Autor: Marcin Polak. Redakcja i korekta: Urszula Małek, Daria Dziewięcka. Koordynator projektu: Iga Kazimierczyk

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Autor: Marcin Polak. Redakcja i korekta: Urszula Małek, Daria Dziewięcka. Koordynator projektu: Iga Kazimierczyk"

Transkrypt

1

2 Autor: Marcin Polak Redakcja i korekta: Urszula Małek, Daria Dziewięcka Koordynator projektu: Iga Kazimierczyk Opracowanie graficzne i skład: Anna Fijałkowska-Oleksiak Ilustracje: Anna Fijałkowska-Oleksiak Zdjęcia: Grzegorz Oleksiak Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej Warszawa Noakowskiego 10/1 Tel.: Program Młodzi przedsiębiorczy jest dofinansowany ze środków Narodowego Banku Polskiego. Program jest premiowany przez Klub Przedsiębiorczych Nauczycieli IMPULS Narodowego Banku Polskiego. Centrum Edukacji Obywatelskiej 2009

3 1. Tytułem wstępu Znacie bajkę o złotej rybce? Pewien wędkarz siedział sobie raz nad wodą, trochę już zniechęcony, no bo ryby nie brały. Aż tu nagle! Spławik w dół, zacina i zaczyna walkę z rybą. Złotą rybką! Udało mu się mu ją wyłowić, ale ta, twarda sztuka przemówiła! Jak mnie puścisz wolno, spełnię twoje trzy życzenia. Zgodził się wędkarz, zacierając ręcę: no to poproszę piękny dom z ogrodem, samochód solidny, taki jak na przykład Rolls-Royce i może jeszcze dużo pieniędzy na koncie w banku.. Spoko odpowiedziała mu rybka mam dla ciebie tylko jedną radę! zacznij już oszczędzać! i chlup z powrotem do wody. Dla wielu z nas świat finansów wydaje się nierealny, odległy, wręcz abstrakcyjny. Wiele osób myśli o finansach jako o wielkich, ale abstrakcyjnych pieniądzach, które pragną zdobyć. A mało kto zdaje sobie sprawę, że praktycznie każdego dnia podejmuje ważne decyzje związane z zarządzaniem własnymi finansami. Na przykład: kupując gazetę w kiosku, wrzucając monetę do skarbonki, kupując bilet do kina, robiąc zakupy w szkolnym sklepiku, odkładając pieniądze na rower, czy wakacyjny wyjazd (i wiele innych). Wszystkie te czynności to nic innego tylko gospodarowanie własnym budżetem, czyli podejmowanie decyzji finansowych wpływających na nasze życie. Całe życie składa się z takiego bardzo długiego ciągu decyzji, które mają skutki finansowe. Dlatego złota rybka ma rację. To od naszych postaw, uporu i działań zależy, czy w życiu osiągniemy cele, o jakich marzymy. Kluczem do zrozumienia świata finansów, a co ważniejsze, do praktycznego wykorzystania narzędzi umożlwiających bogacenie się, jest wiedza na temat metod, narzędzi i mechanizmów, które kształtują rzeczywistość wokół nas. Dlatego jak najwcześniej już w młodości warto stawiać pierwsze odważne kroki w świecie finansów. Zdobyte przez lata szkolne umiejętności szybko zaprocentują w przyszłości, przygotowaniem do podejmowania poważnych decyzji finansowych w dorosłym życiu. Zgrabnie określają to amerykańscy eksperci, którzy zajmują się edukacją finansową młodzieży: Nie rodzimy się z wiedzą finansową, musimy się więc jej nauczyć. Jest ona najważniejszym fundamentem, na którym rozwijamy inne nasze umiejętności w życiu. Wiedza, jak tworzyć własny budżet, jak oszczędzać i mądrze używać kredytów są finansowym ekwiwalentem kierowania pojazdem, używania pasów bezpieczeństwa i zatrzymywania się na czerwonym świetle. Wszystkie znacząco zwiększają szansę, że bezpiecznie osiągniemy cel, do którego dążymy. [za: Edunews.pl, Za mało edukacji finansowej] 3

4 A zatem, wybierzmy się na małą przejażdżkę po świecie finansów. 2. Po co nam pieniądze? Wiele osób uważa, że pieniądze w życiu szczęścia nie dają. Inni głoszą przeciwną tezę, dodając do tego stwierdzenia końcówkę tym, którzy ich nie mają. Dlaczego pieniądze są ważne? Z kilku powodów. Dzięki nim możemy: a. zmierzyć wartość, czyli dowiedzieć się, ile jest warta rzecz, którą chcemy kupić. Mając pieniądze możemy określoną ich ilość wymienić na rzecz, na której nam zależy lub której potrzebujemy; b. zapłacić za różne produkty (towary, usługi) zazwyczaj każde państwo (lub grupa państw, jak na przykład Unia Europejska) ustala, jaka waluta jest oficjalnym pieniądzem w danym kraju (grupie krajów), co ułatwia wymianę towarów i usług między sprzedającymi i kupującymi. W Polsce takim prawnym środkiem płatniczym jest polski złoty, o czym informuje napis na każdym banknocie emitowanym przez Narodowy Bank Polski. W Stanach Zjednoczonych będzie to dolar amerykański, w Wielkiej Brytanii funt brytyjski, a w większości kszości państw Unii Europejskiej euro (ponieważ kraje te zastąpiły swoje narodowe waluty wspólnym pieniądzem europejskim); c. gromadzić majątek pieniądz umożliwia oszczędzanie i pomnażanie mamajątku (czyli bogacenie się). Z całą pewnością, brak pieniędzy powoduje wiele komplikacji i problemów, które utrudniają nam realizację życiowych celów. Dlatego powinniśmy poświęcić wiele uwagi planowaniu i gospodarowaniu naszymi środkami finansowymi tak nimi zarządzając, aby nie zabrakło na żaden cel. 3. Gdzie trzymać pieniądze? Wielu z nas przygodę z finansami rozpoczynało od świnki skarbonki, do której odkładaliśmy pierwsze kieszonkowe czy pieniądze otrzymane od bliskich. To taki pierwszy symbol oszczędzania, pozwalający zapoznać się z pieniędzmi (podobne funkcje pełnią czasem: mały kuferek, ozdobny słój, do którego wrzucamy drobne, sejf, czy szuflada ze skrytką). Dzięki skarbonce poznajemy sens pieniądza. Gdy zgromadzimy odpowiednią ilość pieniędzy, możemy je wymienić na pożądaną przez nas rzecz. Świnka skarbonka oswaja z oszczędzaniem i pomaga w realizacji marzeń, na przykład o zakupie roweru. Takie proste odkładanie pieniędzy nie sprawdza się jednak w dorosłym życiu. Pomaga jedynie stawiać pierwsze kroki w zarządzaniu własnymi pieniędzmi. Czemu? Bo w skarbonce pieniądze na nas nie pracują. Jak to rozumieć? 4

5 Żyjemy w XXI wieku i w związku z tym powinniśmy poszukiwać nowoczesnych sposobów zarządzania własnymi pieniędzmi. Trzymać pieniądze tam, gdzie mogą się one swobodnie... pomnażać. Komu zatem warto powierzyć własne pieniądze? Kiedy boli nas ząb, nie zastanawiamy się długo, tylko udajemy się do osoby, która zna się na leczeniu zębów. Podobnie powinniśmy postępować z pieniędzmi. Mając na uwadze długoterminowe i skuteczne gospodarowanie własnymi środkami, pieniądze najlepiej jest powierzyć fachowcom. Reklamy różnych instytucji finansowych można zobaczyć na ulicach, w telewizji i w prasie. To w nich możecie znaleźć ekspertów od pieniędzy. Oczywiście nie wszyscy są idealni każdego z nich trzeba sprawdzić, niech wykaże się swoimi umiejętnościami. Najlepiej, żeby potrafił prostym językiem tak po ludzku opowiedzieć nam o swojej ofercie. Jeśli taki ekspert zasypie nas tylko potopem fachowych terminów finansowych, a my będziemy mieć zamieszanie w głowie zostawmy go i szukajmy dalej. Najlepsze decyzje finansowe podejmuje się na chłodno i wtedy, gdy się rozumie ich znaczenie. Skoro nie w domu, to gdzie trzymać pieniądze? Najprościej udać się do banku! Banki to instytucje wyspecjalizowane w zarządzaniu pieniędzmi. Z jednej strony umożliwiają nam zakładanie rachunków (kont bankowych), wpłacanie i wypłacanie pieniędzy, i przede wszystkim proste i bezpieczne oszczędzanie. Z drugiej banki to instytucje, które mają możliwość pożyczenia klientom pieniędzy, gdy im brakuje na określony cel. Mogą proponować kredyty i pożyczki dzięki zgromadzonym oszczędnościach osób i firm. W ten sposób pomagają sfinansować wydatki (inwestycje), na które normalnie nie byłoby wielu osób stać (na przykład zakup mieszkania). Korzystanie z usług banków to przede wszystkim gwarancja bezpieczeństwa naszych pieniędzy. Jako instytucje zaufania publicznego, znajdują się one pod ścisłą kontrolą państwa, które czuwa nad prawidłowym rozwojem bankowości. Sytuacje, w których banki bankrutują, należą w Polsce i Europie do niezwykle rzadkich. Nawet jeśli bank ma kłopoty finansowe, to państwo ma wiele możliwości udzielenia mu pomocy. Instytucje państwowe 5

6 gwarantują też ochronę środków znajdujących się na kontach klientów banku w sytuacji krachu banku większość oszczędności zostaje zwrócona jego klientom. To olbrzymia zaleta oszczędzania w bankach. W przeciwieństwie do przechowywania pieniędzy w domu (w skarbonce, czy przysłowiowej skarpecie) ryzyko kradzieży czy zagubienia odłożonych przez nas środków jest minimalne. Ale to nie jedyna zaleta. Banki oferują nam wygodny dostęp do naszych pieniędzy możemy wpłacać i wypłacać je w placówce banku lub pobierać z bankomatu przy użyciu karty płatniczej (wpłacać zresztą również, choć nie we wszystkich bankomatach). Dzisiaj nie musimy już nosić ze sobą gotówki w portfelu. Wystarczy nam parę groszy oraz karta bankomatowa, dzięki której w każdej chwili uzyskamy dostęp do pieniędzy na koncie. E-finanse: Nie musimy też wcale wychodzić z domu, aby komuś zapłacić korzystając ze środków zgromadzonych na koncie. W epoce internetu banki oferują wirtualny dostęp do rachunku bankowego. Czasem nazywa się taką usługę e-kontem albo kontem online. To jedno z najważniejszych osiągnięć współczesnej bankowości (albo już e-bankowości). Dzięki internetowi mogę więc dokonywać operacji na moim koncie gdziekolwiek się znajduję (np. zrobić w Polsce przelew na konto kolegi przebywając na wakacjach na przykład w Grecji). To samo mogę korzystając z telefonu komórkowego. Ale to dopiero zapowiedź tego, co może być już za kilka lat kiedy telefonem komórkowym będziemy płacić w kasie, robiąc zakupy w supermarkecie. Bank nie tylko przechowuje pieniądze, ale jak wspomniano wcześniej, także je pomnaża. Ulokowanie pieniędzy pozwala oszczędzać i inwestować na różne sposoby, które jednocześnie chronią gromadzone przez nas środki (kapitał) przed inflacją, czyli trwałym spadkiem wartości pieniądza (wrócimy do tego zagadnienia przy omawianiu znaczenia pieniądza). Banki bardzo lubią klientów, którzy wiążą się z nimi na wiele lat. Mogą oni więcej oczekiwać od banku i liczyć na różne korzyści, takie na przykład jak niższe opłaty przy udzielanych kredytach. Warto o tym mówić już na szkolnych zajęciach z podstaw ekonomii. 6

7 Coraz więcej banków w ofercie ma konta młodzieżowe, dla osób które ukończyły 13 rok życia. Konto dla nastolatka coraz częściej zastępuje (i słusznie) wysłużoną świnkę skarbonkę. Warto skorzystać z takiej oferty, ponieważ im wcześniej nauczymy się samodzielnie odpowiadać za nasze finanse, tym lepiej poradzimy sobie z zarządzaniem naszymi pieniędzmi w przyszłości. Większość takich kont jest bezpłatnych i dlatego warto spytać rodziców, czy ich bank ma w swojej ofercie konto młodzieżowe. Wtedy zamiast dawać nam kieszonkowe w formie gotówki, rodzice będą mogli zrobić nam przelew bezpośrednio na rachunek. A takie konto osobiste w banku przydaje się bardzo często podczas wycieczek w kraju i zagranicą, zakupów w supermarkecie, czy większych inwestycji, takich jak na przykład kupno własnej wieży hi-fi. Konto daje też wygodę. Nie musimy cały czas nosić przy sobie całej gotówki, a gdy potrzebujemy pieniędzy, możemy wypłacić pieniądze z bankomatu lub zapłacić kartą za zakupy w sklepie. Zgodnie z polskim prawem dopiero po ukończeniu 18 lat nabywamy pełną zdolność do zawierania umów. Dlatego aby założyć konto młodzieżowe niezbędna jest zgoda rodziców lub opiekunów, którzy muszą razem z tobą, w obecności pracownika banku podpisać umowę o prowadzenie rachunku bankowego. Nie decydujmy pochopnie. Zanim założymy konto młodzieżowe, porównajmy oferty kilku banków. Zwróćmy uwagę na wysokość opłaty za prowadzenie rachunku bankowego, limity transakcji dziennych, dodatkowe bonusy związane z posiadaniem konta. Czy możemy korzystać z konta przez internet i czy bank umożliwi nam założenie dodatkowego rachunku przeznaczonego do oszczędzania (to na nim powinniśmy trzymać większość naszych oszczędności, o czym za chwilę). Nie żałujmy czasu na poznanie ofert, zwłaszcza że pomiędzy bankami jest olbrzymia konkurencja i kuszą one klientów rozmaitymi korzyściami. 4. Moje konto względy bezpieczeństwa Mając już własne konto bankowe warto przestrzegać kilku ważnych zasad bezpieczeństwa. Pewnie nie raz zdarzyły wam się przygody z niezachowaniem bezpieczeństwa w dostępie do waszej poczty elektronicznej. Przez pomyłkę udostępniliście koledze lub koleżance hasło i potem dostawaliście głupie maile. Z korzystaniem z konta bankowego w internecie jest podobnie nikomu nie udostępniajcie hasła do waszego konta! Logujcie się tylko z komputerów, co do których macie pewność, że są bezpieczne inaczej ktoś może przechwycić dane i dostać się do waszego konta. Trzeba być 7

8 ostrożnym przy korzystaniu z niektórych rodzajów połączeń internetowych (radiowe, WiFi) również one mogą być niewłaściwie zabezpieczone. Pamiętaj też, że złodzieje starają się niekiedy tworzyć fałszywe strony waszych banków, czekając tylko na to, że ktoś poda na nich swoje dane dlatego nigdy, ale to nigdy nie korzystajmy z linków do stron banku, które nam ktoś prześle w poczcie elektronicznej (z góry można założyć, że to próba oszustwa). Wpisując adres strony internetowej z systemem logowania do konta bankowego warto upewnić się, że w przeglądarce pojawia się oznaczenie kłódeczki (najczęściej jest to prawy dolny róg okna przeglądarki). Dbajcie o bezpieczeństwo swojego komputera warto stosować różne systemy ochrony przed wirusami, programy antywirusowe, czy tzw. firewalle, a nawet oprogramowanie antyszpiegowskie. Wybierając hasło do waszego rachunku, używajcie zestawienia znaków, które będzie trudne do odgadnięcia. Każdy bank zamieszcza na swoich stronach wiele pożytecznych informacji na temat bezpieczeństwa korzystania z konta online. Warto z nich korzystać! Taka wiedza praktyczna pozwoli wam lepiej zarządzać finansami, bez obawy, że przez nieuwagę lub beztroskę może się przydarzyć coś złego. 5. Porządek w moich finansach Najprostszą metodą zarządzania własnymi finansami jest systematyczne prowadzenie zestawienia wszystkich ponoszonych wydatków z uzyskiwanymi dochodami (czyli wszystkimi pieniędzmi, które otrzymujemy / uzyskujemy z różnych okazji / pracy). Taki domowy lub osobisty budżet może prowadzić każdy. Budżet najprościej zapisać w formie tabelki, w której z jednej strony wypisujemy kwoty wydane, a z drugiej otrzymane (te które wpłynęły na nasze konto lub dostaliśmy w gotówce). WYDATKI RAZEM: RAZEM: DOCHODY 8

9 W radio i w telewizji często słyszymy informacje o budżecie państwa na dany rok kalendarzowy, czyli zestawieniu wszystkich planowanych wydatków i dochodów naszego państwa. Znacznie rzadziej wspomina się o budżecie domowym (osobistym), chociaż powinien pamiętać o utrzymywaniu porządku w domowych rachunkach. Takie zestawienie może prowadzić każdy z nas i warto, aby choć raz spróbował systematycznie wypełniać tabelkę przez cały miesiąc. W ten sposób będzie mógł podliczyć, ile faktycznie wydaje na życie, a i ile środków zostaje w domowej kasie. Dobrze jest zacząć kontrolować swoje finanse jeszcze na etapie edukacji szkolnej. Doświadczenie uczy, że bogatsi są ci, którzy potrafią świadomie oszczędzać. Nawet w sytuacjach trudnych będą mogli poratować się oszczędnościami. Każdy z nas od najmłodszych lat uczy się wydawać pieniądze. Niektórym idzie to świetnie potrafią całe swoje kieszonkowe wydać pierwszego dnia po jego otrzymaniu. Za to jednak nie otrzymuje się w życiu premii! Tu wygrywają ci, którzy potrafią utrzymać nadwyżkę (lub przynajmniej równowagę) w domowym budżecie: NADWYŻKA BUDŻETOWA = DOCHODY WYDATKI 0,01 ZŁOTYCH WYDATKI DOCHODY 1. bilety do kina 30,00 zł 1. kieszonkowe 180,00 zł 2. napoje i słodycze 40,00 zł 2. upominek od dziadków 50 zł 3. czasopisma 21,00 zł zasilenie karty tel. 20,00 zł zeszyt 3,50 zł przekąski 32,00 zł basen 19,00 zł gra komputerowa 19,99 zł 8. RAZEM: - 185,49 zł RAZEM: + 230,00 zł NADWYŻKA: 44,51 zł Ci którzy wydają więcej pieniędzy niż otrzymują, spotykają się ze zjawiskiem deficytu w domowym budżecie. Nie jest on może tak groźny, gdy trwa krótko, na przykład miesiąc, ale potrafi zrujnować domowy budżet, jeśli utrzymuje się przez dłuższy czas. Powoduje bowiem narastanie długu, który mamy do spłaty innym osobom (kolegom, rodzinie, znajomym) bądź instytucjom (najczęściej bankom, zakładom pracy). W skrajnych przypadkach deficyt i związane z nim długi mogą doprowadzić do bankructwa, czyli utraty majątku. 9

10 DEFICYT BUDŻETOWY = DOCHODY WYDATKI < 0,00 ZŁOTYCH WYDATKI DOCHODY 1. bilety do kina 30,00 zł 1. kieszonkowe 180,00 zł 2. napoje i słodycze 50,00 zł 2. upominek od dziadków 50 zł 3. czasopisma 32,00 zł zasilenie karty tel. 20,00 zł zeszyt 3,50 zł przekąski 32,00 zł basen 19,00 zł gra komputerowa 49,99 zł 8. RAZEM: - 236,49 zł RAZEM: + 230,00 zł DEFICYT: - 6,49 zł Najlepiej jest zawsze dbać o nadwyżkę w domowym budżecie. Jeżeli występuje ona w każdym kolejnym miesiącu, wtedy powstają oszczędności, które za jakiś czas będziemy mogli przeznaczyć na jakiś specjalny cel, na przykład zakup górskiego roweru, łyżworolek, przenośnego odtwarzacza multimedialnego czy wymarzony wyjazd na wakacje. Jednym z narzędzi ułatwiających poszukiwanie nadwyżki w domowym budżecie jest właśnie taka prosta wyżej wspomniana tabelka. Warto spróbować. No dobrze, najlepiej jest zawsze mieć pieniądze, ale zapytacie: skąd je wziąć? Najczęstszym źródłem dochodów jest praca. Dla większości ludzi na świecie to podstawowy sposób zarabiania na życie. Ci lepiej wyedukowani i wykwalifikowani zarabiają więcej od innych, mają też większe możliwości zmiany zawodu, czy charakteru wykonywanej pracy. Jeszcze więcej potrafią zarabiać ci, którzy są przedsiębiorczy. I młodzież w szkołach coraz częściej zaczyna pracować. Wprawdzie niepełnoletni potrzebują zgody rodziców, by legalnie pójść do pracy, ale mogą podejmować różnego rodzaju dorywcze aktywności na przykład w czasie wakacji dzięki którym zbiorą trochę oszczędności. Jak pokazują badania i informują media, z roku na rok coraz więcej uczniów wybiera pracę niż tylko beztroskie spędzanie czasu wolnego. Niestety, często zdarza się, że dochody z pracy nie mogą pokryć wszystkich planowanych wydatków. W tej sytuacji warto podjąć świadomą decyzję. Jeżeli nasze potrzeby są uzasadnione na przykład kupujemy nowoczesnego laptopa, który ma nam przez kilka lat służyć do nauki wówczas możemy skorzystać z pożyczki lub kredytu. O ile młodzi ludzie w takiej sytuacji proszą o bezzwrotną pomoc rodziców, to dorośli aby zdobyć brakujące środki, muszą sięgnąć do oszczędności albo zadłużyć się, czyli 10

11 pożyczyć brakujące pieniądze w banku albo innej instytucji finansowej. W ten sposób zdecydowana większość osób kupuje mieszkania rzadko kogo jest stać na zapłacenie gotówką za wymarzone lokum. Dzięki kredytom koszt zostaje rozłożony na lata, a raty za mieszkanie można spłacać sukcesywnie. Nie zadłużaj się! Najgorsza sytuacja, której powinniśmy unikać za wszelką cenę, to taka w której zmuszeni jesteśmy brać pożyczki i kredyty, aby spłacać nasze wcześniejsze długi. Potocznie nazywa się ją dziurą budżetową. Jeśli deficyt będzie nam się wkradać do budżetu regularnie, wtedy pojawi się dług, który wraz z kosztami kolejnych pożyczek zaciąganych na pokrycie kolejnych wydatków, będzie nieustannie rósł. Wpadniemy wtedy w tzw. spiralę zadłużenia, która może się skończyć dla nas bankructwem. Pamiętajmy zatem, że naszym celem powinno być maksymalne zwiększanie dochodów i minimalizacja kosztów. To właśnie dlatego od najmłodszych lat powinniśmy wyrabiać w sobie nawyk utrzymywania wydatków pod ścisłą kontrolą. Pamiętajmy zatem, że naszym celem powinno być maksymalne zwiększanie dochodów i minimalizacja kosztów. To właśnie dlatego od najmłodszych lat powinniśmy wyrabiać w sobie nawyk utrzymywania wydatków pod ścisłą kontrolą. 6. Warto planować Planowanie w finansach jest równie ważne jak w innych istotnych sprawach. Zanim wybierzemy się na wycieczkę zwykle staramy się dokładnie zaplanować trasę, zarezerwować noclegi oraz przygotować się na ewentualne tzw. nieprzewidziane wypadki. Podobnie powinniśmy postępować z pieniędzmi. Planowanie wydatków nie tylko porządkuje finanse sprawia, że są bardziej przejrzyste ale również mobilizuje. Po-zwala stawiać sobie konkretne cele i wybierać skuteczną metodę ich realizacji. Od czego zacząć planowanie? Zróbmy mały remanent dotychczasowych wydatków. Spróbujmy sobie przypomnieć ile i na co wydajemy średnio w tygodniu czy miesiącu. Następnie sporządźmy tabelę je podsumowującą. Z pewnością zauważymy, że niektóre wydatki powtarzają się. WYDATKI - MARZEC 1. bilety do kina 30,00 zł 2. napoje i słodycze 40,00 zł 11

12 3. czasopisma 21,00 zł 4. zasilenie karty tel. 20,00 zł 5. zeszyt 3,50 zł 6. przekąski 32,00 zł 7. basen 19,00 zł 8. gra komputerowa 19,99 zł RAZEM: - 185,49 zł WYDATKI - KWIECIEŃ 1. bilety do kina 15,00 zł 2. napoje i słodycze 31,00 zł 3. czasopisma 10,00 zł 4. zasilenie karty tel. 20,00 zł 5. wycieczka szkolna 50,00 6. przekąski 27,00 zł 7. latarka turystyczna 12,50 zł 8. pamiątki z wycieczki 30,00 zł RAZEM: - 195,50 zł WYDATKI - MAJ 1. bilety na koncert 50,00 zł 2. napoje i słodycze 27,00 zł 3. czasopisma 19,00 zł 4. zasilenie karty tel. 15,00 zł 5. gra w kręgle 20,00 6. przekąski 21,00 zł 7. pamięć przenośna 40,00 zł 8. prezent dla mamy 39,00 zł RAZEM: - 231,00 zł Jak możecie zobaczyć na powyższym przykładzie, powtarzające się co miesiąc wydatki mogą stanowić poważną pozycję w waszym budżecie. Niestety, najczęściej nie zdajemy sobie z tego sprawy! Często wydajemy pieniądze bez zastanowienia się. Dokładna analiza będzie więc bezcenna. Teraz weźmy kalendarz i zastanówmy się, jakie wydatki na nas czekają w najbliższych miesiącach. Pewne wydarzenia się z nimi wiążą: urodziny mamy, taty, babci, czy rodzeństwa, Mikołajki, Walentynki. To daty, kiedy będziemy potrzebowali trochę więcej gotówki. Zestawcie je z wydatkami miesięcznymi i sprawdźcie, kiedy trzeba będzie dokładnie planować swoje wydatki, by zmieścić się w budżecie. 12

13 Planowanie wydatków wiąże się z oszczędzaniem. Poza tzw. wydatkami pewnymi (albo sztywnymi, których nie możemy uniknąć), nasz plan powinien uwzględnić rezerwę na wydatki, które mogą się pojawiać nagle np. spontaniczne wyjście do kina ze znajomymi, czy na koncert ulubionego zespołu. Aby nie martwić się bez przerwy o to, czy starczy nam pieniędzy, warto regularnie oszczędzać odkładać co miesiąc część kieszonkowego od rodziców, czy dziadków. 7. Jak kontrolować wydatki? Pierwszym krokiem w kontrolowaniu wydatków powinno być spisanie na kartce tych z ostatniego miesiąca. Potem należy się dokładnie przyjrzeć liście i ocenić, które wydatki z perspektyw czasu wydają się niepotrzebne lub zbyt wysokie... WYDATKI - MARZEC 1. bilety do kina 30,00 zł 2. napoje i słodycze 40,00 zł!!! 3. czasopisma 21,00 zł 4. zasilenie karty tel. 20,00 zł 5. zeszyt 3,50 zł 6. przekąski 32,00 zł!!! 7. basen 19,00 zł 8. gra komputerowa 19,99 zł RAZEM: - 185,49 zł Wydatki do przemyślenia: 72,00 zł Czy nie rozsądniej byłoby wydać połowę mniej? Na jedzeniu i napojach można bardzo dużo zaoszczędzić, a na nie wydajemy zazwyczaj sporo pieniędzy. Zdarza się, że różnica w cenie za napój w sklepie A i sklepie B wynosi 1 zł. Chociaż wydaje się to niewiele, to jeśli pijemy ten napój codziennie, przez powiedzmy 200 dni w roku możemy w bardzo prosty sposób zaoszczędzić 200 złotych. A to tylko złotówka dziennie na jednym napoju. Oczywiście da się zaoszczędzić również na innych wydatkach. Często nie zdajemy sobie sprawy, jak łatwo możemy jednocześnie zmniejszyć wydatki i zadbać o środowisko naturalne np. oszczędzając energię elektryczną i wodę. Zdarza nam się zostawiać na noc telewizor w stanie stand-by czy ładowarkę do telefonu komórkowego w kontakcie. W obu przypadkach marnujemy dużo energii (jeśli mieszkamy z rodzicami, to tego nie czujemy, ale jeśli wynajmujemy mieszkanie lub jesteśmy jego właścicielami już tak). Podobnie jest, gdy niepotrzebnie zostawiamy zapalone światło w pokoju. Korzystajmy z urządzeń, które pobierają mniej energii np. oszczędnej żarówki. Dlatego planując zakupy AGD warto podpowiedzieć rodzicom, żeby kupili np. nieco droższy nowoczesny piekarnik, dzięki czemu rachunki za prąd będą niższe i wyższa cena produktu szybko się zwróci. Najbardziej energooszczędne urządzenia mają oznaczenie A++. Przy niektórych produktach AGD warto również zwracać uwagę na to ile zużywają wody. 13

14 Od najmłodszych lat powinniśmy dbać nie tylko o środowisko naturalne, ale też o własne zdrowie i dobrą kondycję. Zajadanie się codziennie hot-dogami, picie gazowanych napojów, czy omijanie lekcji WF na pewno nie pomoże nam być zdrowymi. Sport i aktywność fizyczna pozwolą zachować świetną formę i zdrowie na długie lata. A dzięki temu ograniczymy przyszłe koszty leczenia. Istnieją setki, jeśli nie tysiące sposobów na ograniczanie wydatków. Jednak, aby nasze działanie przynosiło skutki, musimy wykazać się konsekwencją i pomysłowością. Nagrodą za to będzie możliwość wydania zaoszczędzonych pieniędzy na mniejsze lub większe przyjemności. 8. Warto oszczędzać Jak mówi stare polskie przysłowie, przezorny zawsze ubezpieczony. To powiedzenie najlepiej oddaje sens oszczędzania, dzięki któremu jesteśmy lepiej przygotowani na nieprzewidziane koszty np. wymianę dysku domowego komputera. Gdy oszczędzamy, to łatwiej nam planować większe zakupy np. wymarzonego odtwarzacza multimedialnego czy laptopa. Wreszcie, kiedy w jakimś miesiącu mamy wyższe wydatki, możemy je sfinansować z odłożonych pieniędzy. Skoro już wiemy, że oszczędzanie się opłaca, zastanówmy się, kiedy zacząć to robić. Odpowiedź jest oczywista. Jak najszybciej, najlepiej wraz z pojawieniem się pierwszego dochodu. Choćby kieszonkowego od rodziców czy stypendium naukowego. Przykład: dostajemy jakiś szczególny prezent w wieku 14 lat np złotych i nie chcemy go wydać, lecz zachować na jakiś cel w przyszłości. Wpłacamy pieniądze na konto oszczędnościowe i nic z nimi nie robimy. Leżą na nim, zaś odsetki dodawane są do kwoty na koncie i z roku na rok podstawą oprocentowania jest kwota powiększona o odsetki. Można to nazwać zamrożeniem kapitału. Po dziesięciu latach oszczędzania (czyli na przykład na koniec studiów), wyjmujemy pieniądze z konta. Okazuje się, że zyskaliśmy ponad 50% wpłaconej kwoty. LATA 1 rok 2 lata 3 lata 4 lata 5 lat 6 lat 7 lat 8 lat 9 lat 10 lat PRZYCHÓD Z ODSETEK 1000, , , , , , , , , ,33 Tabela: Zyski z lokaty 10-letniej przy stałym oprocentowaniu wynoszącym 5% w skali roku (bez potrącenia podatków, z odsetkami dopisywanymi do kwoty na rachunku). Powyżej opisaliśmy najprostszy model oszczędzania mamy jakąś większą kwotę, wpłacamy ją na konto i nic więcej nie robimy. Nie jest to najskuteczniejszy sposób oszczędzania, ponieważ brakuje w nim systematyczności odkładania wolnych środków (wpłata na konto jest tak naprawdę jednorazowa). Tymczasem od każdych otrzymanych (czy zarobionych) pieniędzy warto przynajmniej 20% odłożyć do skarbonki lub jeszcze lepiej na konto oszczędnościowe. Zastanówmy się ile dzisiaj byśmy mieli, gdybyśmy regularnie odkładali właśnie 20% od każdych otrzymanych pieniędzy... 14

15 Dla przykładu spróbujmy wyliczyć ile mógłby zaoszczędzić 16-latek, gdyby od np. od 10 roku życia regularnie oszczędzał jedną piątą wszystkich pieniędzy, które otrzymywał. Załóżmy, że wysokość miesięcznego kieszonkowego to 30 złotych oraz że, kilka razy w roku np. z okazji urodzin czy świąt dostawał 200 złotych. Rocznie oszczędności z kieszonkowego wyniosłyby 72 złote natomiast, z prezentów odłożylibyśmy 40 złotych. Wydawałoby się, że jest to niewiele, a na pewno nie tyle, żeby znacznie uszczuplić zawartość portfela. Jednak w ten prosty sposób udało nam się zaoszczędzić 112 złotych rocznie. A odkładając 6 złotych miesięcznie oraz po 40 złotych od większych prezentów finansowych przez 6 lat uzbieralibyśmy 672 złote. Dodatkowo, jeśli od 13 roku życia wpłacalibyśmy pieniądze na konto młodzieżowe nasze oszczędności jeszcze by wzrosły. Zobaczcie, praktycznie znikąd udało nam się uzbierać prawie 800 złotych czyli tyle, ile kosztuje dobrej jakości markowy odtwarzacz mp3. WIEK 10 lat 11 lat 12 lat 13 lat 14 lat 15 lat 16 lat PRZYCHÓD Z ODSETEK 112,00 224,00 336,00 448,00 560,00 672,00 784,00 Tabela: Oszczędzanie w domu (skarbonka). Należy pamiętać, że w tym wypadku pieniądze tracą na wartości z powodu inflacji (nie są ulokowane na oprocentowanym koncie w banku). 16-latek z przykładu powyżej mógłby osiągnąć jeszcze lepszy wynik, gdyby z okazji 13-tych urodzin poprosił o założenie konta w banku, umieścił na nim oszczędności, a następnie dokonywał regularnych wpłat. Wówczas zaoszczędzone pieniądze wreszcie zaczęłyby pracować dla niego: WIEK 10 lat 11 lat 12 lat 13 lat 14 lat 15 lat 16 lat PRZYCHÓD Z ODSETEK 112,00 224,00 336,00 448,00 588,00 735,00 889,35 Tabela. Oszczędzanie w domu, a następnie (po ukończeniu 13 r. życia) w banku na koncie oszczędnościowym przy stałym oprocentowaniu wynoszącym 5% (bez potrącenia podatków, z odsetkami dopisywanymi do kwoty na rachunku). Podsumowując, im większą część dochodów odłożycie w każdym miesiącu, tym większej inwestycji będziecie mogli dokonać w przyszłości. Oszczędzanie to podstawa. Na koniec warto dodać kilka słów o znaczeniu oszczędzania dla całej gospodarki. Kiedy zakładamy lokatę w banku, nasze pieniądze nie trafiają do skarbca banku, lecz część z nich idzie na kredyty, m.in. dla przedsiębiorstw, które dzięki temu się rozwijają i zatrudniają pracowników. Tym samym im więcej osób oszczędza, tym więcej jest pieniędzy w gospodarce na inwestycje, dzięki którym rozwija się cały kraj i wszyscy stają się bogatsi. 15

16 9. Grosz do grosza, czyli coś o procencie składanym Najważniejszym wskaźnikiem każdej inwestycji jest stopa zwrotu, czyli zysk, jaki osiągamy dzięki ulokowaniu naszych pieniędzy w ten czy inny sposób. Stopę zwrotu możemy wyliczyć porównując zysk, do zainwestowanej kwoty. Czyli jeśli inwestując w ciągu roku 1000 złotych, zarobiliśmy 100 złotych, to stopa zwrotu z naszej inwestycji wynosi 10%. W przypadku lokat bankowych stopę zwrotu podaje się zwykle w stosunku rocznym na przykład oprocentowanie 3 miesięcznej lokaty na poziomie 6% w skali roku. W przypadku oszczędzania niezwykle ważna jest systematyczność w dokładaniu grosza do grosza. Kluczem do przyrostu oszczędności jest stałe powiększanie kwoty (kapitału), która przechowywana na oprocentowanym rachunku bankowym, przynosi coraz większe zyski ze względu na wyższe odsetki, czyli zapłatę przez bank za to, że przechowujemy w nim pieniądze. Tak więc systematycznie, co miesiąc wpłacajmy jakąś kwotę na konto, abyśmy stale otrzymywali odsetki od powiększonego kapitału. Jeden z najbardziej skutecznych mechanizmów oszczędzania nazywa się procentem składanym. Dzięki niemu efektywne oprocentowanie naszej lokaty jest wyższe niż to, które widnieje w ofercie banku. Mechanizm ten opiera się na tzw. kapitalizacji odsetek, czyli dopisywaniu odsetek do kwoty kapitału na naszym rachunku. Im częstsza kapitalizacja np. cotygodniowa, tym wyższe jest efektywne oprocentowanie na rachunku szybciej powiększa się kwota, która jest podstawą do naliczania odsetek. Np. wpłacamy 1000 złotych na koniec miesiąca kwota kapitału z doliczonymi odsetkami, przy oprocentowaniu 5% w skali roku, wynosi: (1000 x 1,05 /12) czyli 1041,66 złotych. Gdyby teraz kapitalizacja następowała co tydzień, przy tych samych założeniach otrzymamy po pierwszym tygodniu: (1000 x 1,05 / 56), czyli 1018,75 złotych; po drugim tygodniu: 1018,75 + (1018,75 x 1,05 /56), czyli 1037,85 złotych; po trzecim tygodniu 1057,31 złotych, zaś po czterech tygodniach 1077,13 złotych. Widać różnicę? Prawie 36 złotych więcej. Wzór na obliczenie wkładu po n latach w przypadku kapitalizacji m razy w roku przyjmuje postać: K n = K X (1+ r _ ) mn m Gdzie r to nominalna roczna stopa procentowa. 16

17 Siła procentu składanego jest szczególnie widoczna, gdy pieniądze inwestuje się regularnie przez długi czas (kilka, kilkanaście lat). Mechanizm ten jest dowodem na to, że odkładanie i wpłacanie na konto nawet małych kwot po prostu się opłaca i już po kilku latach możemy być zadowoleni z naszych wyników. Stopę zwrotu, którą ostatecznie wyliczamy z naszej inwestycji nazywamy nominalną. Natomiast aby policzyć realną stopę zwrotu, należy uwzględnić poziom inflacji. Jeśli zatem na rocznej lokacie zarobiliśmy 7%, a w tym samy czasie inflacja liczona rok do roku wyniosła 4%, to realnie zarobiliśmy tylko 3% wartości zainwestowanego kapitału. 10. Warto inwestować Dzisiejszy rynek kapitałowy daje nam bogaty wybór narzędzi oraz form inwestowania. Zanim jednak na dobre przyjdzie nam podejmować decyzje o sposobie lokowania pieniędzy, warto poznać najważniejsze zasady inwestowania. Musimy wziąć pod uwagę dwie ważne kwestie. Pierwsza to okres trwania inwestycji. Druga to poziom ryzyka, jaki jesteśmy w stanie zaakceptować (inaczej mówiąc, w jakim stopniu zgadzamy się na możliwość poniesienia straty). Dlatego, jeśli planujemy ulokować pieniądze na 12 miesięcy, najlepszym i najbezpieczniejszym instrumentem finansowym dla nas jest lokata w banku lub zakup obligacji skarbu państwa. Obie formy oferują stabilną stopę zwrotu, zazwyczaj powyżej stopy inflacji. Natomiast, w przypadku, kiedy nasza inwestycja będzie trwała minimum 5 lat, wtedy dobrym pomysłem jest inwestowanie na giełdzie papierów wartościowych czyli zakup akcji. W długim okresie akcje przynoszą najwyższą stopę zwrotu. Dlatego są dobrym sposobem na oszczędzanie na przyszłą emeryturę. Chociaż emerytura nie powinna zaprzątać głowy nastolatka, to już dwudziestoparolatek powinien bardzo poważnie zacząć o niej myśleć. Znane przysłowie mówi jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz. To idealnie podpowiada, kiedy powinniśmy zacząć myśleć o emeryturze. To czy naszą emeryturę będziemy spędzać pod parasolem na balkonie mieszkania czy pod palmą na tropikalnej plaży zależy od tego, czy w okresie naszej pracy regularnie i konsekwentnie inwestowaliśmy część naszych dochodów z myślą o przyszłości. Rozwiązaniem pośrednim dla osób, które mają jakąś wiedzę na temat rynku kapitałowego, akceptują większe ryzyko, ale nie mają czasu na codzienne śledzenie giełdy, są różnego rodzaju fundusze inwestycyjne. Za ich pośrednictwem możemy inwestować w akcje, obligacje, a także inne, czasem dość skomplikowane produkty finansowe. 17

18 Myśląc o inwestowaniu bardzo ważnym terminem jest dywersyfikacja. Inwestowanie całych oszczędności w jeden instrument finansowy jest ryzykowne. Na przykład inwestując cały kapitał w akcje, w przypadku załamania na giełdzie ryzykujemy duże straty. Lepszym rozwiązaniem byłoby zatem podzielenie kwoty i zainwestowanie jej w różny sposób: w akcje, w obligacje i lokatę.. Dywersyfikacja umożliwia nam zmniejszenie ryzyka. Pamiętajmy o zmiennej sytuacji na rynku! Już na etapie edukacji szkolnej warto stawiać pierwsze kroki jako młodzi inwestorzy. Uczcie się z dostępnych w internecie gier lub symulatorów inwestycyjnych. W ten sposób, bez żadnego ryzyka, ale w warunkach symulujących rzeczywistość, zobaczycie, jak w praktyce może wyglądać inwestowanie dużych środków finansowych. Jeśli jesteście zdecydowani odkładać i inwestować, to kiedy otrzymacie zastrzyk gotówki na przykład z okazji urodzin, wymyślcie cel, na który chcecie uzbierać pieniądze. Następnie przekonajcie rodziców, aby w waszym imieniu zakupili np. jednostki uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym czy trochę akcji na giełdzie. Wielu młodych ludzi właśnie w ten sposób zarobiło spore pieniądze. Możesz i ty. A kto wie, potem być może w perspektywie kilku lat, kiedy będziecie inwestować na własny rachunek, staniecie się prawdziwym rekinem finansowym? 11. Ryzyk-fizyk, czyli kilka słów o ryzyku i ubezpieczeniach Dlaczego ludzie się ubezpieczają? Po co się ubezpieczać? Może nie warto wydawać pieniędzy i zamiast tego lepiej kupić sobie nowe buty czy odtwarzacz mp3? To błędne założenia. Warto i trzeba się ubezpieczać, ponieważ nikt z nas nie jest w stanie przewidzieć, co go może spotkać. Ubezpieczenie to umowa na wypadek szkody (zdarzenia losowego), która jeśli wystąpi, obliguje ubezpieczającą nas firmę do wypłaty odszkodowania ze składek płaconych przez klientów. Ubezpieczenie chroni nas przed stratami finansowymi, przez podzielenie się ryzykiem z innymi. Daje nam pewność, że jeśli dojdzie do niepożądanego i niebezpiecznego, to otrzymamy odszkodowanie i nie znajdziemy się na lodzie. Człowiek ubezpieczony może spać spokojniej. Od czego możemy się ubezpieczyć? Odpowiedź brzmi: praktycznie od wszystkiego. Poczynając od choroby czy śmierci, szkód spowodowanych żywiołami, takimi jak: powódź, pożar czy gradobicie, po straty związane z zainwestowanym kapitałem (nieudane inwestycje), kończąc na ubezpieczeniu majątku nieruchomości (domu, mieszkania), samochodu, kolekcji obrazów. Co więcej, pianista może ubezpieczyć swoje ręce, bez których skończyłaby się jego kariera i straciłby źródło dochodów, piosenkarz swój głos czy piłkarz swoje nogi. Każdy może się ubezpie-czyć na wypadek utraty pracy, co praktykowane jest zwłaszcza przy różnego rodzaju pożyczkach czy kredytach. 18

19 Większość ubezpieczeń jest dobrowolna, ale istnieją też obowiązkowe jak np. ubezpieczenie komunikacyjne dla posiadaczy pojazdów. To czy chcemy ubezpieczyć się na życie, od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW) lub swoje mieszkanie, zależy tylko od nas i naszego budżetu. Ubezpieczenie na życie jest wyrazem odpowiedzialności dorosłych za przyszłość swoich dzieci, szczególnie jeśli dorośli często podróżują lub uprawiają sporty ekstremalne. Prosty przykład: jedziemy z rodzicami na narty. Ubezpieczyć się od ew. kosztów leczenia po wypadku na stoku, czy nie? Poczytajmy zimą gazety czy strony internetowe z lokalnych centrów narciarskich ile jest doniesień o wypadkach? Lepiej nie żałować i mieć pewność, że jesteśmy chronieni przed finansowymi konsekwencjami, które grożą po narciarskim wypadku. Pamiętajmy przezorny zawsze ubezpieczony. Dlatego wydając pieniądze na kolejną niepotrzebną rzecz warto się zastanowić czy może lepiej przeznaczyć te pieniądze na ubezpieczenie. Przezorności nigdy za wiele! 12. Wielkie inwestycje, czyli rzecz o stopach i kredytach Pieniądz tak jak każdy inny towar ma swoją cenę, którą nazywamy stopą procentową. O stopach słyszymy bardzo często w reklamach banków, które informują nas o tym, że np. udzielą pożyczki na dziewięć procent w skali roku. Te 9% to inaczej mówiąc cena za pożyczenie pieniędzy od banku. Odwrotnie jest, jeśli słyszymy w reklamie, że bank oferuje lokatę na przykład na 5%. Oznacza to, że zapłaci nam 5% w skali roku za pożyczenie od nas danej sumy pieniędzy (wpłacając na konto oszczędnościowe tak naprawdę właśnie pożyczamy, odpłatnie, bankowi pieniądze). Podstawową cenę pieniądza na rynku określa bank centralny w Polsce jest to Narodowy Bank Polski. To w nim co miesiąc ustalane są podstawowe stopy procentowe banku centralnego, które są punktem odniesienia dla całego rynku finansowego. Na tej podstawie banki komercyjne ustalają swoją stopę procentową dla oferowanych kredytów oraz depozytów (lokat). W ten sposób bank centralny kontroluje nie tylko cenę pieniądza, ale również jego ilość w gospodarce i tak realizuje swój najważniejszy cel, jakim jest utrzymanie stabilnych cen czyli niskiej inflacji. 19

20 Bank centralny stoi na straży niskiej i stabilnej inflacji, więc chroni wartość naszych dochodów, oszczędności, inwestycji oraz wspiera długofalowy rozwój gospodarczy. Ponadto bank centralny spełnia jeszcze wiele ważnych funkcji w gospodarce, do głównych należy emisja pieniądza, obsługa budżetu państwa oraz banków komercyjnych. Warto zapamiętać, że pieniądz jest dla gospodarki, tym czym krew dla organizmu. Dlatego to bardzo istotne, by instytucja, która odpowiada za wartość pieniądza była niezależna i kompetentna. O inflacji musi pamiętać każdy, kto chce dbać o zdrowie swoich finansów. Inflacja jest to trwały spadek wartości pieniądza. Oznacza to, że wraz z upływem czasu (na przykład 1 roku) za to samo 10 złotych możemy kupić coraz mniej towarów. Dlaczego? Bo wzrosły ceny (sprzedawcy sprzedają te same towary, ale już drożej). Decydując się na założeniu lokaty powinniśmy zwrócić uwagę na poziom inflacji. Jeżeli: inflacja (liczona rok do roku, czyli co 12 miesięcy) wynosi 3,5%, zaś my mamy do wyboru: - lokatę 12-miesięczną oprocentowaną 3,8%, - lokatę 6-miesięczną oprocentowaną 4,0% - i konto oszczędnościowe oprocentowane 4,2%, to nasz realny zysk po 12 miesiącach oszczędzania wyniesie: 0,3% w pierwszym przypadku, 0,5% w drugim i 0,7% w trzecim. Od oprocentowania lokaty powinniśmy bowiem odjąć przewidywany poziom inflacji za rok ta sama kwota (nominalna) pieniędzy np. 100 złotych, nawet na lokacie, będzie mniej warta z powodu inflacji. To proste równanie pozwoli nam wybrać potencjalnie najkorzystniejsze rozwiązanie. Jak sfinansować planowane wysokie wydatki, kiedy nie mamy dostatecznych środków w domowym budżecie? Możemy skorzystać z oferty kredytowej banków. Kredyt jest bardzo ważnym i potrzebnym instrumentem finansowym. Pozwala rozłożyć koszt zakupu np. mieszkania lub samochodu na wiele lat. Na przykład kiedy młodzi ludzie planują zakup domu czy mieszkania, bardzo rzadko ich na to stać. Dzięki ofercie banków, mogą zaciągnąć kredyt (od formy zabezpieczenia interesów banku nazywany hipotecznym) na kilkadziesiąt lat i rozłożyć koszt nawet na kilkaset comiesięcznych rat. Wiele młodych osób przeraża myśl, że kredyt narzuca im obowiązek spłaty rat przez wiele lat. Ale trzeba pamiętać, że w końcowym rozrachunku kredyt hipoteczny jest znacznie lepszym rozwiązaniem niż na przykład długoterminowe wynajmowanie mieszkania. Dlaczego? W obu przypadkach pono- 20

Planowanie finansów osobistych

Planowanie finansów osobistych Planowanie finansów osobistych Osoby, które planują znaczne wydatki w perspektywie najbliższych kilku czy kilkunastu lat, osoby pragnące zabezpieczyć się na przyszłość, a także wszyscy, którzy dysponują

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Temat spotkania: Matematyka finansowa dla liderów Temat wykładu: Matematyka finansowa wokół nas Prowadzący: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 14 października 2014 r. Matematyka finansowa dla liderów Po

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Temat spotkania: Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? Prowadzący: dr Anna Miarecka Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 28 maj

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty Matematyka finansowa dla liderów Albert Tomaszewski Grupy 1-2 Zadanie 1.

Akademia Młodego Ekonomisty Matematyka finansowa dla liderów Albert Tomaszewski Grupy 1-2 Zadanie 1. Grupy 1-2 Zadanie 1. Sprawdźcie ofertę dowolnych 5 banków i wybierzcie najlepszą ofertę oszczędnościową (lokatę lub konto oszczędnościowe). Obliczcie, jaki zwrot przyniesie założenie jednej takiej lokaty

Bardziej szczegółowo

Licz i zarabiaj matematyka na usługach rynku finansowego

Licz i zarabiaj matematyka na usługach rynku finansowego Licz i zarabiaj matematyka na usługach rynku finansowego Przedstawiony zestaw zadań jest przeznaczony dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych i ma na celu ukazanie praktycznej strony matematyki, jej zastosowania

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty kademia Młodego Ekonomisty Banki w Praktyce nna Chmielewska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 kwietnia 2010 r. Banki w Praktyce 2 Każdy chce więcej - potrzebny nam pośrednik 3 Skąd bank ma pieniądze?

Bardziej szczegółowo

Finanse dla sprytnych

Finanse dla sprytnych Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Uniwersytet w Białymstoku 28 kwietnia 2011 r. Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? dr Adam Wyszkowski EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

ODKŁADAMY NA KONCIE OSZCZĘDNOŚCIOWYM

ODKŁADAMY NA KONCIE OSZCZĘDNOŚCIOWYM Zadanie: ODKŁADAMY NA KONCIE OSZCZĘDNOŚCIOWYM Cel zadania: przybliżenie uczniom zagadnień związanych z zakładaniem i korzystaniem z konta bankowego oraz oszczędnościowego. Poszukiwanie najkorzystniejszej

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest lokata? 2. Rodzaje lokat bankowych 3. Lokata denominowana 4. Lokata inwestycyjna 5. Lokata negocjowana 6. Lokata nocna (overnight) 7.

1. Co to jest lokata? 2. Rodzaje lokat bankowych 3. Lokata denominowana 4. Lokata inwestycyjna 5. Lokata negocjowana 6. Lokata nocna (overnight) 7. Lokaty 1. Co to jest lokata? Spis treści 2. Rodzaje lokat bankowych 3. Lokata denominowana 4. Lokata inwestycyjna 5. Lokata negocjowana 6. Lokata nocna (overnight) 7. Lokata progresywna 8. Lokata rentierska

Bardziej szczegółowo

koordynator: nauczyciele wspomagający: mgr Jadwiga Greszta mgr Magdalena Kosiorska mgr Iwona Pałka

koordynator: nauczyciele wspomagający: mgr Jadwiga Greszta mgr Magdalena Kosiorska mgr Iwona Pałka koordynator: mgr Jadwiga Greszta nauczyciele wspomagający: mgr Magdalena Kosiorska mgr Iwona Pałka Opracowanie słownictwa dotyczącego bankowości i finansów. Od Grosika do Złotówki rozwiązywanie łamigłówek

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie a inwestowanie..

Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie to zabezpieczenie nadmiaru środków finansowych niewykorzystanych na bieżącą konsumpcję oraz czerpanie z tego tytułu korzyści w postaci odsetek. Jest to czynność

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE SYSTEMATYCZNE ILE TAK NAPRAWDĘ UDAŁO SIĘ ZAROBIĆ I CZY WYNIK JEST WIĘKSZY OD LOKATY

INWESTYCJE SYSTEMATYCZNE ILE TAK NAPRAWDĘ UDAŁO SIĘ ZAROBIĆ I CZY WYNIK JEST WIĘKSZY OD LOKATY INWESTYCJE SYSTEMATYCZNE ILE TAK NAPRAWDĘ UDAŁO SIĘ ZAROBIĆ I CZY WYNIK JEST WIĘKSZY OD LOKATY ARKUSZE DO TWOICH WŁASNYCH OBLICZEŃ POZNAŃ OZNAŃ,, 11 KWIETNIA 2011, 11 2011 BLOGI: WIEDZA I SZKOLENIA: BEZPŁATNE

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć z przedmiotu podstawy przedsiębiorczości

Scenariusz zajęć z przedmiotu podstawy przedsiębiorczości Scenariusz zajęć z przedmiotu podstawy przedsiębiorczości Temat: Dochody z kapitału Opracowała Grażyna Drożdżowska Uwagi realizacyjne Lekcja jest przewidziana jako jednostka 2- godzinna stanowiąca utrwalenie

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Bank zaufanie na całe życie Czy warto powierzać pieniądze bankom? nna Chmielewska Miasto Bełchatów 24 listopada 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Uniwersytet Dziecięcy,

Bardziej szczegółowo

TEST WIEDZY EKONOMICZNEJ nr 4

TEST WIEDZY EKONOMICZNEJ nr 4 TEST WIEDZY EKONOMICZNEJ nr 4 TEST WYBORU (1 pkt za prawidłową odpowiedź) Przeczytaj uważnie pytania, wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród podanych i zakreśl ją znakiem X. Czas pracy 30 minut. 1. Bankiem

Bardziej szczegółowo

lokata ze strukturą Czarne Złoto

lokata ze strukturą Czarne Złoto lokata ze strukturą Czarne Złoto Lokata ze strukturą Czarne Złoto jest produktem łączonym. Składa się z lokaty promocyjnej i produktu strukturyzowanego Czarne Złoto inwestycji w formie ubezpieczenia na

Bardziej szczegółowo

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Zmianą wartości pieniądza w czasie zajmują się FINANSE. Finanse to nie to samo co rachunkowość. Rachunkowość to opowiadanie JAK BYŁO i JAK JEST Finanse zajmują

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Miniekonomia kieszonkowa. Aleksandra Grobelna EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY. Ekonomia

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Miniekonomia kieszonkowa. Aleksandra Grobelna EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY. Ekonomia Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Miniekonomia kieszonkowa Aleksandra Grobelna Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 2 grudnia 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Ekonomia

Bardziej szczegółowo

I Konkurs Matematyka i Ekonomia dla uczniów klas V-VI szkół podstawowych Etap I 28 lutego 2013 r.

I Konkurs Matematyka i Ekonomia dla uczniów klas V-VI szkół podstawowych Etap I 28 lutego 2013 r. I Konkurs Matematyka i Ekonomia dla uczniów klas V-VI szkół podstawowych Etap I 28 lutego 2013 r... Imię i nazwisko, klasa Test składa się z 30 zadań wielokrotnego wyboru (w każdym zadaniu dokładnie jedna

Bardziej szczegółowo

Procent prosty Def.: Procent prosty Zad. 1. Zad. 2. Zad. 3

Procent prosty Def.: Procent prosty Zad. 1. Zad. 2. Zad. 3 Procent prosty Zakładając konto w banku, decydujesz się na określone oprocentowanie tego rachunku. Zależy ono między innymi od czasu, w jakim zobowiązujesz się nie naruszać stanu konta, czyli tzw. lokaty

Bardziej szczegółowo

Refinansowanie już od jakiegoś czasu mam kredyt, czy mogę obniżyć jego koszt?

Refinansowanie już od jakiegoś czasu mam kredyt, czy mogę obniżyć jego koszt? Refinansowanie już od jakiegoś czasu mam kredyt, czy mogę obniżyć jego koszt? Poniższy tekst jest przeniesiony z książki TAJNA BROŃ KREDYTOBIORCY praktycznego poradnika dla wszystkich kredytobiorców. Założenie

Bardziej szczegółowo

Matematyka finansowa 11.10.2004 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. XXXIII Egzamin dla Aktuariuszy - 11 października 2004 r.

Matematyka finansowa 11.10.2004 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. XXXIII Egzamin dla Aktuariuszy - 11 października 2004 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy XXXIII Egzamin dla Aktuariuszy - 11 października 2004 r. Część I Matematyka finansowa Imię i nazwisko osoby egzaminowanej:... WERSJA TESTU Czas egzaminu: 100 minut

Bardziej szczegółowo

05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308

05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308 05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308 biuro@assman.com.pl http://www.assman.com.pl 21-11-2006 W części

Bardziej szczegółowo

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie.

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie. Fundusze inwestycyjne to instytucje, które zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje oszczędności każdy, kto nie chce ich trzymać w skarpecie. Wynajęci

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia finansowa dr Agata Trzcińska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 18 listopada 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Kto pokaże

Bardziej szczegółowo

Uwaga: od 9 marca oprocentowanie Nowego Konta Oszczędnościowego wynosi 4% w skali roku.

Uwaga: od 9 marca oprocentowanie Nowego Konta Oszczędnościowego wynosi 4% w skali roku. Uwaga: od 9 marca oprocentowanie Nowego Konta Oszczędnościowego wynosi 4% w skali roku. 1. Dlaczego Bank obniżył oprocentowanie NKO? Pierwotnym zadaniem NKO było przyciągnięcie do nas nowych Klientów i

Bardziej szczegółowo

Warto mieć już w umowie kredytowej zagwarantowaną możliwość spłaty rat w walucie kredytu lub w złotych.

Warto mieć już w umowie kredytowej zagwarantowaną możliwość spłaty rat w walucie kredytu lub w złotych. Warto mieć już w umowie kredytowej zagwarantowaną możliwość spłaty rat w walucie kredytu lub w złotych. Na wyrażoną w złotych wartość raty kredytu walutowego ogromny wpływ ma bardzo ważny parametr, jakim

Bardziej szczegółowo

Zbuduj swoją historię kredytową

Zbuduj swoją historię kredytową Krzysztof Nyrek Zbuduj swoją historię kredytową Niniejszy ebook jest wartością prywatną. Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie, w jakiej została

Bardziej szczegółowo

1. Jaką kwotę zgromadzimy po 3 latach na lokacie bankowej jeśli roczna NSP wynosi 4%, pierwsza wpłata wynosi 300 zl i jest dokonana na poczatku

1. Jaką kwotę zgromadzimy po 3 latach na lokacie bankowej jeśli roczna NSP wynosi 4%, pierwsza wpłata wynosi 300 zl i jest dokonana na poczatku 1. Jaką kwotę zgromadzimy po 3 latach na lokacie bankowej jeśli roczna NSP wynosi 4%, pierwsza wpłata wynosi 300 zl i jest dokonana na poczatku miesiąca a każda następna miesięczna wpłata jest (a) Większa

Bardziej szczegółowo

Praktyczne Seminarium Inwestowania w Nieruchomości

Praktyczne Seminarium Inwestowania w Nieruchomości Praktyczne Seminarium Inwestowania w Nieruchomości Kalkulator finansowy 10BII pierwsze kroki www.edukacjainwestowania.pl Kalkulator finansowy 10BII, oprócz typowych funkcji matematycznych i statystycznych,

Bardziej szczegółowo

URZÑD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW. Przed zawarciem umowy z bankiem. Publikacja przygotowana dzi ki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej

URZÑD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW. Przed zawarciem umowy z bankiem. Publikacja przygotowana dzi ki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej URZÑD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Przed zawarciem umowy z bankiem Publikacja przygotowana dzi ki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej Przed zawarciem umowy z bankiem RACHUNEK OSZCZ DNOÂCIOWY Wybierając

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES NASZE ŻYCIE NIE MAMY WPŁYWU NA TO, JAK SIĘ RODZIMY I JAK UMIERAMY (ZAZWYCZAJ) Dobry mąż, dobry ojciec, ale zły elektryk NASZE ŻYCIE

Bardziej szczegółowo

O OSZ MATERIA Y DLA NAUCZYCIELI. banki i jakie

O OSZ MATERIA Y DLA NAUCZYCIELI. banki i jakie O OSZ MATERIA Y DLA NAUCZYCIELI K banki i jakie ZAJĘCIA 2: Dlaczego powstały banki i jakie są ich zadania? Grupa wiekowa: klasy I III szkoła podstawowa Czas zajęć: 1,5 godziny Wprowadzenie Zajęcia powinny

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Czy warto powierzać pieniądze bankom Dr Robert Jagiełło Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 23 kwietnia 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY 1 WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Matematyka finansowa w pakiecie Matlab

Matematyka finansowa w pakiecie Matlab Matematyka finansowa w pakiecie Matlab Wykład 5. Wycena opcji modele dyskretne Bartosz Ziemkiewicz Wydział Matematyki i Informatyki UMK Kurs letni dla studentów studiów zamawianych na kierunku Matematyka

Bardziej szczegółowo

Co chcemy osiągnąć odkładając pieniądze w III filarze...?

Co chcemy osiągnąć odkładając pieniądze w III filarze...? Czym należy się kierować wybierając ubezpieczenie emerytalne...? Zdecydować się na Indywidualne Konto Emerytalne (IKE), polisę Unit-linked, inwestować w akcje, fundusze inwestycyjne, nieruchomości i złoto...?

Bardziej szczegółowo

Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Twoja emerytura. Wyższa emerytura. Niższe podatki!

Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Twoja emerytura. Wyższa emerytura. Niższe podatki! Twoja emerytura Wyższa emerytura Niższe podatki! Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego to wyjątkowy program oszczędnościowy w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi,

Bardziej szczegółowo

Otwarte fundusze inwestycyjne. Zasady są proste.

Otwarte fundusze inwestycyjne. Zasady są proste. Otwarte fundusze inwestycyjne. Zasady są proste. Autor: Maciej Rogala Czy fundusz inwestycyjny jest ofertą dla Ciebie? Sprawdź to, zanim powierzysz mu pieniądze... Oceń fundusz inwestycyjny pod kątem swoich

Bardziej szczegółowo

Elementy matematyki finansowej w programie Maxima

Elementy matematyki finansowej w programie Maxima Maxima-03_windows.wxm 1 / 8 Elementy matematyki finansowej w programie Maxima 1 Wartość pieniądza w czasie Umiejętność przenoszenia kwot pieniędzy w czasie, a więc obliczanie ich wartości na dany moment,

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Rachunek rent. Pojęcie renty. Wartość początkowa i końcowa renty. Renty o stałych ratach. Renta o zmiennych ratach. Renta uogólniona.

Rachunek rent. Pojęcie renty. Wartość początkowa i końcowa renty. Renty o stałych ratach. Renta o zmiennych ratach. Renta uogólniona. Temat: Rachunek rent. Pojęcie renty. Wartość początkowa i końcowa renty. Renty o stałych ratach. Renta o zmiennych ratach. Renta uogólniona. Zadanie Przez 2 lata na koniec każdego miesiąca wpłacamy 200

Bardziej szczegółowo

Sprawić aby każdy mógł generować korzyści finansowe na rzeczach, za które normalnie trzeba płacić...

Sprawić aby każdy mógł generować korzyści finansowe na rzeczach, za które normalnie trzeba płacić... Witaj, Istnieje pewnie kilka(naście) albo i więcej powodów, dla których teraz czytasz te słowa. Niezależnie więc od tego, dlaczego teraz je czytasz, chcę Ci podziękować za to, że inwestujesz swój czas

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie długoterminowe - opinie, postawy i oczekiwania polskiego społeczeństwa

Oszczędzanie długoterminowe - opinie, postawy i oczekiwania polskiego społeczeństwa Oszczędzanie długoterminowe - opinie, postawy i oczekiwania polskiego społeczeństwa 25 listopada 201 TNS Polska dla Związku Banków Polskich Informacje o badaniu Cel badania Odpowiedź na pytanie, jakie

Bardziej szczegółowo

Historia inna niż wszystkie. Przyszedł czas na banki

Historia inna niż wszystkie. Przyszedł czas na banki Historia inna niż wszystkie Jest rok 1949, Nowy Jork, USA. Frank McNamara wybrał się do restauracji. Przy płaceniu rachunku okazało się, że zapomniał portfela, wziął więc kawałek kartoniku i napisał na

Bardziej szczegółowo

Produkty szczególnie polecane

Produkty szczególnie polecane Produkty szczególnie polecane 9 luty 2011 r. Szczegółowe informacje na temat funduszy zarządzanych przez Legg Mason TFI S.A. ( fundusze") zawarte są w prospekcie informacyjnym oraz skrócie prospektu informacyjnego,

Bardziej szczegółowo

EMERYTURY KAPITAŁOWE WYPŁATY Z II FILARA

EMERYTURY KAPITAŁOWE WYPŁATY Z II FILARA EMERYTURY KAPITAŁOWE WYPŁATY Z II FILARA Emerytury indywidualne, renta rodzinna dla wdów i wdowców, waloryzacja według zysków takie emerytury kapitałowe proponuje rząd. Dlaczego? Dlatego, że taki system

Bardziej szczegółowo

Portfele Comperii - wrzesień 2011

Portfele Comperii - wrzesień 2011 1 S t r o n a Portfele Comperii - wrzesień 2011 Czym są Portfele Comperii? Portfele Comperii (dawniej zwane Wskaźnikami Comperii ) to analiza ukazująca, jak w ostatnich kilku tygodniach (a także miesiąc

Bardziej szczegółowo

Zajęcia 1. Pojęcia: - Kapitalizacja powiększenie kapitału o odsetki, które zostały przez ten kapitał wygenerowane

Zajęcia 1. Pojęcia: - Kapitalizacja powiększenie kapitału o odsetki, które zostały przez ten kapitał wygenerowane Zajęcia 1 Pojęcia: - Procent setna część całości; w matematyce finansowej korzyści płynące z użytkowania kapitału (pojęcie używane zamiennie z terminem: odsetki) - Kapitalizacja powiększenie kapitału o

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny Matematyka w banku. Opis projektu

Projekt edukacyjny Matematyka w banku. Opis projektu Opis projektu 1.Tytuł projektu: Matematyka w banku. 2.Czas: 14.grudnia 2010 roku 30 kwietnia 2011roku 3.Uzasadnienie wyboru tematu: - pokazanie praktycznych zastosowań matematyki w życiu codziennym, -

Bardziej szczegółowo

Tabela oprocentowania dla konsumentów

Tabela oprocentowania dla konsumentów KONTA Konto osobiste konta 0,10% Brak kwoty minimalnej. zmienne obowiązuje od 18.05.2015 r. Miesięczna kapitalizacja odsetek. Odsetki za niedozwolone saldo debetowe - 4-krotność stopy kredytu lombardowego

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? Łukasz Szewczyk Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 4 kwietnia 2016 Pieniądz to nie wszystko ale wszystko

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dziecięcy FINANSE DLA SPRYTNYCH Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 21 października 2014 r. Pieniądz to tylko miernik bogactwa Bogactwo może być gromadzone w różnych formach np. akcje, obligacje, nieruchomości,

Bardziej szczegółowo

Tabela oprocentowania dla konsumentów

Tabela oprocentowania dla konsumentów konta Konto osobiste konta 0,50% Brak kwoty minimalnej. zmienne obowiązuje od 12.08.2013 r. Miesięczna kapitalizacja odsetek. Odsetki za niedozwolone saldo debetowe - 4-krotność stopy kredytu lombardowego

Bardziej szczegółowo

Przewodnik Klienta. Ubezpieczenie na życie i zdrowie Nowa Perspektywa

Przewodnik Klienta. Ubezpieczenie na życie i zdrowie Nowa Perspektywa Przewodnik Klienta Ubezpieczenie na życie i zdrowie Nowa Perspektywa 1 Jesteśmy gotowi, aby sprostać Twoim potrzebom Życie i zdrowie Twoje oraz Twoich bliskich mają bezcenną wartość. Wiemy, że gdy pojawia

Bardziej szczegółowo

Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com

Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com OPROCENTOWANIE Wysokość oprocentowania lokat jest głównym wyznacznikiem zysku. To tym czynnikiem kieruje się większość ludzi zainteresowanych

Bardziej szczegółowo

Tabela oprocentowania dla konsumentów

Tabela oprocentowania dla konsumentów KONTA Konto osobiste Tabela oprocentowania dla konsumentów konta 0,10% Brak kwoty minimalnej. zmienne obowiązuje od 18.05.2015 r. Miesięczna kapitalizacja odsetek. Odsetki za niedozwolone saldo debetowe

Bardziej szczegółowo

Jeden z największych banków Europy Środkowo-Wschodniej, należący do Grupy UniCredit wiodącej międzynarodowej instytucji finansowej w Europie.

Jeden z największych banków Europy Środkowo-Wschodniej, należący do Grupy UniCredit wiodącej międzynarodowej instytucji finansowej w Europie. Oferta dla rolników O BANKU Jeden z największych banków Europy Środkowo-Wschodniej, należący do Grupy UniCredit wiodącej międzynarodowej instytucji finansowej w Europie. Działa w Polsce od ponad 80 lat

Bardziej szczegółowo

Tabela oprocentowania dla konsumentów

Tabela oprocentowania dla konsumentów KONTA Konto osobiste konta 0,25% Brak kwoty minimalnej. zmienne obowiązuje od 16.12.2014 r. Miesięczna kapitalizacja odsetek. Odsetki za niedozwolone saldo debetowe - 4-krotność stopy kredytu lombardowego

Bardziej szczegółowo

Niniejszy ebook jest własnością prywatną.

Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejsza publikacja, ani żadna jej część, nie może być kopiowana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana, powielana, ani odczytywana w środkach publicznego

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Problemy ekonomiczne obszar rozmów z dzieckiem Prof. Piotr Banaszyk Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 8 października 2015 r. Dr Tomaszie Projektami EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

System finansowy gospodarki. Zajęcia nr 6 Matematyka finansowa

System finansowy gospodarki. Zajęcia nr 6 Matematyka finansowa System finansowy gospodarki Zajęcia nr 6 Matematyka finansowa Rachunek rentowy (annuitetowy) Mianem rachunku rentowego określa się regularne płatności w stałych odstępach czasu przy założeniu stałej stopy

Bardziej szczegółowo

Jak zostać posiadaczem konta bankowego mając 13 lat?

Jak zostać posiadaczem konta bankowego mając 13 lat? Jak zostać posiadaczem konta bankowego mając 13 lat? Anna Cichy Ewa Kęsik Departament Ochrony Klientów Urząd Komisji Nadzoru Finansowego 21 października 2014r. 1 Co kto może? Nazwa czynności młodzież dorośli

Bardziej szczegółowo

Liczy się tu i teraz!

Liczy się tu i teraz! Liczy się tu i teraz! 1. Musimy kupować, ale nie musimy sprzedawać. 2. Wszyscy chcemy żyć lepiej tzn. mieć więcej wolnego czasu i więcej pieniędzy. 3. Co powoduje, że nasz pomysł jest lepszy niż? a) brak

Bardziej szczegółowo

Damian Gastół. MAGIA 5zł. Tytuł: Magia 5zł. Autor: Damian Gastół. Wydawnictwo: Gastół Consulting. Miejsce wydania: Darłowo

Damian Gastół. MAGIA 5zł. Tytuł: Magia 5zł. Autor: Damian Gastół. Wydawnictwo: Gastół Consulting. Miejsce wydania: Darłowo Tytuł: Magia 5zł Autor: Wydawnictwo: Gastół Consulting Miejsce wydania: Darłowo Data wydania: 1 września 2011 roku Nr wydania: Wydanie II - poprawione Cena: publikacja bezpłatna Miejsce zakupu: ekademia.pl

Bardziej szczegółowo

Polacy o instytucjach i produktach finansowych Raport z badania ilościowego THINKTANK

Polacy o instytucjach i produktach finansowych Raport z badania ilościowego THINKTANK Polacy o instytucjach i produktach finansowych Raport z badania ilościowego THINKTANK 2015 Spis treści I. II. III. IV. V. Główne wnioski z badania Cele i metodologia badania Ocena i zaufanie do instytucji

Bardziej szczegółowo

Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe

Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe Raport: Warszawa, 20 październik 2011 Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe Eksperci porównywarki finansowej Comperia.pl zbadali preferencje użytkowników dotyczące lokat

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Matematyka finansowa wokół nas Michał Trzęsiok Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 20 października 2014 r. Czym jest pieniądz? Pieniądz - dobro, które jest powszechnie akceptowane

Bardziej szczegółowo

Top 5 Polscy Giganci

Top 5 Polscy Giganci lokata ze strukturą Top 5 Polscy Giganci Pomnóż swoje oszczędności w bezpieczny sposób inwestując w lokatę ze strukturą Top 5 Polscy Giganci to możliwy zysk nawet do 45%. Lokata ze strukturą Top 5 Polscy

Bardziej szczegółowo

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat produkt strukturyzowany Polscy Giganci BIS Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności:

Bardziej szczegółowo

NOWATORSKI PROJEKT OSZCZĘDZANIA I ZARABIANIA. na codziennych zakupach w oparciu o familo.com. Skorzystaj z wyjątkowego źródła dochodu!

NOWATORSKI PROJEKT OSZCZĘDZANIA I ZARABIANIA. na codziennych zakupach w oparciu o familo.com. Skorzystaj z wyjątkowego źródła dochodu! NOWATORSKI PROJEKT OSZCZĘDZANIA I ZARABIANIA na codziennych zakupach w oparciu o familo.com Skorzystaj z wyjątkowego źródła dochodu! Karty rabatowo - lojalnościowe Zakupy w Internecie TRENDY XXI WIEKU

Bardziej szczegółowo

Tabela oprocentowania dla konsumentów

Tabela oprocentowania dla konsumentów KONTA Konto Osobiste Oprocentowanie konta 0,10% Brak kwoty minimalnej. zmienne obowiązuje od 18.05.2015 r. Miesięczna kapitalizacja odsetek. Odsetki za niedozwolone saldo debetowe oraz odsetki za przekroczenie

Bardziej szczegółowo

Copyright BiznesTUBE Sp. z o. o.

Copyright BiznesTUBE Sp. z o. o. Kraków 2015 Copyright BiznesTUBE Sp. z o. o. Gdybym dostawała choć jeden złoty za każdym razem, kiedy ludzie kupują fałszywkę twierdząc, że to złoto; albo kiedy przepłacają dużo za dużo za złoto, byłabym

Bardziej szczegółowo

WYDATKI KONTROLOWANE: RAPORT RAPORT. przygotowany przez P.R.E.S.C.O. GROUP SA

WYDATKI KONTROLOWANE: RAPORT RAPORT. przygotowany przez P.R.E.S.C.O. GROUP SA RAPORT przygotowany przez P.R.E.S.C.O. GROUP SA Lipiec 2014 1 Spis treści Wprowadzenie... 3 Dług chcę, czy muszę?... 4 Mam dług mam problem?... 5 Długi do remontu... 6 Z długiem w świat... 7 Dzieci ważniejsze

Bardziej szczegółowo

Wartość przyszła pieniądza

Wartość przyszła pieniądza O koszcie kredytu nie można mówić jedynie na podstawie wysokości płaconych odsetek. Dla pożyczającego pieniądze najważniejszą kwestią jest kwota, jaką będzie musiał zapłacić za korzystanie z cudzych środków

Bardziej szczegółowo

więcej kasy? Jak mieć nie tracić? Jak jej czyli Bądź mądry przed szkodą! Jak unikać pułapek kredytowych?

więcej kasy? Jak mieć nie tracić? Jak jej czyli Bądź mądry przed szkodą! Jak unikać pułapek kredytowych? Jak mieć więcej kasy? Jak jej nie tracić? czyli Bądź mądry przed szkodą! Jak unikać pułapek kredytowych? Oprocentowanie to nie jedyny koszt. Opłata za rozpatrzenie wniosku, opłata manipulacyjna, ubezpieczenie

Bardziej szczegółowo

Portfele Comperii - lipiec 2011

Portfele Comperii - lipiec 2011 Portfele Comperii - lipiec 2011 Czym są Portfele Comperii? Portfele Comperii (dawniej zwane Wskaźnikami Comperii ) to analiza ukazująca, jak w ostatnich kilku tygodniach (a także miesiąc wcześniej oraz

Bardziej szczegółowo

2. Konstruowanie budżetu domowego

2. Konstruowanie budżetu domowego 1. Uczeń: 2. Konstruowanie budżetu domowego a. 1. Cele lekcji i. a) Umiejętności analizuje strukturę dochodów i wydatków rodziny, ustala źródła potencjalnych oszczędności w budżecie domowym, ocenia zdolność

Bardziej szczegółowo

Oferta produktowa. dla Pracowników Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie

Oferta produktowa. dla Pracowników Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie Oferta produktowa dla Pracowników Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie Eurokonto Mobilne to nowoczesny pakiet mobilnych rozwiązań dla osób aktywnych pozwalający kontaktować się z Bankiem w dowolnym miejscu

Bardziej szczegółowo

O OSZ MATERIA Y DLA NAUCZYCIELI. Gimnazju m. konto bankowe?

O OSZ MATERIA Y DLA NAUCZYCIELI. Gimnazju m. konto bankowe? O OSZ MATERIA Y DLA NAUCZYCIELI Gimnazju m konto bankowe? ZAJĘCIA 2: Czy warto mieć konto bankowe? Grupa wiekowa: gimnazjum Czas zajęć: 1,5 godziny Wprowadzenie Obecnie posiadanie konta bankowego jest

Bardziej szczegółowo

Arkusz kalkulacyjny MS EXCEL ĆWICZENIA 3

Arkusz kalkulacyjny MS EXCEL ĆWICZENIA 3 Arkusz kalkulacyjny MS EXCEL ĆWICZENIA 3 Uwaga! Każde ćwiczenie rozpoczynamy od stworzenia w katalogu Moje dokumenty swojego własnego katalogu roboczego, w którym będziecie Państwo zapisywać swoje pliki.

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Jak rozmawiać z dziećmi o pieniądzach? mgr Agnieszka Toczko Uniwersytet w Białymstoku 07 kwietnia 2016 r. Jak rozpocząć edukację finansową? Zanim zaczniemy namawiać dziecko

Bardziej szczegółowo

Sukces. Bądź odważny, nie bój się podejmować decyzji Strach jest i zawsze był największym wrogiem Ludzi

Sukces. Bądź odważny, nie bój się podejmować decyzji Strach jest i zawsze był największym wrogiem Ludzi Sukces Każdy z nas przychodzi na świat z sekretnym zadaniem. Jak myślisz, jakie jest Twoje? Czy jesteś gotowy wykorzystać w pełni swój potencjał? Do czego masz talent? Jakie zdolności, zainteresowania

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy ekonomicznej

Konkurs wiedzy ekonomicznej POZIOMO: 1. zdolność pieniądza do przechowywania wartości 2. pośrednik giełdowy 3. stan rachunku lub konta 4. punkt wymiany walut 5. waluta zjednoczonej Europy 6. spadek cen kursu papierów wartościowych

Bardziej szczegółowo

Twoje inwestycje. Kapitalna Przyszłość. Program systematycznego oszczędzania

Twoje inwestycje. Kapitalna Przyszłość. Program systematycznego oszczędzania Twoje inwestycje Kapitalna Przyszłość Program systematycznego oszczędzania 2/ Różnica między niemożliwym a możliwym leży w ludzkiej determinacji. / Tommy Lasorda Kapitalna przyszłość Kapitalna Przyszłość

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Obowiązuje od 01.02.2016 r.

Obowiązuje od 01.02.2016 r. KONTA Konto osobiste konta 0,10% Brak kwoty minimalnej. zmienne obowiązuje od 18.05.2015 r. Miesięczna kapitalizacja odsetek. Odsetki za niedozwolone saldo debetowe oraz odsetki za przekroczenie limitu

Bardziej szczegółowo

Grosikowa Gazetka. Wydanie specjalne nr 3/2012

Grosikowa Gazetka. Wydanie specjalne nr 3/2012 Grosikowa Gazetka Wydanie specjalne nr 3/2012 Pan Grosik Pan Grosik znowu w ostrowskiej Dziewiątce zagościł i zaczął drugoklasistów uczyć oszczędności. Przez jedenaście miesięcy dzieci na ciekawych planetach

Bardziej szczegółowo

3.1 Analiza zysków i strat

3.1 Analiza zysków i strat 3.1 Analiza zysków i strat Zakładamy że firma decyduje czy ma wdrożyć nowy produkt lub projekt. Firma musi rozważyć czy przyszłe zyski (dyskontowane w czasie) z tego projektu są większe niż koszty podniesione.

Bardziej szczegółowo

Matematyka finansowa 8.12.2014 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. LXIX Egzamin dla Aktuariuszy z 8 grudnia 2014 r. Część I

Matematyka finansowa 8.12.2014 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. LXIX Egzamin dla Aktuariuszy z 8 grudnia 2014 r. Część I Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy LXIX Egzamin dla Aktuariuszy z 8 grudnia 2014 r. Część I Matematyka finansowa WERSJA TESTU A Imię i nazwisko osoby egzaminowanej:... Czas egzaminu: 100 minut 1 1.

Bardziej szczegółowo

Forma prawna Agent Ubezpieczyciel. Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności Wiek Zwrot kapitału. 18-77 lat (włącznie)

Forma prawna Agent Ubezpieczyciel. Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności Wiek Zwrot kapitału. 18-77 lat (włącznie) produkt strukturyzowany Kurs na Amerykę Forma prawna Agent Ubezpieczyciel indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej. Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej. Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. 2002 r. Nr 230, poz. 1922. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej Rozdział

Bardziej szczegółowo

Karta kredytowa. Visa Classic. Przewodnik użytkownika

Karta kredytowa. Visa Classic. Przewodnik użytkownika Karta kredytowa Visa Classic Przewodnik użytkownika 1. Aktywacja karty 2. Korzystanie z karty Serdecznie witamy w gronie posiadaczy karty kredytowej Visa Classic eurobanku Aby móc przekonać się o wszystkich

Bardziej szczegółowo

Jak z pomocą matematyki realizować marzenia Andrzej Ubik

Jak z pomocą matematyki realizować marzenia Andrzej Ubik Jak z pomocą matematyki realizować marzenia Andrzej Ubik ilustr.1 1 Spis treści Wstęp... 3 Część teoretyczna... 4 Część praktyczna... 6 Podsumowanie... 13 2 Wstęp Niniejsza praca dotyczy mojego biznes

Bardziej szczegółowo

Finansowanie składek ubezpieczeniowych

Finansowanie składek ubezpieczeniowych Finansowanie składek ubezpieczeniowych Przewodnik dla Klientów Czym jest finansowanie składek Zakup ubezpieczenia zazwyczaj wiąże się z koniecznością jednorazowego opłacenia składki. Tego typu płatność

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZE CYKLU LEKCJI, ZREALIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU SEKRETY BANKÓW W LICEACH OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH SPOŁECZNEGO TOWARZYSTWA OŚWIATOWEGO

SCENARIUSZE CYKLU LEKCJI, ZREALIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU SEKRETY BANKÓW W LICEACH OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH SPOŁECZNEGO TOWARZYSTWA OŚWIATOWEGO SCENARIUSZE CYKLU LEKCJI, ZREALIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU SEKRETY BANKÓW W LICEACH OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH SPOŁECZNEGO TOWARZYSTWA OŚWIATOWEGO I. Lekcje wprowadzające Mogą to być zajęcia przeprowadzone w ramach

Bardziej szczegółowo