze ni fundusze w asne banku. czny wymóg kapita owy na pokrycie ryzyka kredytowego obliczany jest jako suma aktywów wa onych ryzykiem pomno ona przez 8% 12, co przedstawia poni sza formu a: 12 Uchwa a KNB nr 1/2007 z dnia r. (Dziennik Urz dowy NBP nr 2/2007 poz. 3). Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

9 Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej 151 wymóg kapita owy z tytu- u ryzyka kredytowego = (aktywa + zobowi zania pozabilansowe) 8% Dzi ki pe nemu pokryciu ryzyka kredytowego funduszami w asnymi w banku nie wyst puje zagro enie zatrzymania akcji kredytowej, poniewa portfel kredytowy banku ro nie proporcjonalnie do jego ca kowitych aktywów 13. Aby oszacowa ryzyko kredytowe i odpowiadaj ce jemu wymogi kapita owe Filar I (bior c pod uwag znaczne zró nicowanie banków pod wzgl dem mo liwo ci finansowych i organizacyjnych oraz wyposa enia technologicznego) pozwala instytucji kredytowej na wybranie jednej z dwóch metod oceny wspomnianego ryzyka metod standardow oraz wewn trznych ratingów IRB, która mo e by stosowana w dwóch formach: podstawowej i zaawansowanej 14. Zarz dzanie ryzykiem kredytowym ( ) praprzyczyn wszelkich istotnych trudno ci mog cych stanowi zagro enie dla bezpiecznego funkcjonowania banku jest z e zarz dzanie 15 Bank podejmuj c ryzyko kredytowe zawsze nara ony jest na pewien poziom straty, poniewa ca kowite wyeliminowanie ryzyka jest niemo liwe. eby ryzyko kredytowe stanowi o dla banku minimalne zagro enie, musi on podj szereg kompleksowych dzia a zapobiegaj cych lub/i zmniejszaj cych poziom tego ryzyka czyli musi nim zarz dza. Zarz dzanie ryzykiem jest to zespó czynno ci maj cych na celu niedopuszczenie do powstania niekorzystnych sytuacji b d zdarze i ich nast pstw oraz zabezpieczenie przed ich skutkami. Zarz dzanie ryzykiem kredytowym jest to proces, na który sk adaj si cztery etapy: 1) identyfikacja ryzyka, przez któr rozumie si dzia ania takie jak ustalenie przyczyn wyst powania tego ryzyka, okre lenie jego podstawowych rodzajów, wyznaczenie skali i zakresu ryzyka kredytowego oraz ocena nast pstw i skutków tego ryzyka, 2) pomiar (kwantyfikacja) ryzyka, czyli zidentyfikowanie przyczyn i rodzajów ryzyka, co daje mo liwo zmierzenia skali ryzyka i wyra- enia go liczbowo za pomoc ró nych metod, pocz wszy od opisowych sko czywszy na skomplikowanych ekonometrycznych (metoda punktowa (credit scoring), analiza dyskryminacyjna, metoda luki, metoda okresowo ci, analiza elastyczno ci i,,controlling). Metody te to metody oceny kondycji kredytobiorcy czyli jego zdol- 13 J. Kerna, Wp yw Nowej Umowy Kapita owej Komitetu Bazylejskiego (Basel II) na nast pny Pa stwa wniosek kredytowy, ( ). 14 Na temat szacowania ryzyka kredytowego i wymogach kapita owych pisze szerzej J. Zombirt, Nowa Umowa Kapita owa. Ewolucja czy rewolucja, Cedetu, Warszawa D. Daniluk, Regulacje i nadzór bankowy w Polsce, Biblioteka Mened era i Bankowca, Warszawa 1996, s. 74. ZN nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010

10 152 B. Doma ska-szaruga no ci kredytowej. Zdolno kredytowa jest to zdolno do terminowej sp aty zaci gni tego kredytu razem z odsetkami 16, 3) sterowanie ryzykiem, czyli dobór metod i narz dzi dzia a w obszarze ryzyka. Wyró nia si dwie strategie sterowania ryzykiem kredytowym: 17 aktywn (czynno ci, które oddzia ywaj na przyczyny pojawiania si ryzyka kredytowego; celem ich jest ograniczanie rozmiaru ryzyka; zaliczmy do nich unikanie i zmniejszanie ryzyka oraz przenoszenie, dywersyfikacj i hedding), pasywn (czynno ci, których celem jest obni enie ujemnego wp ywu skutków strat na pozycj finansow banku po przez zwi kszanie kapita u i rezerw), 4) kontrola i monitoring ryzyka. Zarz dzanie ryzykiem kredytowym w odniesieniu do pojedynczego kredytu i ca ego portfela kredytowego jest zró nicowane, poniewa poziomy ryzyka kredytowego w obydwu przypadkach s inne. Mimo powy szych ró nic normy ostro no ciowe zaproponowane przez NUK s wspóln p aszczyzn minimalizacji ryzyka. Instrumenty sterowania ryzykiem indywidualnego ryzyka kredytowego to: ocena zdolno ci kredytowej kredytobiorców (sprawdzanie wiarygodno ci kredytobiorcy przed i po udzieleniu kredytu - monitoring), zmniejszanie wysoko ci kwoty udzielanego kredytu, ocena zabezpiecze kredytów i stopie p ynno ci zabezpiecze. Instrumentami sterowania ryzykiem odnosz ce si do ca ego portfela kredytowego s : dywersyfikacja - czyli rozproszenie jako ciowe jak i ilo ciowe ryzyka kredytowego; je eli mniejszy jest stopie korelacji kredytów w portfelu kredytowym to i ni sze jest czne ryzyko kredytowe, dzia ania organizacyjne i przedsi wzi cia kadrowe np. kontrolowanie wewn trzne, szklenia pracowników, monitorowanie portfela kredytów, transfer ryzyka tj. przenoszenie go na inne instytucje, czego przyk adem jest udzielenie kredytu przez bank wchodz cy do konsorcjum bankowego rozk ada ryzyko kredytowe na wszystkie banki nale ce do tego konsorcjum, monitoring portfela. Coraz powa niejsz rol w ocenie pojedynczego ryzyka kredytowego pe ni tak e system ratingowy, który stanowi rodzaj d ugookresowej prognozy zdolno ci kredytowej kredytobiorcy 18. Ostatnim etapem zarz dzania ryzykiem kredytowym jest kontrola ryzyka aktualnego i potencjalnego. Celem jej jest sprawdzenie skuteczno ci 16 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997, nr 140, poz. 939, art. 70.1). 17 K. Jajuga, Zarz dzanie ryzykiem, PWN, Warszawa 2007, s M. Capiga, J. Harasim, G. Szustak, Finanse banków, Stowarzyszenie Ksi gowych w Polsce, Warszawa 2005, s Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

11 Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej 153 sterowania ryzykiem i w razie wykrycia nieprawid owo ci podj cie stosownych dzia a. W ramach kontroli powinna by przeprowadzona ocena: 19 metod analizy z punktu widzenia ich dok adno ci, u yteczno ci i aktualno ci, wykorzystywanych instrumentów sterowania pod wzgl dem osi gni tych korzy ci i poniesionych kosztów, organizacyjnego wprowadzania dzia a oraz stopnia centralizacji w tym zakresie i decentralizacji, integracji z systemem informatycznym i z rachunkowo ci, przejrzysto ci systemu dla ludzi podejmuj cych decyzje. Kontrola pe ni szereg funkcji. Funkcj informacyjn realizuje poprzez sygnalizowanie stopnia realizacji zada oraz ich zgodno ci z planem. Jednym z jej zada jest profilaktyka, gdy pozwala na unikanie b dów mog cych zagrozi realizowanym zadaniom. Kontrola jednocze nie spe nia rol koryguj c co przejawia si w przywracaniu stanu po danego, odpowiadaj cego przyj tym regulaminom wewn trznym i postanowieniom prawa zewn trznego. Pokazuje jak przywraca odchylenia rzeczywisto ci od za o e, umo liwia instruowanie pracowników i sk ania ich do efektywniejszej pracy oraz pobudza do wszelkich zmian 20. Zgodnie z Prawem bankowym to zarz d banku odpowiada za wprowadzenie i funkcjonowanie systemu kontroli wewn trznej dopasowanego do wielko ci ryzyka i jego profilu wi cego si z dzia alno ci bankow. W bankach pa stwowych, spó dzielczych i bankach maj cych status spó ki akcyjnej, w których wewn trzna kontrola jest niezrealizowana, musi funkcjonowa komórka audytu wewn trznego. Audyt wewn trzny jest to element sk adowy nieustaj cego procesu monitorowania systemu wewn trznych kontroli w danym banku i procedur w zakresie oceny kapita u. Dostarcza on obiektywnej oceny w zakresie adekwatno ci i zgodno ci zasad i procedur z przepisami ustanowionymi i obowi zuj cymi w banku 21. Dzia alno kredytowa banku oraz zarz dzanie zwi zanym z ni ryzykiem kredytowym nale ewidentnie do podstawowych przedsi wzi procesu zarz dzania ryzykiem bankowym. Departamenty kredytowe, a raczej ich struktury, musz by dostosowane do rekomendacji Komitetu Bazylejskiego. Zgodnie z najnowszymi regulacjami Bazylei kontrol sprawuj specjalistyczne zespo y, które wci usprawniaj modele ryzyka kredytowego oraz analizuj stan kapita ów i rezerw i podzielone s stosownie do trzech g ównych portfeli w ramach Filaru I NUK. Taki podzia jest konieczny i uzasadniony, poniewa zgodnie z NUK bank mo e stosowa ró ne metody zarz dzania ryzykiem w osobnym odniesieniu do ka dego z trzech portfel, i tj. mo e wykorzysta metod standardow, fundamentaln lub zawansowan M. Capiga, Dzia alno, dz. cyt., s K. Jajuga, Zarz dzanie, dz. cyt., s Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997, nr 140, poz. 939, art. 70). 22 K. Jajuga, Zarz dzanie, dz. cyt., s ZN nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010

12 154 B. Doma ska-szaruga W zarz dzaniu ryzykiem kredytowym zachodz obecnie zmiany, które obejmuj przede wszystkim: 23 1) Doskonalenie przez banki obecnie istniej cych i powszechnie stosowanych instrumentów sterowania kredytowym ryzykiem chodzi tu o wprowadzanie nowych metod oceny zdolno ci kredytowej jak: analiza dyskryminacyjna do oceny ryzyka kredytowego firm, scoring do oceny ryzyka osoby indywidualnej, project finance do oceny ryzyka projektów inwestycyjnych. Coraz wi ksze znaczenie w ocenie pojedynczego ryzyka kredytowego maj systemy ratingowe, które s rodzajem d ugookresowej prognozy zdolno ci finansowej kredytobiorcy. 2) Nowe techniki zarz dzania ryzykiem takie jak sekurytyzacja, derywaty kredytowe, modelowanie ryzyka, które nie s jeszcze uregulowane prawnie Odnosz si one do zintegrowanego zarz dzania ryzykiem kredytowym, czyli wymagaj przej cia z modelu zarz dzania ryzykiem pojedynczego kredytu do modelu zarz dzania ca ym portfelem kredytowym. Takie przej cie powoduje potrzeba aktywnego zarz dzania ca ym portfelem kredytowym, która powsta a ze spadku i niepewno ci warto ci zabezpiecze, z utworzenia rynku pochodnych instrumentów kredytowych, ze wzrostu ryzyka kredytowego na operacjach pozabilansowych, rozwoju metod modelowania ryzyka kredytowego poprzez uwzgl dnianie ocen ratingów a tak e z powstania nowej struktury adekwatno ci kapita owej. Podej cie portfelowe jest bardzo dobrym sposobem aktywnego zarz dzania ryzykiem kredytowym, poniewa pozwala 24 : zmierzy ilo ciowo i kontrolowa ryzyko kredytowe, oceni skal ryzyka kredytowego na ró norakich p aszczyznach (np. rodzaj bran y, lokalizacja d u ników, klasyfikacj ratingowa), a zatem poprawia bezpiecze stwa portfela w nast pstwie jego dywersyfikacji, kszta towa struktur portfela zaanga owa ze uwagi na optymalizacj uk adu zysk-ryzyko oraz wykorzystywa modele RAPM, szacowanie ryzyka portfelowego przy zastosowaniu metody VaR, dynamicznie ocenia zmiany jako ci portfela, oszacowa adekwatno kapita ow, wybra portfel efektywny i optymalny, limitowa zaanga owania przypadaj ce na poszczególnych klientów, bran e w formie funkcji ryzyka b d innej relacji, np. RAROC > ROE. 23 M. Capiga, J. Harasim, G. Szustak, Finanse..., op. cit., s D. G tarek, R. Maksymiuk, M. Krysiak,. Witkowski, Nowoczesne metody, op. cit., s Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

13 Ryzyko kredytowe w wietle nowej umowy kapita owej 155 Podsumowanie Podsumowuj c rozwa ania nale y stwierdzi, i niezale nie od ewolucji zarz dzania ryzykiem kredytowym pozostanie ono najbardziej typowym i gro nym rodzajem ryzyka bankowego. Kredyty s bowiem bardzo istotnym sk adnikiem aktywów banku a zarz dzanie ryzykiem kredytowym jest jednym z najbardziej znacz cych obszarów zarz dzania aktywami i pasywami banku. Umiej tne wykorzystywanie technik monitorowania rynku, zdobytych informacji i manewrowania ryzykiem wymaga ci g ego pog biania wiedzy i wdra ania jej do praktyki bankowej. Z do wiadczenia banków wynika, e to w a nie ryzyko kredytowe stanowi o najcz stsz przyczyn upad o ci i bankructwa banków, dlatego te w adze nadzorcze i banki przywi zuj tak du uwag do zarz dzania tym ryzykiem. Z tego wzgl du Komitet Bazylejski jest ochrona stabilno ci sektora finansowego oraz kompleksowe podej cie do ryzyka. Na podstawie standardów okre laj cych zasady prowadzenia dzia alno ci kredytowej w NUK wypracowano metody oceny ryzyka kredytowego, sposoby monitoringu a tak e zarz dzania ca ym portfelem,, kredytowym. Im mniej rygorystyczne warunki stawia bank przy udzielaniu kredytu i ocenie zdolno ci kredytowej tym wy szy mo e przyzna kredyt nawet i przy wy szej wielko ci odsetek, ale równocze nie istnieje automatycznie wy sze ryzyko utrata kredytu i odwrotnie. W takich okoliczno ciach banki musz wybra takie metody i techniki oceny ryzyka kredytowego, dzi ki którym b d dba o interes swój i przyczynia si b d do zapewnienia bezpiecze stwa ca ego sektora bankowego. Bibliografia B aszczuk D.J. (red.), Ryzyko kryzysu finansowego w Polsce: identyfikacja i monitorowanie, Poltext, Warszawa Capiga M., Dzia alno kredytowa monetarnych instytucji finansowych, Difin, Warszawa Capiga M., Harasim J., Szustak G., Finanse banków, Stowarzyszenie Ksi gowych w Polsce, Warszawa Daniluk D., Regulacje i nadzór bankowy w Polsce, Biblioteka Mened era i Bankowca, Warszawa Dobosiewicz Z., Kredyty i gwarancje bankowe, PWE, Warszawa. G tarek D., Maksymiuk R., Krysiak M., Witkowski., Nowoczesne metody zarz dzania ryzykiem finansowym, WIG-Press, Warszawa Górski M., Rynkowy system finansowy, PWE, Warszawa Iwanicz-Drozdowska M., Nowak A., Ryzyko bankowe, SGH, Warszawa Jajuga K., Zarz dzanie ryzykiem, PWN, Warszawa ZN nr 87 Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010

14 156 B. Doma ska-szaruga Kania E., Rosi ski P., Ryzyko kredytowe w banku, [w:] Jajuga K. (red.), Zarz dzanie ryzykiem, PWN, Warszawa Kerna J., Wp yw Nowej Umowy Kapita owej Komitetu Bazylejskiego (Basel II) na nast pny Pa stwa wniosek kredytowy, ( ). Kraska M, Credit scoring i credit rating: zastosowanie w banku komercyjnym, Starodruk, Warszawa Uchwa a KNB nr 1/2007 z dnia r. (Dziennik Urz dowy NBP nr 2/2007 poz. 3). Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997, nr 140, poz. 939). Wiatr M.S., Zarz dzanie indywidualnym ryzykiem kredytowym. Elementy systemu, SGH, Warszawa Zaleska M. (red.), Wspó czesna bankowo, Difin, Warszawa Zombirt J., Nowa Umowa Kapita owa. Ewolucja czy rewolucja, Cedetu, Warszawa Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010 ZN nr 87

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej Eugeniusz Gostomski Ryzyko stopy procentowej 1 Stopa procentowa Stopa procentowa jest ceną pieniądza i wyznacznikiem wartości pieniądza w czasie. Wpływa ona z jednej strony na koszt pozyskiwania przez

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o:

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o: Informacje podlegające upowszechnieniu w Ventus Asset Management S.A., w tym informacje w zakresie adekwatności kapitałowej według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. na podstawie zbadanego sprawozdania

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 19 września 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I półroczu 2014 r. 1 W końcu czerwca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 18 czerwca 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1 W końcu marca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Końskie, grudzień 2011r.

Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Końskie, grudzień 2011r. Załącznik nr 17/XXXVIII/11 do Uchwały Zarządu Banku z dnia 22.12.2011r. Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Końskie, grudzień

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 Warszawa, 26 czerwca 2012 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 W końcu 2011 r. na polskim rynku finansowym funkcjonowały 484 fundusze inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa. O Autorach. Wstęp. Część I. Finanse i system finansowy

Spis treści. Przedmowa. O Autorach. Wstęp. Część I. Finanse i system finansowy Spis treści Przedmowa O Autorach Wstęp Część I. Finanse i system finansowy Rozdział 1. Co to są finanse? 1.1. Definicja pojęcia finanse 1.2. Dlaczego należy studiować finanse? 1.3. Decyzje finansowe gospodarstw

Bardziej szczegółowo

GRUPA KAPITAŁOWA POLIMEX-MOSTOSTAL SKRÓCONE SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIE FINANSOWE ZA OKRES 12 MIESIĘCY ZAKOŃCZONY DNIA 31 GRUDNIA 2006 ROKU

GRUPA KAPITAŁOWA POLIMEX-MOSTOSTAL SKRÓCONE SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIE FINANSOWE ZA OKRES 12 MIESIĘCY ZAKOŃCZONY DNIA 31 GRUDNIA 2006 ROKU GRUPA KAPITAŁOWA POLIMEX-MOSTOSTAL SKRÓCONE SKONSOLIDOWANE SPRAWOZDANIE FINANSOWE ZA OKRES 12 MIESIĘCY ZAKOŃCZONY DNIA 31 GRUDNIA 2006 ROKU Warszawa 27 lutego 2007 SKONSOLIDOWANE RACHUNKI ZYSKÓW I STRAT

Bardziej szczegółowo

ZASADY UDZIELANIA DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ

ZASADY UDZIELANIA DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ Uchwała Rady Nadzorczej nr 161/08 z dnia 20.11.2008r. Uchwała Rady Nadzorczej nr 197/08 z dnia 18.12.2008r. Uchwała Rady Nadzorczej nr 23/09 z dnia 29.01.2009r. Uchwała Rady Nadzorczej nr 99/09 z dnia

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Objaśnienia przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy i Miasta Jastrowie na lata 2013-2028 1.

Bardziej szczegółowo

Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich

Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Załącznik do Uchwały Nr 9/XL/14 Zarządu Banku Spółdzielczego w Końskich z dnia 23.12.2014r Uchwała Nr 13/IX/14 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Końskich z dnia 30.12.2014r Polityka zmiennych składników

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Banki, przynajmniej na zewnątrz, dość słabo i cicho protestują przeciwko zapisom tej rekomendacji.

Banki, przynajmniej na zewnątrz, dość słabo i cicho protestują przeciwko zapisom tej rekomendacji. Banki, przynajmniej na zewnątrz, dość słabo i cicho protestują przeciwko zapisom tej rekomendacji. Na rynku odmienia się słowo kryzys przez wszystkie przypadki. Zapewne z tego względu banki, przynajmniej

Bardziej szczegółowo

Część I. ORGANIZACJA I STRATEGIE DZIAŁALNOŚCI BANKÓW KOMERCYJNYCH

Część I. ORGANIZACJA I STRATEGIE DZIAŁALNOŚCI BANKÓW KOMERCYJNYCH Spis treści Część I. ORGANIZACJA I STRATEGIE DZIAŁALNOŚCI BANKÓW KOMERCYJNYCH Rozdział 1. Współczesna bankowość komercyjna 1.1. Pojęcie i cechy 1.2. Determinanty rozwoju współczesnych banków 1.3. Model

Bardziej szczegółowo

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych.

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. 13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. Przyjęte w ustawie o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców rozwiązania uwzględniły fakt, że

Bardziej szczegółowo

REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA

REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA W KRAKOWIE ul. Kraszewskiego 36 tel/fax (0-12) 427-32-61 30-110 Kraków (0-12) 427-38-19 e-mail: krakow@rio.gov.pl (0-12) 422-59-73 WK-613-102/13 Kraków, 2014-01-29 Pan Karol

Bardziej szczegółowo

NADZÓR I REGULACJE BANKOWE. Finanse 110630-1165

NADZÓR I REGULACJE BANKOWE. Finanse 110630-1165 NADZÓR I REGULACJE BANKOWE Plan wykładu Obszary regulacji bankowych Komitet Bazylejski Regulacje UE Regulacje bankowości amerykańskiej Wyzwania dla regulacji bankowych Obszary regulacji bankowych Regulacja

Bardziej szczegółowo

Sytuacja w sektorze banków spółdzielczych w dobie kryzysu gospodarczego i finansowego

Sytuacja w sektorze banków spółdzielczych w dobie kryzysu gospodarczego i finansowego Sytuacja w sektorze banków spółdzielczych w dobie kryzysu gospodarczego i finansowego Opracowano w Departamencie Kontrolingu Dobra sytuacja banków spółdzielczych na tle sektora bankowego Opracowano w Departamencie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r.

Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r. Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r. w sprawie przyjęcia Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Miasta Gdańska. Na podstawie art.226, art. 227, art. 228, art. 230 ust. 6

Bardziej szczegółowo

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A.

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. USŁUGA ZARZĄDZANIA Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. Poznań 2012 Na czym polega usługa Zarządzania Portfelem Usługa Zarządzania Portfelem (asset

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie.

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie. Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie Definicje: Ilekro w niniejszym Regulaminie jest mowa o: a) Funduszu

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ W INVISTA DOM MAKLERSKI S.A. STAN NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2013 R.

INFORMACJA O ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ W INVISTA DOM MAKLERSKI S.A. STAN NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2013 R. INFORMACJA O ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ W INVISTA DOM MAKLERSKI S.A. STAN NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2013 R. Celem Sprawozdania Zarządu Invista Dom Maklerski S.A. (zw. dalej Spółką lub Invista DM SA) dotyczących

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DODATKOWA

INFORMACJA DODATKOWA I. Pierwsza grupa informacji INFORMACJA DODATKOWA Załącznik do bilansu na dzień 31.12.2011r. 1. Omówienie stosownych metod wyceny( w tym amortyzacji, walut obcych) aktywów i pasywów oraz przychodów i kosztów

Bardziej szczegółowo

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym W ciągu ostatnich lat Prezes Urzędu Transportu Kolejowego zintensyfikował działania nadzorcze w zakresie bezpieczeństwa ruchu kolejowego w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Gdańsk, dnia 03 listopada 2010 r. LGD-4101-019-003/2010 P/10/129 Pan Jacek Karnowski Prezydent Miasta Sopotu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust.

Bardziej szczegółowo

Statystyka finansowa

Statystyka finansowa Statystyka finansowa Rynki finansowe Rynek finansowy rynek na którym zawierane są transakcje finansowe polegające na zakupie i sprzedaży instrumentów finansowych Instrument finansowy kontrakt pomiędzy

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

U M OWA DOTACJ I

U M OWA DOTACJ I <nr umowy> U M OWA DOTACJ I na dofinansowanie zadania pn.: zwanego dalej * zadaniem * zawarta w Olsztynie w dniu pomiędzy Wojewódzkim Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO ZA OKRES OD 01.01.2012 DO 31.12.2012

INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO ZA OKRES OD 01.01.2012 DO 31.12.2012 Ul. Kazimierza Wielkiego 9, 47-232 Kędzierzyn-Koźle INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO ZA OKRES OD 01.01.2012 DO 31.12.2012 Kędzierzyn-Koźle dnia 31.03.2013 r. Stosownie do postanowień art.

Bardziej szczegółowo

Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r.

Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r. Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r. HLB M2 Audyt Sp. z o.o., ul. Rakowiecka 41/27, 02-521 Warszawa, www.hlbm2.pl Kapitał zakładowy: 75 000 PLN, Sąd

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa. Jak ocenić pozycję finansową firmy. Hanna Micińska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 12 października 2015 r. Analiza wskaźnikowa Każda

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 czerwca 2016 r. Poz. 789 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 25 maja 2016 r. w sprawie rocznych i półrocznych sprawozdań ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez

Bardziej szczegółowo

Polecenie 2.W spółce akcyjnej akcja na okaziciela oznacza ograniczoną zbywalność. Polecenie 5. Zadaniem controllingu jest pomiar wyniku finansowego

Polecenie 2.W spółce akcyjnej akcja na okaziciela oznacza ograniczoną zbywalność. Polecenie 5. Zadaniem controllingu jest pomiar wyniku finansowego Polecenie 1. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest podmiotem w pełni bezosobowym. Polecenie 2.W spółce akcyjnej akcja na okaziciela oznacza ograniczoną zbywalność Polecenie 3.W WZA osobą najważniejszą

Bardziej szczegółowo

PLAN POŁĄCZENIA UZGODNIONY POMIĘDZY. Grupa Kapitałowa IMMOBILE S.A. z siedzibą w Bydgoszczy. Hotel 1 GKI Sp. z o.o. z siedzibą w Bydgoszczy

PLAN POŁĄCZENIA UZGODNIONY POMIĘDZY. Grupa Kapitałowa IMMOBILE S.A. z siedzibą w Bydgoszczy. Hotel 1 GKI Sp. z o.o. z siedzibą w Bydgoszczy PLAN POŁĄCZENIA UZGODNIONY POMIĘDZY Grupa Kapitałowa IMMOBILE S.A. z siedzibą w Bydgoszczy a Hotel 1 GKI Sp. z o.o. z siedzibą w Bydgoszczy Bydgoszcz, dnia 29 luty 2016r. 1 Plan Połączenia spółek Grupa

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. o Funduszu Poręczeń Unijnych 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. o Funduszu Poręczeń Unijnych 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/10 Traci moc z dniem 1 maja 2010 r. (art. 26) USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. Opracowano na podstawie Dz.U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1262. o Funduszu Poręczeń Unijnych 1) Rozdział

Bardziej szczegółowo

Tarnowskie Góry, 29 sierpnia 2013 PREZENTACJA WYNIKÓW ZA I PÓŁROCZE 2013 GRUPY KAPITAŁOWEJ PRAGMA INKASO S.A.

Tarnowskie Góry, 29 sierpnia 2013 PREZENTACJA WYNIKÓW ZA I PÓŁROCZE 2013 GRUPY KAPITAŁOWEJ PRAGMA INKASO S.A. PREZENTACJA WYNIKÓW ZA I PÓŁROCZE 2013 GRUPY KAPITAŁOWEJ PRAGMA INKASO S.A. Struktura Grupy na dzień 30.06.2013 Podmioty Grupy PRAGMA INKASO S.A. lider rynku windykacji wierzytelnościami B2B o wysokich

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE. o zmianach statutu Allianz Fundusz Inwestycyjny Otwarty

OGŁOSZENIE. o zmianach statutu Allianz Fundusz Inwestycyjny Otwarty OGŁOSZENIE z dnia 13 listopada 2015 roku o zmianach statutu Allianz Fundusz Inwestycyjny Otwarty Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Allianz Polska S.A. z siedzibą w Warszawie niniejszym informuje o dokonaniu

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK SŁOWNICZEK Konto w (I filar) Każdy ubezpieczony w posiada swoje indywidualne konto, na którym znajdują się wszystkie informacje dotyczące ubezpieczonego (m. in. okres ubezpieczenia, suma wpłaconych składek).

Bardziej szczegółowo

Konsultacje miały charakter powszechny i otwarty, umożliwiający wszystkim zainteresowanym podmiotom wyrażenie opinii na temat projektu.

Konsultacje miały charakter powszechny i otwarty, umożliwiający wszystkim zainteresowanym podmiotom wyrażenie opinii na temat projektu. Raport z konsultacji publicznych oraz opiniowania projektu rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie zaniechania poboru podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku dochodowego od osób prawnych

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Niezależnego Domu Maklerskiego S.A. w zakresie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową

Polityka informacyjna Niezależnego Domu Maklerskiego S.A. w zakresie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową Polityka informacyjna Niezależnego Domu Maklerskiego S.A. w zakresie upowszechniania informacji związanych z adekwatnością kapitałową Warszawa, 10 czerwca 2016 r. Niniejsza Polityka określa zasady i zakres

Bardziej szczegółowo

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku. Różnice kursowe pomiędzy zapłatą zaliczki przez kontrahenta zagranicznego a fakturą dokumentującą tę Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki. z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki

ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki. z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki Na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 68

Bardziej szczegółowo

Regulamin programu "Kredyt Hipoteczny Banku BPH. Obowiązuje od dnia: 26.11.2014 r.

Regulamin programu Kredyt Hipoteczny Banku BPH. Obowiązuje od dnia: 26.11.2014 r. Regulamin programu "Kredyt Hipoteczny Banku BPH Obowiązuje od dnia: 26.11.2014 r. 1 Rozdział I Postanowienia ogólne 1 Zakres Przedmiotowy Niniejszy Regulamin określa zasady ustalania warunków cenowych

Bardziej szczegółowo

Prognoza 2015. Prognoza 2016. Prognoza 2017. Prognoza 2018

Prognoza 2015. Prognoza 2016. Prognoza 2017. Prognoza 2018 WIELOLETNIA PROGNOZA FINANSOWA GMINY MIASTA CHEŁMŻY NA LATA 2015-2025 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr VII/53/15 Rady Miejskiej Chełmży z dnia 17 września 2015r. L.p. Formuła Wyszczególnienie Wykonanie 2012

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZAWIERANIA I WYKONYWANIA TERMINOWYCH TRANSAKCJI WALUTOWYCH

REGULAMIN ZAWIERANIA I WYKONYWANIA TERMINOWYCH TRANSAKCJI WALUTOWYCH Tekst jednolity -Załącznik do Zarządzenia Członka Zarządu nr 53/2002 z dnia 04.03.2002 B a n k Z a c h o d n i W B K S A REGULAMIN ZAWIERANIA I WYKONYWANIA TERMINOWYCH TRANSAKCJI WALUTOWYCH Poznań, 22

Bardziej szczegółowo

1. Oprocentowanie LOKATY TERMINOWE L.P. Nazwa Lokaty Okres umowny Oprocentowanie w skali roku. 4. Lokata CLOUD-BIZNES 4 miesiące 3,00%/2,00% 1

1. Oprocentowanie LOKATY TERMINOWE L.P. Nazwa Lokaty Okres umowny Oprocentowanie w skali roku. 4. Lokata CLOUD-BIZNES 4 miesiące 3,00%/2,00% 1 Duma Przedsiębiorcy 1/6 TABELA OPROCENTOWANIA AKTUALNIE OFEROWANYCH LOKAT BANKOWYCH W PLN DLA OSÓB FICZYCZNYCH PROWADZĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ (Zaktualizowana w dniu 24 kwietnia 2015 r.) 1. Oprocentowanie

Bardziej szczegółowo

2. Ogólny opis wyników badania poszczególnych grup - pozycji pasywów bilansu przedstawiono wg systematyki objętej ustawą o rachunkowości.

2. Ogólny opis wyników badania poszczególnych grup - pozycji pasywów bilansu przedstawiono wg systematyki objętej ustawą o rachunkowości. B.III. Inwestycje krótkoterminowe 1 303,53 zł. 1. Krótkoterminowe aktywa finansowe 1 303,53 zł. - w jednostkach powiązanych 0,00 zł. - w pozostałych jednostek 0,00 zł. - środki pieniężne i inne aktywa

Bardziej szczegółowo

Komentarz do raportu kwartalnego Fortis Bank Polska S.A. za III kwartał 2004 roku

Komentarz do raportu kwartalnego Fortis Bank Polska S.A. za III kwartał 2004 roku Komentarz do raportu kwartalnego Fortis Bank Polska S.A. za III kwartał 2004 roku 1. Zasady rachunkowości przyjęte przy sporządzeniu raportu. 1.1. Fortis Bank Polska S.A. prowadzi rachunkowość na zasadach

Bardziej szczegółowo

Formularz Klienta udzielanie kredytu tryb standardowy

Formularz Klienta udzielanie kredytu tryb standardowy Formularz udzielanie kredytu tryb standardowy Nazwa POWIAT NAMYSŁOWSKI Pytania dotyczące transakcji i zabezpieczeń Pytanie do 1 Prosimy o informację czy na wekslu i deklaracji wekslowej zostanie złożona

Bardziej szczegółowo

ZP.271.1.71.2014 Obsługa bankowa budżetu Miasta Rzeszowa i jednostek organizacyjnych

ZP.271.1.71.2014 Obsługa bankowa budżetu Miasta Rzeszowa i jednostek organizacyjnych Załącznik nr 3 do SIWZ Istotne postanowienia, które zostaną wprowadzone do treści Umowy Prowadzenia obsługi bankowej budżetu miasta Rzeszowa i jednostek organizacyjnych miasta zawartej z Wykonawcą 1. Umowa

Bardziej szczegółowo

1. Brak wystawiania faktur wewnętrznych dokumentujących WNT lub import usług.

1. Brak wystawiania faktur wewnętrznych dokumentujących WNT lub import usług. Jakie problemy podatkowe występują w przypadku przepisów ustawy o VAT? W trakcie audytów podatkowych audytorzy szczególną uwagę zwracają na rozliczenie przez podatników faktur wystawionych przez zagranicznych

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA Kocie Życie. Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław

FUNDACJA Kocie Życie. Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław FUNDACJA Kocie Życie Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław Sprawozdanie finansowe za okres 01.01.2012 do 31.12.2012 1 SPIS TREŚCI: WSTĘP OŚWIADCZENIE I. BILANS I. RACHUNEK WYNIKÓW II. INFORMACJA DODATKOWA

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ MEDYK W LUBLINIE ZA 2014 R.

INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ MEDYK W LUBLINIE ZA 2014 R. INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ MEDYK W LUBLINIE ZA 2014 R. Informacja dodatkowa została sporządzona w oparciu o art. 48 ustawy o rachunkowości według załącznika

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA CYFRYZACJI

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA CYFRYZACJI DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA CYFRYZACJI Warszawa, dnia 7 kwietnia 2016 r. Poz. 9 ZARZĄDZENIE NR 9 MINISTRA CYFRYZACJI 1) z dnia 5 kwietnia 2016 r. w sprawie Karty Audytu Wewnętrznego w Ministerstwie Cyfryzacji

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca instrumentów finansowych oraz ryzyka związanego. z inwestowaniem w instrumenty finansowe. w PGE Domu Maklerskim S.A.

Informacja dotycząca instrumentów finansowych oraz ryzyka związanego. z inwestowaniem w instrumenty finansowe. w PGE Domu Maklerskim S.A. PGE Dom Maklerski S.A. Informacja dotycząca instrumentów finansowych oraz ryzyka związanego z inwestowaniem w instrumenty finansowe w PGE Domu Maklerskim S.A. I. Informacje ogólne Inwestycje w instrumenty

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE Legnica, dnia 22.05.2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE na przeprowadzenie audytu zewnętrznego projektu wraz z opracowaniem raportu końcowego audytu w ramach projektu, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZTWO DOLNO L SKIE

WOJEWÓDZTWO DOLNO L SKIE WOJEWÓDZTWO DOLNO L SKIE Zacznik INFORMACJA ZARZ DU WOJEWÓDZTWA DOLNO L SKIEGO O PRZEBIEGU WYKONANIA BUD ETU WOJEWÓDZTWA DOLNO L SKIEGO ZA I PÓ ROCZE 200 r. r. str. 1. 4 16 2.1. 39 2.2. 40 2.3. Dotacje

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Regulaminu Konkursu na działania informacyjno- promocyjne dla przedsiębiorców z terenu Gminy Boguchwała

Załącznik Nr 2 do Regulaminu Konkursu na działania informacyjno- promocyjne dla przedsiębiorców z terenu Gminy Boguchwała Załącznik Nr 2 do Regulaminu Konkursu na działania informacyjno- promocyjne dla przedsiębiorców z terenu Gminy Boguchwała WZÓR UMOWA O DOFINANSOWANIE PROJEKTU W RAMACH PROGRAMU DOTACYJNEGO DLA PRZEDSIĘBIORCÓW

Bardziej szczegółowo

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 Wst p Niniejsze opracowanie prezentuje prognoz Rachunku zysków i strat oraz bilansu maj tkowego Spó ki Fundusz Zal kowy KPT na lata 2009-2014. Spó

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

FB.6.ZT.0932-25/2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Wystąpienie pokontrolne

FB.6.ZT.0932-25/2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Wystąpienie pokontrolne WOJEWODA ZACHODNIOPOMORSKI FB.6.ZT.0932-25/2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Pan Jan Owsiak Burmistrz Świdwina Wystąpienie pokontrolne Na podstawie art. 36 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie

Bardziej szczegółowo

Założenia prognostyczne Wieloletniej Prognozy Finansowej

Założenia prognostyczne Wieloletniej Prognozy Finansowej Załącznik nr 3 do uchwały o Wieloletniej Prognozie Finansowej Założenia prognostyczne Wieloletniej Prognozy Finansowej Uwagi ogólne Przewidywana w nowej ustawie o finansach publicznych wieloletnia prognoza

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie funduszy por czeniowych na poziomie krajowym i poziomie regionalnym. Ocena wsparcia funduszy por czeniowych ze rodków UE.

Funkcjonowanie funduszy por czeniowych na poziomie krajowym i poziomie regionalnym. Ocena wsparcia funduszy por czeniowych ze rodków UE. unkcjonowanie funduszy por czeniowych na poziomie krajowym i poziomie regionalnym. Ocena wsparcia funduszy por czeniowych ze rodków UE. Jan zczucki, Krajowe towarzyszenie unduszy or czeniowych Aktualna

Bardziej szczegółowo

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem Opłatę wstępną należy ściśle powiązać z przychodami roku, w którym zaczęto użytkować przedmiot leasingu, nie zaś rozdzielać proporcjonalnie w stosunku do czasu obowiązywania umowy zawartej na okres przekraczający

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O UDZIELENIE PORĘCZENIA PRZEZ GRUDZIĄDZKIE PORĘCZENIA KREDYTOWE SPÓŁKA Z O.O. W GRUDZIĄDZU

WNIOSEK O UDZIELENIE PORĘCZENIA PRZEZ GRUDZIĄDZKIE PORĘCZENIA KREDYTOWE SPÓŁKA Z O.O. W GRUDZIĄDZU Data wpływu wniosku: Numer wniosku Wypełniają Pracownicy Grudziądzkie Poręczenia Kredytowe sp. z o.o. WNIOSEK O UDZIELENIE PORĘCZENIA PRZEZ GRUDZIĄDZKIE PORĘCZENIA KREDYTOWE SPÓŁKA Z O.O. W GRUDZIĄDZU

Bardziej szczegółowo

UFK Europa Skarbiec SMARTFIZ

UFK Europa Skarbiec SMARTFIZ UFK Europa Skarbiec SMARTFIZ UFK Europa Skarbiec SMARTFIZ to Ubezpieczeniowy Fundusz Kapitałowy, którego aktywa stanowią Certyfikaty Inwestycyjne Skarbiec SMARTFIZ Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (dalej:

Bardziej szczegółowo

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH Załącznik do uchwały KNF z dnia 2 października 2008 r. ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH Reklama i informacja reklamowa jest istotnym instrumentem komunikowania się z obecnymi jak i potencjalnymi klientami

Bardziej szczegółowo

Opis przyjętych wartości do wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin na lata 2013-2025

Opis przyjętych wartości do wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin na lata 2013-2025 Załącznik Nr 3 do uchwały w sprawie przyjęcia wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin Opis przyjętych wartości do wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin na lata 2013-2025 1. Założenia wstępne

Bardziej szczegółowo

System p atno ci rodków europejskich

System p atno ci rodków europejskich System p atno ci rodków europejskich w ustawie o finansach publicznych rodki europejskie art. 5 rodki europejskie - rozumie si przez to rodki, o których mowa w art. 5 ust. 3 pkt 1, 2 i 4; 1) rodki pochodz

Bardziej szczegółowo

"Kredyt konsumencki w świetle przepisów dyrektywy"

Kredyt konsumencki w świetle przepisów dyrektywy "Kredyt konsumencki w świetle przepisów dyrektywy" MSZ CIE, Warszawa, 17 października 2012 r. 1 Spis treści 1. Podstawa prawna 2. Definicje 3. Wyłączenia 4. Informacje podawane w reklamie 5. Standardowy

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

Wprowadzam w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Małopolskiego Kartę Audytu Wewnętrznego, stanowiącą załącznik do niniejszego Zarządzenia.

Wprowadzam w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Małopolskiego Kartę Audytu Wewnętrznego, stanowiącą załącznik do niniejszego Zarządzenia. ZARZĄDZENIE Nr 44 /05 MARSZAŁKA WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO z dnia 5 maja 2005 r. w sprawie wprowadzenia w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Małopolskiego w Krakowie Karty Audytu Wewnętrznego Data utworzenia

Bardziej szczegółowo

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO Przewodniczący Andrzej Jakubiak L. dz. DOKJWPR,07311/ :J/l/12/BK (przy udzielaniu odpowiedzi prosimy powołać się na w/w sygn.) Warszawa. dnia ~ kwietnia 2012 L Szanowny Pan

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna Braniewsko-Pasłęckiego Banku Spółdzielczego z siedzibą w Pasłęku

Polityka informacyjna Braniewsko-Pasłęckiego Banku Spółdzielczego z siedzibą w Pasłęku Załącznik do Uchwały Zarządu B-PBS z s. w Pasłęku Nr 3/2015 z dn. 15.01.2015r. Zatwierdzone: Uchwała Rady Nadzorczej B-PBS z s. w Pasłęku Nr 5/2015 z dn. 26.02.2015r. Polityka informacyjna Braniewsko-Pasłęckiego

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU

ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU I. INFORMACJE OGÓLNE 1. Na podstawie art. 69 a i 69 b ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku

Bardziej szczegółowo

4. Koniunktura gospodarcza, jej mierniki oraz wahania w gospodarce rynkowej

4. Koniunktura gospodarcza, jej mierniki oraz wahania w gospodarce rynkowej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Bankowość I. Przedmioty ogólne i podstawowe 1. Funkcje i rodzaje cen w gospodarce rynkowej 2. Produkt narodowy, metody jego liczenia oraz mechanizm

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

Koszty jakości. Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne

Koszty jakości. Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne 1 Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne Koszty jakości to termin umowny. Pojęcie to nie występuje w teorii kosztów 1 oraz nie jest precyzyjnie zdefiniowane ani przez teoretyków, ani

Bardziej szczegółowo

Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym sporządzony na podstawie reprezentatywnego przykładu

Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym sporządzony na podstawie reprezentatywnego przykładu Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym sporządzony na podstawie reprezentatywnego przykładu Imię, nazwisko (nazwa) i adres (siedziba) kredytodawcy

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 1 / 7 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:161398-2016:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. I. Potrzeba i cel renegocjowania Konwencji

UZASADNIENIE. I. Potrzeba i cel renegocjowania Konwencji UZASADNIENIE I. Potrzeba i cel renegocjowania Konwencji Obowiązująca obecnie Konwencja o unikaniu podwójnego opodatkowania, zawarta dnia 6 grudnia 2001 r., między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Danii

Bardziej szczegółowo

OPINIA RADY NADZORCZEJ

OPINIA RADY NADZORCZEJ W SPRAWIE ZATWIERDZENIA SPRAWOZDANIA ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI mbanku S.A. ORAZ SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO mbanku S.A. ZA ROK 2013 (Uchwała nr 1) Podjęcie przez WZ przedmiotowej Uchwały nr 1 wynika z obowiązku

Bardziej szczegółowo