Metody formułowania strategii rozwoju gmin w Polsce

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Metody formułowania strategii rozwoju gmin w Polsce"

Transkrypt

1 Akademia Ekonomiczna we Wrocławiu im. Oskara Langego Wydział Zarządzania i Informatyki Instytut Zarządzania Finansami Katedra Zarządzania Finansami Przedsiębiorstwa mgr Andrzej Węgrzyn Metody formułowania strategii rozwoju gmin w Polsce Rozprawa doktorska Doctor s dissertation Tom I Opiekun naukowy Prof. zw. dr hab. Bogumił Bernaś Wrocław, marzec 2004r.

2 Summary They the literature studies show, that the problems of formulating the strategy of local development it in Poland it is not fully developed. It overweighs the descriptive approach without deeper considerations the relating creatures and character of local development. Research present work gives she let to coherent classification sure theoretical bases' practical in practice of methods formulating strategy. In peculiarity the thesis about threedimensional space of classification of strategy permitted on proposing the transparent typology of methods of formulating strategy. The same the relating the instruments of planning of local development gap was full as well as the direction of more far improvement of methods of formulating on level strategy was appointed populaces. Oncoming entry Poland to European Union as well as possibility of use they with structural funds unlock field to workings project. The theory of strategic development is the indispensable tool in construction the developmental programmes. Methods which can be put-upon to building local projects in research present work were showed. The group of market methods will permit on making the analyses' of competitive surroundings as well as program development affirmer success in fight with rivals about limited supplies. The group of qualitative methods lets in range the possibility of fulfillments of standards the preparation of the project - records. The method of formulating the strategy sedate the bases' let to applying about grand with ecological funds. Leaning in turn utilization methods about SWOT it permits on exact analysis of organization, and in support about her creating project - applications and conclusions about structural funds. The analytical model in present work going out with statement about three-dimensional space of classification was built in support strategies of local development 110 about which were tested the populace the SWOT. The cohesion of local strategies was examined in peculiarity. SWOT permitted to verify this usefulness analytical proposed model favorably as well as to confirm the main thesis of work. The investigation of strategy under the relation to cohesion marked the direction of comparative investigations over local development giving the possibility steering of measures management in strategic at councils. There is the achievement of author of PhD dissertation that the elaboration of methods of investigative of systems strategic management was beginning. This will permit in future on more far spread in populaces the methods of strategic planning across elaboration of uniform standards of comparative analysis. Introducing the concept of the doctor's Thesis, permitted on diagnosis the situation in area of strategic management of local government. The state of initiating the mechanisms of strategic management was examined. The documentation, which was gathered, permitted on verifying investigative hypotheses'. Thanks this possible the generalizing on whole field the results of investigations of strategic management was at council. It author's investigative efforts summing up were one should was affirm, he with course of investigations fulfilled established investigative aims and got results let acceptable careful bases' thesis about three-dimensional space of classification of strategy local development. Moreover in result of conducted investigations: 1) strategic documents were ordered to comparative investigations, 2) the new typology of strategic models was proposed, 3) the classification of strategy was done with regard on type of development and strategic orientation, 4) the methods SWOT of strategic planning were developed. The received methodology of research works permitted on reduction of huge range of problems developmental communes to dimension of investigation of strategy local development. Having the consciousness of party many the reductions the author expresses the conviction that introduced doctor's thesis will contribute to searches of yet better methods of formulating the strategy of local development of Polish communes. 2

3 Spis treści: SUMMARY... 2 WSTĘP... 6 I. METODYKA BADAŃ KONCEPCJA BADAŃ Zakres metodologiczny pracy Podejście systemowe Modelowanie PLAN PRACY TECHNIKI BADAWCZE Studia literatury przedmiotu Studium przypadku Badania statystyczne Tabele danych źródłowych...25 II. PREZENTACJA PODSTAWOWYCH POJĘĆ POJĘCIA ROZWOJU GMINY Lokalny rozwój gospodarczy Samorząd lokalny Strategia rozwoju gminy POJĘCIA TEORII SYSTEMÓW I CYBERNETYKI Układ i system...44 Otoczenie...49 WYJŚCIE Wejście...49 BOGATYNIA System informacyjny strategii Pojęcia cybernetyki Klasyfikacja systemów POJĘCIA ZARZĄDZANIA STRATEGICZNEGO Zarządzanie strategiczne Analiza strategiczna Odpowiedź strategiczna Wdrożenie strategii ORIENTACJE STRATEGICZNE Orientacja endogeniczna Orientacja egzogeniczna Orientacja zrównoważona Ciąg strategiczny TYPY ROZWOJU GMINY Perspektywa systemowa Rozwój gospodarczy gminy Rozwój społeczny gminy Rozwój ekologiczny gminy

4 III. FORMUŁOWANIE STRATEGII PODEJŚCIA W FORMUŁOWANIU STRATEGII Podejście eksperckie Podejście społeczne Podejście partycypacyjne Współdziałanie strategiczne PROCES FORMUŁOWANIA STRATEGII Ogólne zasady budowania strategii rozwoju Diagnoza gminy Analiza SWOT Odpowiedź strategiczna Formułowanie odpowiedzi strategicznej OPIS SYSTEMU ROZWOJU GMINY System rozwoju gminy Twierdzenia systemu rozwoju gminy TYPOLOGIA STRATEGII KLASYFIKACJA METOD FORMUŁOWANIA STRATEGII ROZWOJU Metody jakościowe Metody rynkowe Metody zrównoważone Metody SWOT IV. METODY JAKOŚCIOWE TQM (TOTAL QUALITY MANAGEMENT) MODELE RELACYJNE MODELE INTERESARIUSZY MODELE ZASOBOWE Analiza zasobów VRIO (Bogatynia) Analiza zasobowej przewagi konkurencyjnej Peteraf a (Bogatynia) RÓŻNORODNOŚĆ OGRANICZONA MOBILNOŚĆ Analiza wzorców działania (Bogatynia) ANALIZY WSKAŹNIKOWE Sektor turystyczny Sektor uzdrowiskowy Wskaźniki społeczne i ekonomiczne Wskaźniki ekorozwoju PROJECT MANAGEMENT V. METODY RYNKOWE MARKETING TERYTORIALNY Koncepcja megaproduktu gminnego Koncepcja konsumenta gminnego Koncepcja konkurentów gminy STRATEGIE MARKETINGOWE NARZĘDZIA ANALIZY MARKETINGOWEJ Cykl życia produktu Segmentacja Pozycjonowanie Analizy konkurentów gminy Analizy portfelowe FORMUŁOWANIE STRATEGII MARKETINGOWEJ Określanie celów marketingowych

5 Mix marketingowy SIM (SYSTEM INFORMACYJNY MARKETINGU) VI. METODY ZRÓWNOWAŻONE MODEL EKOROZWOJU MODELE INFORMACYJNE MODEL LUKI TECHNOLOGICZNEJ MODEL BALANCED SCORECARD VII. METODY SWOT KONSTRUKCJA SYSTEMOWA TYPY MODELI SWOT Model SWOT-Wizja Model SWOT-Cele Model SWOT-Wizja-Cele Model SWOT-Wizja/priorytety- Cele/ misje Pełny model SWOT-Wizja/priorytety- Cele/ misje SPÓJNOŚĆ I UŻYTECZNOŚĆ SYSTEMU STRATEGICZNEGO Pojęcia spójności systemu Spójność strategii w modelu SWOT-Wizja Spójność strategii w modelu SWOT-Cele Spójność strategii w modelu SWOT-Wizja-Cele Funkcje indeksu spójności VIII. BADANIA SPÓJNOSCI MODELI STRATEGII BADANIA DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH Struktura obiektów w dokumentach strategii Wypełnianie tabel danych źródłowych WYNIKI I DYSKUSJA Charakterystyki próby Badania modelu dynamicznego Badanie modeli zrównoważonych WNIOSKI Z BADAŃ DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH ZAKOŃCZENIE ZAŁĄCZNIKI SPIS TABEL SPIS RYSUNKÓW SPIS RÓWNAŃ SPIS DOKUMENTÓW INTERNETOWYCH SPIS GMIN PRÓBY LOSOWEJ LITERATURA TABELE DANYCH ŹRÓDŁOWYCH (TOM II)

6 WSTĘP Transformacja ustrojowa w Polsce wprowadziła na poziom lokalny instytucję samorządu. Spowodowało to zmiany w sposobach zarządzania w gminie oraz zastosowanie nowych metod planowania w rozwiązywaniu problemów rozwoju lokalnego. Zarządy i rady gmin podejmowały decyzje o przygotowywaniu dokumentów strategii rozwoju. Podstawowym narzędziem w pracach nad strategiami rozwoju była analiza strategiczna SWOT. Tak przeprowadzona analiza dawała możliwość wygenerowania wiązki celów rozwojowych. Zróżnicowanie gmin sprawiało, że analiza SWOT nie dawała zawsze wystarczającej podpowiedzi, co do kierunku rozwoju danej gminy. Zaczęto, więc coraz częściej poszukiwać także innych instrumentów budowania strategii rozwoju lokalnego. Temat pracy wychodzi naprzeciw potrzebom związanym z planowaniem strategicznym w gminie, dając teoretyczne i praktyczne podstawy do stosowania lepszych i bardziej zaawansowanych technologicznie metod zarządzania rozwojem lokalnym. Autor rozprawy uczestnicząc jako konsultant w pracach nad tworzeniem strategii rozwoju gmin, wielokrotnie spotykał się z pytaniami dotyczącymi rozwoju lokalnego. Na przykład, co wpływa na rozwój gmin? Jakie zasoby należy uruchomić, aby osiągnąć sukces? Jak można znaleźć kierunek, w którym powinna podążać gmina? Jak prognozować skutki przyjętego programu rozwoju? Te i inne pytania, które nie znalazły satysfakcjonującej odpowiedzi podczas warsztatów, były dla autora rozprawy silną motywacją poznawczą i skłoniły go do podjęcia prac badawczych dotyczących metod formułowania strategii rozwoju lokalnego. Wybór tematyki pracy wynikał również z przesłanek mających znaczenie dla jakości zarządzania rozwojem lokalnym w gminie. Planowanie strategiczne i formułowanie strategii rozwoju gości w polskich samorządach od kilkunastu lat. Wystąpiła, więc potrzeba opisania najczęściej stosowanych metod formułowania strategii rozwoju lokalnego. Bogaty materiał badawczy pozwalał na przeprowadzenie typologii strategii rozwoju lokalnego i stawiania tez, co do bardziej ogólnych zależności występujących w procesie formułowania strategii. Poza tym rozwój technologii informatycznych i telekomunikacyjnych stwarza ciągłe zapotrzebowanie na budowę użytecznych modeli usprawniających planowanie strategiczne w samorządach. Analiza ponad stu dokumentów strategicznych stworzyła ciekawy obraz myślenia strategicznego w polskich samorządach. Głównym celem pracy było zbadanie metod formułowania strategii rozwoju lokalnego stosowanych w polskich gminach. Cel ten uzyskano poprzez realizację celów cząstkowych. Scharakteryzowano pojęcia planowania strategicznego i zaproponowano typologię strategii rozwoju lokalnego. Przeprowadzono badania empiryczne dokumentów strategii rozwoju gmin. Opisano metody formułowania strategii oraz sklasyfikowano modele formułowania strategii oparte o analizę strategiczną SWOT. Wykonano szczegółowe badania spójności strategii dla próby reprezentatywnej polskich gmin. W obszarze zainteresowań autora były koncepcje planowania strategicznego oraz systemowe podejście do metod formułowania strategii. Zdefiniowane zostały związane z tym pojęcia oraz określone zostały cechy charakterystyczne planowania strategicznego w gminie. Autor przedstawił spotykane w praktyce metody budowy strategii gmin, które mogą pomóc w lepszym planowaniu zadań w gminie. W szczególności istotny dla rozważań teoretycznych był obszar zagadnień, który doprowadził do zdefiniowania przestrzeni klasyfikacji strategii. To z kolei pozwoliło na rozwinięcie typologii metod tworzenia strategii rozwoju lokalnego oraz na zweryfikowanie wyjściowych hipotez poprzez badania empiryczne, co ma istotną wartość teoretyczną i praktyczną. Znaczenie podjętego w rozprawie tematu wynika również z rosnącej roli samorządów lokalnych w procesie rozwoju społecznego i gospodarczego kraju. Stąd konieczność ciągłego doskonalenia zarządzania w jednostkach samorządowych. Zarządzanie

7 strategiczne powinno mieć ważne znaczenie w wyznaczaniu najlepszych kierunków rozwojowych wspólnot lokalnych. W ustawie o samorządzie wojewódzkim mówi się wprost o obowiązku przygotowania strategii rozwoju. Wprawdzie na szczeblu gminnym i powiatowym ustawodawca nie zobowiązał władz samorządowych do przygotowywania strategii rozwoju, to jednak zdecydowana większość gmin podejmuje takie inicjatywy kierując się szeroko rozumianą troską obywatelską o dobro gminy. Autor chciał wykazać, że taka postawa ma głębokie uzasadnienie praktyczne w kreowaniu dobrobytu społeczności lokalnych. Polska jest w okresie akcesyjnym do Unii Europejskiej i dlatego wymogi związane z wdrażaniem strategicznego zarządzania w gminach będą miały podstawowe znaczenie w uzyskiwaniu pomocy finansowej z funduszy strukturalnych UE oraz w pomnażaniu szans rozwojowych dla mieszkańców Polski. W całej pracy wiodącą metodą badawczą jest analiza systemowa rozumiana jako badanie relacji pomiędzy wyróżnionymi i zdefiniowanymi obiektami. Wydaje się, że takie podejście pozwoliło z jednej strony na całościowe spojrzenie na organizację gminną i jej powiązania z otoczeniem, a z drugiej strony można było organizację gminną traktować jak system informacyjny z wejściami i wyjściami, w którym zachodzą określone procesy. Analiza systemowa należy do klasy metod dedukcyjnych, gdyż tok całego rozumowania wychodzi z przyjętych na początku założeń. W części I, II i III rozprawy zastosowano indukcyjną metodę badawczą. Konsekwencją tego procesu było powstanie głównej tezy rozprawy oraz typologia strategii rozwoju. W częściach IV VII zastosowano metodę dedukcyjną, a rozważania i opis wynikał z głównej tezy rozprawy. W rozdziale VIII opisano przeprowadzone badania empiryczne, które potwierdziły zarówno przyjętą tezę główną pracy jak i użyteczność zaproponowanych modeli. Wykorzystana została technika modelowania dla opisu grup metod formułowania strategii oraz funkcji spójności strategii. Autor wyraża pogląd, że zbadanie relacji systemowych pomiędzy takimi elementami systemu jak matryca SWOT, misja, wizja cele główne oraz ustalenie związków systemowych procesu budowy strategii rozwoju lokalnego pozwoli na lepsze rozumienie zachodzących w gminie zjawisk oraz podejmowanie optymalnych decyzji strategicznych przez władze gminne. Autor uwzględnił w pracy wymogi stawiane w tworzeniu systemów informacyjnych. Takie podejście może być wykorzystywane do informatyzacji i komputeryzacji procesu tworzenia strategii rozwoju gminy. W szczególności przedstawiane w pracy schematy graficzne formułowania strategii mogą być traktowane jako schematy blokowe przydatne do budowy algorytmów programów informatycznych. Użyteczność ujęcia informacyjnego potwierdza się w wielu współcześnie rozwijanych dziedzinach zarządzania. Ma to związek z dynamicznie rozwijającymi się technikami informatycznymi i telekomunikacyjnymi. Rozwój badań w tym zakresie pozwoli w przyszłości na dalszą operacjonalizację zarządzania strategicznego w gminach. Warto zauważyć, że badaniami objęto systemy bardzo złożone, jakim są gminy. Jak trafnie zauważa Z.Gomółka Konieczność badania systemów złożonych wynika z faktu, że wraz z upływem czasu wykazują one tendencję do funkcjonowania najgorzej jak to tylko możliwe, tworząc przy tym realne zagrożenia dla ludzi i dla środowiska naturalnego. 1 Źle zaplanowane systemy złożone mogą być, zatem groźne, gdyż wymykają się spod kontroli ludzi. Podnosi to znaczenie tematu, który koncentruje się na rozważaniach dotyczących metod sterowania systemami społeczno-gospodarczymi poprzez wyznaczanie racjonalnych ram kierowania rozwojem lokalnym za pomocą strategii. 1 Z.Gomółka, Cybernetyka w zarządzaniu. Modelowanie cybernetyczne. Sterowanie systemami, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 2000, str

8 W części I przedstawiono podstawy teoretyczne badanego zagadnienia. Metodyka prac badawczych oparta jest na podejściu systemowym przy wykorzystaniu techniki modelowania organizacji za pomocą wcześniej opisanych obiektów. W części II opisano podstawowe pojęcia związane z formułowaniem strategii rozwoju lokalnego oraz zaproponowano systemowe podejście do opisu podstawowych obiektów strategicznych. W części III na podstawie wcześniej przedstawionej klasyfikacji typów rozwoju lokalnego oraz orientacji strategicznych sformułowano główną tezę pracy o trójwymiarowej przestrzeni klasyfikacji strategii rozwoju lokalnego. W częściach rozprawy od IV do VII zaprezentowano cztery grupy metod formułowania strategii rozwoju organizacji gminnej. Dzięki temu możliwa była refleksja na temat praktycznych aspektów formułowania strategii w odniesieniu do głównej hipotezy pracy o trójwymiarowej przestrzeni klasyfikacji strategii rozwoju lokalnego. W rozdziale VIII przedstawiono proces badawczy dokumentów strategicznych gmin oraz wyniki badań wspierających główną hipotezę pracy. Przedmiotem zainteresowania autora pracy były aspekty teoretyczne i praktyczne zarządzania strategicznego w samorządzie. Ramę badań wyznaczyły uwarunkowania prawne samorządu, dyrektywy unijne oraz ogólne koncepcje budowy strategii. Uwaga w pracy koncentrowała się na istocie, metodach i modelach tworzenia strategii rozwoju lokalnego. Najbardziej interesujące były oryginalne dokumenty strategii rozwoju lokalnego, na których oparto w przeważającej części badania empiryczne. Przedmiotem analizy były sposoby podejmowania decyzji strategicznych w samorządach i mechanizmy kreowania kierunków strategicznego rozwoju. W aspekcie podmiotowym badana była grupa ponad dwustu gmin w Polsce w końcu lat dziewięćdziesiątych oraz w latach Opisana została rola samorządów lokalnych w stymulowaniu rozwoju w gminach. Ze względu na zakres badań ograniczony do polskich samorządów korzystano przede wszystkim z polskojęzycznej literatury dotyczącej planowania strategicznego. Podstawowy materiał faktograficzny uzyskano z Internetu. Obejmuje on łącznie 240 opracowań, omówień, fragmentów oraz całych dokumentów strategii rozwoju lokalnego. Szczególnie cenne są publikowane w Internecie oryginalne dokumenty strategiczne, których wybrano 137 do szczegółowych badań metod formułowania strategii w polskich gminach. Wiarygodność tych dokumentów jest bardzo wysoka, gdyż były one przedmiotem podejmowanych przez rady gmin uchwał, a tym samym zostały jako dokumenty urzędowe opublikowane w dziennikach urzędowych wojewodów. Konsekwencją określenia tematu pracy było sformułowanie przez autora głównej tezy pracy oraz zaproponowania na podstawie tej tezy spójnej typologii strategii rozwoju lokalnego. Ponadto znaczenie pracy wynika z zaproponowania systematycznego opisu pojęć planowania strategicznego w gminie oraz pogrupowania metod formułowania strategii zgodnej z główną tezą pracy. Oryginalnym dorobkiem pracy była szczegółowa klasyfikacja metod SWOT, a także zaproponowanie indeksów spójności strategii rozwoju. Udało się również wyciągnąć podstawowe wnioski dotyczących planowania strategicznego w polskich gminach. Autor dziękuje promotorowi prof. zw. dr hab. Bogumiłowi Bernasiowi za wsparcie i cenne wskazówki podczas pisania pracy oraz swojej żonie Ewie i dzieciom za wykazaną cierpliwość. 8

9 WSTĘP I. METODYKA BADŃ II. PREZENTACJA PODSTAWOWYCH POJĘĆ 1. Rozwój gminy 2. Teoria systemów 3. Zarządzanie strategiczne III. FORMUŁOWANIE STRATEGII 1. Podejścia w formułowaniu strategii 2. Proces formułowania strategii 3. Opis systemu rozwoju gminy 4. Typologia strategii 5. Klasyfikacja metod formułowania 4. Orientacje strategiczne sticzne 5. Typy rozwoju rozwoju IV. METODY JAKOŚCIOWE 1. TQM 2. Relacyjne 3. Interesariuszy 4. Zasobowe 5. Wskaźnikowe V. METODY RYNKOWE 1. Megaproduktu 2. Konsumenta gminnego 3. Konkurentów 4. Mix 5. SIM VI. METODY ZRÓWNOWAŻONE 1. Ekorozwoju 2. Informacyjne 3. Luki technologicznej 4. Balanced scorecard 5. VIII. BADANIE SPÓJNOŚCI MODELI STRATEGII VII. METODY SWOT 1. SWOT-Wizja 2. SWOT-Cele 3. SWOT-Wizja-Cele 4. SWOT-Wizja/priorytety-Cele/misje misje/ ZAKOŃCZENIE Rysunek 1. Synteza graficzna pracy 9

10 I. METODYKA BADAŃ Tematem pracy są metody formułowania strategii rozwoju lokalnego, stąd zagadnienia metodologiczne w rozprawie pełnią podstawową rolę. W rozdziale tym przedstawiona zostanie koncepcja badań, plan pracy oraz techniki badawcze. Zaprezentowane zostaną również podstawy teoretyczne oraz przyjęte założenia badawcze. Zaproponowany zostanie schemat badań organizacji gminnych pod kątem analizy zarządzania strategicznego. Jako podstawową technikę badawczą przyjęto analizowanie dokumentów źródłowych strategii rozwoju lokalnego. Pozwoliło to na znalezienie najważniejszych związków opisujących strategie rozwoju lokalnego Koncepcja badań Punktem wyjściowym badań jest postawienie właściwego pytania. Autor pracy zajął się metodami stosowanymi w formułowaniu strategii rozwoju lokalnego. W szczególności ważna była odpowiedź na pytanie, na ile stosowane metody mają wpływ na poprawne formułowanie strategii. Stąd autor przyjął koncepcję badań, na którą składają się: 1. Zakres metodologiczny pracy 2. Podejście systemowe 3. Modelowanie W dalszej części pracy zajmiemy się analizą przedstawionych wyżej elementów Zakres metodologiczny pracy Temat pracy: Metody formułowania strategii rozwoju gmin w Polsce wyznaczył zbiór podstawowych pojęć opisujących zakres prac badawczych. Wynika z tego, że do podstawowych pojęć wspierających prace badawcze należą następujące pojęcia: metoda i formułowanie oraz strategia, rozwój i gmina w Polsce. W części metodycznej odniesiemy się do dwóch pierwszych składników, a dyskusję trzech pozostałych pojęć podejmiemy w rozdziale 2. Metoda Według Złotej Encyklopedii PWN definicja metody brzmi następująco: METODA [gr.], metodol. w znaczeniu ogólnym sposób postępowania, świadomy i powtarzalny wybór działania; w węższym znaczeniu zespół celowych czynności i środków, w szczególności prowadzących do wykonania określonego zadania lub rozwiązania danego problemu. W nauce przez metody rozumie się też całokształt ogólnych założeń badawczych, wytycznych w postępowaniu nauk lub sposób ujmowania badanych faktów. Badaniem metod i ich teorią zajmuje się prakseologia (zw. też metodologią w znaczeniu ogólnym); charakterystyką i krytyką metod ogólnych pracy nauk. oraz metod swoistych różnych dyscyplin nauk. zajmuje się metodologia nauk. 1 Metoda, zatem to sposób postępowania dla osiągnięcia celu 2 lub zespół celowych czynności i środków 3, a także zestaw prawideł, czyli wskazówek 4. Metoda definiowana jest również jako sposób naukowego badania rzeczy i zjawisk; ogół reguł stosowanych przy badaniu rzeczywistości 5. Tak, więc przez metody formułowania strategii rozwoju będziemy rozumieli świadome i konsekwentne sposoby prowadzące do sporządzenia dokumentu strategii rozwoju oraz oceny wdrożenia zawartych w tym dokumencie koncepcji 1 Złota Encyklopedia PWN (na CD), Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Mały słownik języka polskiego PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, str Słownik wyrazów obcych PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, str L.Ostasz, Homo methodicus. Między filozofią, humanistyką i naukami ścisłymi, Uniwersytet Warmińsko- Mazurski, Olsztyn 1999, str Słownik wyrazów,dz.cyt, str

11 rozwojowych. Formułowanie strategii W słowniku znajdujemy następującą definicję: formułować wyrażać jakąś myśl, nadawać jej ściśle określoną formę słowną; precyzować, określać coś. 1 Wyraz formułować pochodzi od słowa forma, którego opis znajdujemy w encyklopedii PWN: FORMA [łac.], filoz. współcześnie, w znaczeniu ogólnym wyraz wewnętrznej struktury rzeczy, całościowy układ części przedmiotu; termin rozumiany zwykle jako korelat terminów: treść, materia, tworzywo itp.; w węższym znaczeniu ukształtowanie, wygląd danej rzeczy. 2 Przez formułowanie strategii będziemy rozumieli nadawanie pewnej koncepcji rozwojowej gminy w formy dokumentu pisemnego o określonej strukturze. Analizując pojęcie formułowania strategii należy odnieść się do pokrewnych pojęć jak programowanie i projektowanie. Programować to w ujęciu słownikowym: układać, tworzyć program jakiegoś działania, imprezy itp.; zamierzać, planować. 3 Pojęcie programowanie ma wymiar bardziej techniczny i związane jest z takimi dziedzinami nauki jak matematyka i informatyka, w których jest precyzyjnie definiowane. Pojęcie programowanie pojawiło się również w zarządzaniu rozwojem lokalnym. Przyjmiemy za R.Broszkiewiczem, że przez programowanie rozwoju miasta będziemy rozumieć określony zbiór procedur, metod i technik mających na celu sporządzanie programów strategii rozwojowych miasta 4. Tę definicję można odnieść również do gmin o charakterze wiejskim. R.Broszkiewicz zwraca uwagę, że Programowanie jest pewną procedurą formułowania kierunkowych scenariuszy rozwiązań przestrzenno-funkcjonalnych według trzech wariantów najczęściej stosowanych, tj. maksymalnego, umiarkowanego i minimalnego. Każdy z tych wariantów zawiera zbiór określonych preferencji i ograniczeń zasobowych, administracyjnych, prawnych i ekologicznych. 5 Autor ten wskazuje również na fakt, że projektowanie zawiera konkretne projekty rozwiązań architektonicznych 6, a Planowanie jest już procedurą budowy planów związanych z realizacją rzeczowo-finansową projektowanych obiektów 7. R.Broszkiewicz wyraża pogląd, że Planowanie to również projektowanie określonej strategii rozwojowej obiektu objętego procedurą 8. Należy się zgodzić z tym opisem podstawowych pojęć. Korzystając z przedstawionych powyżej ujęć możemy określić formułowanie strategii rozwoju gminy jako początkowy proces programowania rozwoju lokalnego, który jest objęty następującymi czynnościami: - diagnozowanie gminy, - analizowanie czynników rozwoju gminy - formułowanie odpowiedzi strategicznej, - sporządzenie i akceptacja dokumentu strategii, Podejście systemowe W pracy jako zasadniczą metodę badawczą przyjęto podejście systemowe. Jest to metoda dedukcyjna, gdyż stosowana w niej ścieżka rozumowania wynika z przyjętych założeń. Rozważmy, zatem podstawowe pojęcia charakteryzujące tą metodę. 1 Słownik wyrazów,dz.cyt., str Złota Encyklopedia PWN, dz.cyt. 3 Tamże. 4 R.Broszkiewicz, Podstawy gospodarki miejskiej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1997, str Tamże, str Tamże, str Tamże, str Broszkiewicz R., Planowanie terytorialne metody i techniki, PWE, Warszawa 1989, str

12 System Według Złotej Encyklopedii PWN definicja systemu jest następująca: SYSTEM [gr.], zbiór wzajemnie powiązanych elementów, wyodrębnionych z otoczenia ze względu na te powiązania; powiązania (relacje) między elementami systemu tworzą jego strukturę. Podstawowe właściwości systemu: 1) zachowanie każdego elementu wpływa na zachowanie całości, ale żaden element nie ma wyłączności w oddziaływaniu na całość; 2) każdy, wyodrębniony wg dowolnego kryterium, podzbiór elementów ma wpływ na funkcjonowanie systemu, ale żaden z podzbiorów nie ma wyłącznego wpływu (system jest, więc niepodzielną całością). Według teorii systemów świat otaczający człowieka jest światem systemu, w którym można rozróżnić systemy rzeczywiste (techn., społ., biol. itp.), pojęciowe (logika, matematyka) oraz abstrakcyjne (język). Systemem nazywa się również: zespół sposobów (metod) działania, wykonywania złożonych czynności, a także całokształt zasad organizacyjnych, ogół norm i reguł obowiązujących w danej dziedzinie (np. system finansowy, system moralny); także całościowy i uporządkowany zespół zdań powiązanych ze sobą określonymi stosunkami log., w szczególności stosunkiem log. wynikania; systemem w tym znaczeniu jest nazywana każda teoria metodologicznie poprawna i dotycząca dostatecznie obszernego fragmentu rzeczywistości. Problematyką systemu w sensie najogólniejszym zajmuje się prakseologia i cybernetyka. Naukowy układ przedmiotów badania i pojęć danej nauki, dokonany wg pewnego systemu, stanowi jego systematykę. 1 Odnosząc się do tematu pracy należy zaakcentować fakt, że gmina jest podstawowym elementem systemu administracyjnego kraju. Podstawowe pytanie tej pracy dotyczy sztucznego tworu, jakim jest system rozwoju gminy. E.Schumacher 2 zauważa, że wszystkie sztuczne systemy nie są w żaden sposób ograniczone w rozwoju, a przy tym wykazują tendencje do rozwoju według własnych zasad. Z.Gomółka zwraca uwagę, że Podstawę badania i rozwoju systemów sztucznych stanowi obowiązujący w nauce ostatnich stuleci paradygmat kartezjański, zgodnie, z którym każdy problem należało rozbić na tyle oddzielnych elementów, na ile było to możliwe. Podstawowe narzędzia naukowego poznania stanowiły analizy ilościowe. 3 Ponadto Z.Gomółka wskazuje, że Proces upraszczania i redukcji towarzyszy każdej czynności wydzielania systemu z otoczenia. Opis systemu rozumianego jako zbiór relacji między właściwościami elementów, w każdym przypadku powinien przebiegać ze świadomością dokonywanych uproszczeń. W badaniach systemów redukcja musi dotyczyć zarówno ilości rozważanych elementów jak i ich cech. 4 Ten sposób myślenia będzie przewijał się również w całej naszej pracy. G.Weinberg proponuje wyróżnić trzy podstawowe typy systemów: 1. Mechanizmy, które cechuje zorganizowana prostota, 2. Populacje, które wyróżnia niezorganizowana złożoność, 3. Systemy średnie, które charakteryzuje zorganizowana złożoność. 5 Systemy gminne możemy zaliczyć do systemów średnich, które przeważają w naszym otoczeniu. Problem polega na tym, że zdaniem Z.Gomółki Systemy te są zbyt złożone do badania metodami analizy i indukcji oraz zbyt zorganizowane dla statystyki, syntezy i dedukcji. 6 Ponadto twierdzi on, że Występuje tutaj wyraźna dysproporcja między dominującą rolą tych systemów w otaczającej nas rzeczywistości a rozwojem naukowych narzędzi do ich badania. Dostarczanie takich narzędzi jest jednym z głównych celów teorii systemów. 7 Należy się zgodzić z tym poglądem. 1 Złota Encyklopedia PWN, dz.cyt. 2 E.Schumacher, Technika z ludzką twarzą, Wrocław 1976, str Z.Gomółka, dz.cyt., str Tamże, str G.Weinberg, Myślenie systemowe, Warszawa Za: Z.Gomółka, dz.cyt., str Z.Gomółka, dz.cyt., str Tamże, str

13 Podejście systemowe Podejście systemowe w badaniach naukowych najlepiej opisuje Z.Gomółka: W badaniach systemów średnich konieczna jest wielodyscyplinarna, wieloaspektowa analiza i ocena badanej rzeczywistości. Elementy te tworzą podstawę podejścia systemowego, którego istota polega na tym, że dowolnie złożoną całość, niezależnie od jej wielkości, liczby części składowych, traktuje się jako pewien system. W systemie tym, wydzielone zostają części składowe i badane relacje między nimi i ich właściwościami. Następnie, poszczególne części składowe zostają potraktowane jako odrębne całości (systemy), które znowu podlegają kolejnej dekompozycji i badaniom relacji między częściami składowymi i relacji między ich cechami. Konieczny jest również odwrotny kierunek postępowania, kierunek integracyjny, gdy po zbadaniu wyodrębnionych części, dokonuje się ich agregacji, aby zbadać z kolei nową, skomponowaną z nich całość i relacje między nią a systemem wyższego rzędu (metasystemem), którego jest częścią składową. Posługiwanie się obiema procedurami (analizy i syntezy, indukcji i dedukcji) naprzemiennie, pozwala na kumulowanie wyników przy prowadzeniu jednoczesnych badań na różnych poziomach systemu. 1 Zasady metody systemowej Przyjmiemy za W.Bojarskim następujące zasady metody systemowej: 1. Całościowe ujmowanie zagadnień, co wiąże się z potrzebą: jasnego, ścisłego sformułowania celu badań oraz przyjmowania założeń z różnych punktów widzenia, w różnych płaszczyznach,- rozpoczynania badań od ogółu i stopniowe bez gubienia istoty rzeczy, przechodzenie do szczegółów, równoczesne, w miarę niezależne badanie systemu różnymi sposobami. na kilku poziomach hierarchii w celu zapewnienia koordynacji uzyskiwanych wyników. 2. Redukcja liczby elementów składowych badanego systemu, przez: rozpatrywanie systemu jako części większej całości, zbioru wzajemnie powiązanych części, które tworzą zorganizowaną całość, wyróżnienie tylko tych składowych, które są istotne z punktu widzenia celu badań, pomijanie składowych nieistotnych, agregowanie elementów w podsystemy. 3. Redukcja liczby cech badanego systemu, przez: wyróżnienie cech istotnych i nieistotnych z punktu widzenia celu badania, wyróżnienie tylko możliwych i najbardziej prawdopodobnych stanów systemu oraz pomijanie stanów o małym prawdopodobieństwie zaistnienia, uwzględnienie warunków typowych, normalnych, charakterystycznych dla funkcjonowania badanego systemu a pomijanie skrajności. 4. Uwzględnienie czynnika czasu jako integralnej składowej badanego systemu przez: rozpatrywanie systemu w całym cyklu jego życia, wyróżnienie procesów w systemie i jego składowych oraz zmian wywoływanych tymi procesami, zarówno wewnątrz systemu jak i w Jego otoczeniu, dostrzeganie probabilistycznego i stochastycznego związku różnych procesów realizowanych w systemie i jego otoczeniu, stosowanie analizy wieloczynnikowej, analizy funkcjonalnej w badaniach procesów opisujących działanie systemu, uwzględnienie pewnej nieokreśloności warunków rozwiązań optymalnych i ustalanie rozwiązań szczegółowych tylko dla bliższych horyzontów czasowych, zaś rozwiązań kierunkowych dla dalszych okresów czasu. 5. Uwzględnienie podmiotowej roli człowieka w systemie, przez: wykorzystanie w poszukiwaniu rozwiązań trudnych problemów technik twórczego myślenia oraz metod heurystycznych, optymalizację i harmonizację rozwiązań dobieranych przez człowieka, formułowanie kryteriów jakości do oceny rozwiązań uwzględniających czynniki jakości życia człowieka i społeczeństwa. 2 W połowie lat siedemdziesiątych J.Regulski uznawany za jednego z współautorów 1 Tamże, str W.Bojarski, Podstawy analizy i inżynierii systemów, Warszawa 1983, str , Za: Z.Gomółka, dz.cyt., str

14 reformy samorządowej w Polsce, zwrócił uwagę na możliwości wykorzystania informatyki i cybernetyki do badania złożonych systemów planowania. W swojej książce Cybernetyka systemów planowania 1 przedstawił podstawowe pojęcia i stworzył podstawy metodologiczne dla planowania rozwoju poszczególnych jednostek administracyjnych kraju. Wyróżnił system sterujący i sterowany oraz badał aspekty teoretyczne i praktyczne przyjęcia perspektywy systemowej w procesie planowania rozwoju. Już teraz można zauważyć, że metody formułowania strategii są częścią systemu sterującego. W szczególności pewne obiekty systemu sterującego jak analiza SWOT, wizje, misje, priorytety i cele strategiczne powinny stać się przedmiotem badań. Ważne będzie wykrycie relacji, jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi obiektami oraz jakie zależności powstają w procesie budowy strategii rozwoju lokalnego. Przyjmijmy za S.Stachakiem następujący opis relacji: Relacja (inaczej: stosunek) jest zwykle definiowana jako dowolny związek fizyczny albo myślowy, prawny lub zwyczajowy) zachodzący między dwoma albo więcej przedmiotami dowolnej klasy, stwierdzony lub ustalony przez porównanie. Porównanie przedmiotów jest, więc sposobem poznania albo ustalenia relacji 2. W pracy zastosowano tabele porównawcze, aby lepiej poznać zachodzące związki Modelowanie W praktyce życia codziennego dla zrozumienia funkcjonowania złożonych układów posługujemy się uproszczonymi konstrukcjami nazywanymi modelami. Można przyjąć, że modele opisujące złożone układy, w których występuje kilka lub więcej oddziałujących obiektów, to systemy 3. Bogdan Lesyng i Krzysztof Nowiński podkreślają, że jeżeli chodzi o metodologię prowadzonych badań, to przy obecnym stanie rozwoju nauk przyrodniczych oraz matematyki, modelowanie staje się wspólną strategią poznawania zarówno przyrody nieożywionej jak i ożywionej. 4 Pojęcie modelowania W opisie procesu modelowania systemu wyjdziemy od pojęcia modelu: MODEL [łac.], metodol.: 1) Model nominalny układ założeń przyjmowanych w danej nauce w celu ułatwienia (lub umożliwienia) rozwiązania danego problemu badawczego; model teoretyczny, określenie modelu nominalnego zbudowanego jako hipotetyczna konstrukcja myślowa, będąca uproszczonym obrazem badanego fragmentu rzeczywistości, w którym eliminuje się myślowo cechy, relacje lub inne elementy nieistotne dla danego celu; modele teoretyczne wprowadza się do nauki ze względu na ich przydatność przy budowaniu teorii naukowej. 2) Model realny przedmiot lub układ (klasa) przedmiotów (zdarzeń, sytuacji itp.) spełniających założenia danej teorii (model realny teorii, zw. też jej realizacją lub interpretacją); układ przedmiotów (zdarzeń faktów itp.) dostatecznie podobny (izomorficzny, analogiczny) do układu badanego, ale prostszy i łatwiej dostępny badaniom (model realny układu np. mapy, makiety, schematy); we współcz. logice i matematyce istotną rolę odgrywa pojęcie modelu teorii aksjomatycznej, model języka sformalizowanego; przez model języka rozumie się odwzorowanie danego zbioru zdań w postaci takiego układu (dziedziny), w którym wszystkie zdania tego zbioru są prawdziwe; każdy język może mieć wiele modeli (odwzorowań, interpretacji). Posługiwanie się w nauce różnymi rodzajami modeli (np. mat., log., ekonometrycznymi) polega przede wszystkim na ustalaniu izomorfizmu i analogii między układem badanym a jego modelem; ważną rolę przy operowaniu modelem odgrywa też metoda idealizacji i konkretyzacji. Modele służą do zmniejszenia złożoności rozpatrywanych zjawisk w stopniu umożliwiającym ich poznanie (badanie) lub zmianę (projektowanie); modele ułatwiają zrozumienie zjawisk przeszłych oraz umożliwiają przewidywanie zjawisk przyszłych. 1 J.Regulski, Cybernetyka systemów planowania, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, str.7. 2 S.Stachak, Wstęp do metodologii nauk ekonomicznych, Książka i Wiedza, Warszawa 1997, str B. Lesyng i K. Nowiński, Modelowanie w badaniach naukowych, Nauka. Encyklopedia multimedialna PWN, Warszawa Tamże. 14

15 Szczególne znaczenie dla współczesnej nauki (ze względu na uniwersalność języka matematyki) mają modele matematyczne, czyli opisy obiektów w języku matematyki i logiki formalnej. Ocena przydatności naukowej i wartości poznawczej różnych modeli jest jednym z ważniejszych zagadnień szczegółowej metodologii nauk, zwł. metodologii ekonomii politycznej i socjologii. Konstruowaniem i analizą modeli dla teorii aksjomatycznych zajmuje się tzw. teoria modeli. Teoria ta umożliwia zbadanie wielu problemów logiki matematycznej jak np. niesprzeczność teorii, definiowalność pojęć. Badania teorii modeli okazały się również przydatne w innych dyscyplinach nauk., np. w cybernetyce, a współcześnie rozwój teorii modeli pozwala zakładać możliwość rozszerzenia jej zastosowań na metodologię nauk empirycznych. 1 W pracy będziemy posługiwali się modelowaniem, które za encyklopedią zdefiniujemy następująco: MODELOWANIE, doświadczalna lub mat. metoda badania złożonych układów, zjawisk i procesów (techn., fiz., chem., ekon. itp.) na podstawie konstruowania modeli. Modelowanie doświadczalne opiera się na podobieństwie fizycznym, gdy badania przeprowadza się przy użyciu układów podobnych, ale w innej (najczęściej mniejszej) skali, lub na analogiach fizycznych, gdy badania przeprowadza się przy użyciu układów innych, ale rządzonych przez podobne prawa. Przykładem modelowania pierwszego typu są modelowe badania aerodynamiczne oraz hydrodynamiczne, wytrzymałościowe, a drugiego typu modelowanie elektryczne przy użyciu maszyn analogowych. Modelowanie matematyczne polega na tworzeniu modeli mat. i wykorzystywaniu aparatu mat. do ich analizy. W związku z postępem w technice komputerowej coraz większe zastosowanie w tej analizie znajdują komputery ( symulacja komputerowa). Modelowanie jest stosowane w różnych dziedzinach nauki i techniki; pozwala m.in. zastosować dostępne techniki pomiarowe, obniżyć koszty, rozwiązać problemy niemożliwe do rozwiązania innymi metodami. 2 Według A.K.Koźmińskiego Podstawową metodą analizy systemowej jest modelowanie, czyli budowa abstrakcyjnych konstrukcji odzwierciedlających w uproszczony sposób rzeczywistość. 3 W całej pracy używamy bardo ogólnego pojęcia modelu rozumianego jako uproszczenie pewnego fragmentu rzeczywistości dla zrozumienia zachodzących tam związków. W.Findeisen i J.Gutenbaum podają następującą definicję modelu stosowaną w analizie systemowej. Jest to, więc narzędzie do przewidywania zachowania się jakiegoś interesującego nas systemu. 4 A.K.Koźmiński zwraca uwagę, że Modele nigdy nie dorównują stopniem złożoności systemom rzeczywistym, które mają odwzorowywać, odzwierciedlają, bowiem jedynie określone, interesujące ich twórców i użytkowników aspekty funkcjonowania systemów istniejących. 5 Tak, więc proponowane w pracy modele będą również ogromnymi uproszczeniami realnych systemów. Z.Gomółka podaje definicję systemu złożonego w procesie modelowania: System złożony to taki system otwarty, którego integralną składową jest człowiek kreujący świadome i celowe działanie tej wyodrębnionej z otoczenia całości 6. Modelowanie rozumiane jest przez tego autora jako sposób abstrahowania, który prowadzi do odwzorowania w abstrakcie istotnych cech badanej rzeczywistości... 7 R.Ackoff wcześniej słusznie zauważył, że modeli używa się do gromadzenia i przechowywania wiedzy na temat różnych aspektów rzeczywistości 8. 1 Złota encyklopedia PWN, dz.cyt. 2 Tamże. 3 A.K.Koźmiński, Analiza systemowa organizacji, PWN, Warszawa 1979, str W.Findeisen, J.Gutenbaum, Modele w analizie systemowej, W: Analiza systemowa podstawy i metodologia, praca zbiorowa pod redakcją Władysława Findenseina, PWN, Warszawa 1985, str A.K.Koźmiński, dz.cyt., str Z.Gomółka, dz.cyt., str Tamże, str R.Ackoff, Decyzje optymalne w badaniach stosowanych, Warszawa 1969, str Za: Z.Gomółka, dz.cyt., str

16 Proces modelowania Z.Gomółka stwierdza, że modele teoretyczne w procesach naukowego poznania są tworzone na kierunku fenomenologicznym: od przedmiotów, faktów, zjawisk do uogólniających teorii. W kierunku odwrotnym, nomologicznym: od teorii do przedmiotu badań, przebiegają procesy wyjaśniania modelowego, w którym wykorzystywane są modele operacyjne. 1 Zdaniem tego autora Łatwo zauważyć, że modelowanie systemów w każdym przypadku oznacza konieczność przebycia drogi zarówno w kierunku fenomenologicznym jak i nomologicznym 2. Według Z.Gomółki Modelowanie jest podstawową metodą redukcji różnorodności badanej rzeczywistości. Efektem modelowania systemu złożonego będzie takie uporządkowanie informacji o systemie, aby jego nieoznaczoność, różnorodność, złożoność zostały sprowadzone do zbioru charakterystyk, pozwalających identyfikować zachowanie się systemu oraz ustalać warunki wykorzystania twórczego działania człowieka. Taka redukcja różnorodności jest warunkiem realizacji sterowania w systemach złożonych. 3 R.Kulikowski zauważył, że metodologia modelowania przyjmuje zwykle postawę deskryptywną, tj. pasywną, w stosunku do globalnych problemów rozwojowych. 4 Autor ten dostrzega również zalety podejścia normatywnego polegającego na modelowaniu systemu celów rozwojowych w procedurze oddolnej syntezy modeli krajowych. 5 W odniesieniu do celów rozwojowych gminy taka procedura może mieć znaczenie wewnętrzne jak i zewnętrzne przy umieszczaniu celów rozwojowych gminy w planach rozwoju powiatu czy województwa. Z.Gomółka stwierdza, że Celem modelowania cybernetycznego systemów złożonych jest taka optymalizacja ich funkcjonowania, która podnosi jakość życia człowieka w systemie i w jego otoczeniu. 6 W Polsce w latach siedemdziesiątych budowano modele rozwoju kraju z wykorzystaniem analizy systemowej. W gospodarce centralnie planowanej można było tworzyć konstrukcje teoretyczne, lecz ich zastosowanie praktyczne było niewielkie. Tym niemniej dorobek teoretyczny analizy systemowej był znaczny. R.Kulikowski poruszając aspekty metodologiczne modelowania rozwoju społeczno-gospodarczego kraju metodami analizy systemowej położył nacisk na następujące problemy: sformalizowanie celów rozwojowych podanych w formie opisowej, opis matematyczny modelu, sformułowanie ograniczeń rozwoju. Autor ten zwrócił uwagę na możliwość wykorzystania do modelowania rozwoju teorii użyteczności. Zaproponował użycie funkcjonału użyteczności ex post do wyrażania preferencji w podziale dochodu narodowego oraz ex ante do rozdziału zasobów (nazwanych czynnikami rozwoju). Przyjął przy tym, że uogólniona funkcja Cobba-Douglasa opisuje funkcjonał rozwoju. Zadanie modelowania rozwoju zostało z matematycznego punktu widzenia sprowadzone do maksymalizacji nieliniowego funkcjonału całkowego przy uwzględnieniu ograniczeń typu funkcjonałowego (całkowego) lub operatorowego (amplitudowego) 7. Jednak praktyczne efekty tych prac były niewielkie. 1 Z.Gomółka, dz.cyt., str Tamże, str Tamże, str R.Kulikowski, Aspekty metodologiczne, W: Modelowanie rozwoju społeczno-gospodarczego kraju metodami analizy systemowej, Wszechnica Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1979, str.9. 5 Tamże, str Z.Gomółka, dz.cyt.,str R.Kulikowski, dz.cyt. str

17 Informacja w modelowaniu Z procesem modelowania związane jest pojęcie informacji. Zazwyczaj informacja ma charakter aksjomatyczny i definiuje się ją poprzez opis cech. Zgodnie z definicją N.Wienera informacją nazywamy treść zaczerpniętą ze świata zewnętrznego w procesie naszego dostosowywania się do niego 1. Z.Gomółka wyróżnia dwa rodzaje programów realizowanych w procesie modelowania: zamknięte, gdy zawartość wewnętrzna mieści się całkowicie w strukturze tworząc sztywne wzorce działania, oraz otwarte, gdy informacja jest nabywana drogą doświadczeń przez uczenie się. 2 A.Hall stwierdza, że przepływ pewnego rodzaju informacji jest koniecznym warunkiem jakiejkolwiek pracy systemu. 3 Z.Gomółka zauważa natomiast, że w świadomości obserwatora powstaje pewien uproszczony przez informacyjną redukcję nieokreśloności i różnorodności badanej rzeczywistości obraz, model danego systemu. Można, więc stwierdzić, że informacja jest faktorem modelowania rzeczywistości w świadomości człowieka. 4 W metodach koncentrujących się na właściwościach informacyjnych ten aspekt musi być brany pod uwagę. Czynniki wpływające na modelowanie Autor nie dysponował wiedzą, co do rozkładu zmiennych obiektowych oraz zmiennych w badanych modelach w odniesieniu do czynników położenia gmin w poszczególnych województwach. Intuicja podpowiadała, że zmienne zależeć powinny od układu administracyjnego województw, w jakim gminy tworzą swoje strategie rozwoju, a to ze względu na prowadzoną w województwach politykę regionalną. Z drugiej strony krajowe firmy konsultingowe zaczęły wypracowywać pewne standardy tworzenia strategii, które stosowały bez względu na zróżnicowanie regionalne. Na przykład konsultanci Stowarzyszenia Umbrella preferowali tzw. strategie zrównoważonego rozwoju. Przyjęto, więc, że formułowanie strategii rozwoju ze względu na słabo zaawansowany proces kreowania polityk regionalnych i ponadregionalny charakter działania firm konsultingowych nie zależało od czynników administracji ponadlokalnej Plan pracy Po przyjęciu w poprzednim podrozdziale koncepcji badań powstał następujący plan badań: 1. Wstępne prace studialne. 2. Badanie strategii rozwoju lokalnego w literaturze przedmiotu. 3. Przyjęcie hipotez badawczych. 4. Budowanie modeli strategii rozwoju lokalnego. 5. Badanie spójności strategii rozwoju lokalnego. Prace badawcze rozpoczęto od analizy dostępnej literatury dotyczącej zagadnień strategii rozwoju lokalnego. Po wstępnym przeglądzie dostępnej literatury sformułowano temat pracy oraz koncepcje i plan pracy. Przyjęto następnie techniki badawcze, którymi posłużono się w trakcie prac badawczych. 1 N.Wiener, Cybernetyka czyli Sterowanie i komunikacja w zwierzęciu i maszynie, PWN, Warszawa 1971, s.18, Za: Z.Gomółka, dz.cyt., str Z.Gomółka, dz.cyt., str A.Hall, Podstawy techniki systemów, Ogólne zasady projektowania. PWN, Warszawa 1968, str. 175, Za: Z.Gomółka, dz.cyt., str Z.Gomółka, dz.cyt., str

18 W trakcie badań strategii rozwoju lokalnego przeprowadzono intensywny przegląd literatury naukowej w celu wyróżnienia pojęć opisujących przestrzeń strategii rozwoju lokalnego. Zastosowana metoda indukcyjna pozwoliła usystematyzować pojęcia rozwoju lokalnego i zarządzania strategicznego. Sformułowano poglądy dotyczące głównych koncepcji w budowaniu strategii rozwoju w Polsce i związane z nimi twierdzenia. Następnie wykorzystano podejście systemowe w opisie procesu formułowania systemu strategii rozwoju oraz podczas konstruowania modeli analitycznych SWOT. Pogłębiona analiza literatury w zakresie podejścia systemowego oraz systemów informacyjnych, pozwoliła na zbudowanie spójnej systematyki stosowanych modeli. Dzięki studiom literaturowym zbudowano podstawowy aparat pojęciowy i dokonano klasyfikacji dziedziny zarządzania strategicznego gminy. Tabele porównawcze pozwoliły na szczegółową analizę wszystkich aspektów dotyczących systemu rozwoju gminy i zarządzania strategicznego w gminie. Badania literaturowe spełniły swój cel, gdyż dały materiał przeglądowy, dzięki któremu możliwe było zbudowanie efektywnych modeli badawczych strategii rozwoju. W oparciu o zgromadzony materiał badawczy i studia literaturowe zaproponowano hipotezy badawcze dotyczące systemu rozwoju gminy. W następnej fazie skupiono się na zbudowaniu spójnego zespołu twierdzeń oraz w oparciu o przyjęte twierdzenia zbudowanie modelu trójwymiarowej przestrzeni klasyfikacyjnej strategii rozwoju gminy. Badania materiału źródłowego umieszczonego w tablicach badawczych pozwoliły na odpowiedź na pytania o strukturę dokumentu strategicznego, proces tworzenia strategii oraz spójność modeli strategicznych. Budowanie modeli strategii rozwoju lokalnego poprzedziło badanie metod formułowania strategii rozwoju lokalnego oparte na studiowaniu literatury w zakresie przedmiotu pracy. Na tej podstawie wyróżniono pewne modele, które zgodne były z przyjętą główną tezą pracy o trójwymiarowej przestrzeni klasyfikacji strategii. To z kolei stało się podstawą budowy rozwiniętych modeli analitycznych SWOT, które weryfikowano dalej w badaniach dokumentów strategii rozwoju lokalnego. Ostatnim etapem prac badawczych było zweryfikowanie użyteczności modeli strategii rozwoju na próbie reprezentatywnej 110 samorządów gminnych. Wybrano do badań strategii modele zawierające dwa obiekty w analizie SWOT (organizacja i otoczenie) oraz dwa obiekty odpowiedzi strategicznej (wizja i cele). Badanie spójności strategii zrealizowano poprzez przetestowanie modeli dynamicznych i zrównoważonych Techniki badawcze Studia literatury przedmiotu Badania rozpoczęto od studiowania literatury przedmiotowej. Przedmiotem prac badawczych było 150 opracowań dotyczących rozwoju lokalnego oraz zarządzania strategicznego. Badania te pozwoliły zbudować zasadniczą typologię szkół tworzenia strategii. To z kolei przyczyniło się do zbudowania definicji pojęć wykorzystanych w modelach oraz przypisanie tym pojęciom odpowiednich zmiennych. Dla lepszego wizualizowania przebiegu procesu badawczego zestawiano najważniejsze treści w tabelach. Zamieszczono tam cytaty pochodzące z różnych prac naukowych. Autor podkreślił kluczowe dla danego zapisu słowa. Następnie najważniejsze zaznaczone słowa i zdania stawały się podstawą definiowania pojęć i konstrukcji teoretycznych Studium przypadku Dla dokładniejszej analizy niektórych zjawisk lub potwierdzenia bardzo złożonych twierdzeń wykorzystuje się tak zwane case study zwane w polskiej literaturze jako studia 18

19 przypadków. Ta technika badawcza ma oczywiście tę wadę, że pokazuje tylko jeden przykład dla potwierdzenia tezy i każdy inny przykład może obalić teorię. Jednak ta technika ma ten walor, że pozwala analizować dość złożone rzeczywiste sytuacje i wyciągać na ich podstawie praktyczne wnioski. Jest ta technika zgodna z praktyką wykorzystywania przez ludzi nabytych doświadczeń. Przeprowadzono badania studiów przypadków (case study) dwóch strategii rozwoju lokalnego: Ciechocinka i Bogatyni. Studium przypadków pozwoliło w szczególności dobrze opisać modele marketingowe i relacyjne Badania statystyczne Aby uzyskać wiarygodne badania dotyczące pewnych zjawisk w skali masowej posługujemy się metodami statystycznymi. Dla zminimalizowania kosztów badań wybiera się pewną próbę reprezentatywną z całej populacji i na podstawie cech danej próby wyciąga się wnioski, co do całej populacji generalnej. Początkowa wiedza, co do rozkładu cech w populacji generalnej była niewielka jednak pewne obserwacje przebiegu zmiennych pozwoliły przyjąć hipotezę, że wartości cech mają rozkład zbliżony do normalnego. Dalsze badania potwierdziły tą hipotezę. Populacja generalna Populację generalną stanowi zbiór wszystkich elementów posiadających zadaną cechę. Populację badaną stanowiły 2478 gminy Polski według podziału administracyjnego zawartego w ustawie z dnia 24 lipca 1998r z późniejszymi zmianami o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa 1. Tabela 1. Zestawienie ilości gmin 2 oraz ich witryn internetowych (rok 2002) lp Województwo Ilość gmin Wirtualna Polska 1 Dolnośląskie 169 (101) 2 Kujawsko-Pomorskie 144 (62) 3 Lubelskie 213 (48) 4 Lubuskie 83 (31) 5 Łódzkie 177 (41) 6 Małopolskie 181 (143) 7 Mazowieckie 314 (111) 8 Opolskie 71 (45) 9 Podkarpackie 160 (64) 10 Podlaskie 118 (29) 11 Pomorskie 123 (50) 12 Śląskie 167 (203) 13 Świętokrzyskie 102 (34) 14 Warmińsko-Mazurskie 116 (49) 15 Wielkopolskie 226 (99) 16 Zachodniopomorskie 114 (54) Razem Ustawa z dnia 24 lipca 1998r. O wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa, Dz. U. Z dnia 28 lipca 1998r. poz 603. W: Reforma administracyjna kraju. Ustawy z komentarzem oraz rozporządzenia wykonawcze. Pod redakcją prof. Dr hab. Jacka M. Majchrowskiego, Magnum. Dom Wydawniczy. Prawo i Finanse, Gorzów Wielkopolski 1999r., str Projekt Ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, Szczegółowa kalkulacja dochodów gmin, W: Związek Gmin wiejskich Rzeczpospolitej Polskiej, - 19

20 Tabela 1 charakteryzuje podział administracyjny na województwa z uwzględnieniem ilości gmin w danym województwie oraz stron WWW dostępnych w sieci Internetu w roku 2002 na portalu Wirtualnej Polski. Jak widać ponad połowa gmin miała swoje strony w Internecie. Te spostrzeżenia potwierdzają wcześniejsze badania statystyk polskich gmin w Internecie przeprowadzone w 2001 roku przez K.Głomba 1. W Polsce serwisy Internetowe miało w 2001 roku 1220 jednostek samorządowych, co stanowi 49% wszystkich gmin, z czego 583 to gminy wiejskie, a 637 to gminy miejskie. Rysunek 2 przedstawia tą zależność. Widoczna jest dynamiczna tendencja do wzrostu ilości serwisów internetowych gmin na poziomie około kilkuset rocznie, co pokazuje rysunek 2. Serwisy gmin i powiatów Gminy wiejskie Gminy miejskie Powiaty ziemskie Powiaty grodzkie Rysunek 2. Serwisy internetowe gmin 2 Od dnia 1 lipca 2003r. wszystkie organizacje użyteczności publicznej (urzędy gminne, powiatowe, wojewódzkie, centralne oraz stowarzyszenia, partie polityczne, związki zawodowe, organy samorządów zawodowych, podmioty reprezentujące skarb państwa) zobowiązane zostały do prowadzenia Biuletynu Informacji Publicznej (BIP) zgodnie z Ustawą Sejmu RP z dnia 6 września 2001 o dostępie do informacji publicznej. Oznacza to, że w trakcie gromadzenia końcowego materiału badawczego do pracy tj. w drugiej połowie 2003 roku wszystkie gminy w Polsce miały obowiązek posiadania serwisu internetowego oraz zamieszczenia na swoich stronach w Internecie najważniejszych dokumentów planistycznych, w tym również posiadanych strategii rozwoju lokalnego. Można, więc uznać, że internetowe badania dokumentów źródłowych strategii rozwoju gmin oddawały stan faktyczny w zakresie sporządzania tych dokumentów planistycznych i charakteryzowały w sposób właściwy badaną populację generalną polskich gmin w zakresie publikowania dokumentów źródłowych strategii rozwoju gmin. 1 Krzysztof Głomb, Statystyka polskich serwisów g min, miast i powiatów A.D. 2001, 2 Tamże 20

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr I/1 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny)

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Definicje. Najprostszy schemat blokowy. Schemat dokładniejszy

Definicje. Najprostszy schemat blokowy. Schemat dokładniejszy Definicje owanie i symulacja owanie zastosowanie określonej metodologii do stworzenia i weryfikacji modelu dla danego rzeczywistego Symulacja zastosowanie symulatora, w którym zaimplementowano model, do

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin Zdzisł aw Gomółk a Doskonalenie funkcjonowania organizacji Difin Recenzent Prof. dr hab. Zbigniew Banaszak Prof. dr hab. Maciej Wiatr w UE i jej efekty. Copyright Difin SA Warszawa 2009. Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Uniwersytet Technologiczno Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy Wydział Mechaniczny Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Bogdan ŻÓŁTOWSKI W pracy przedstawiono proces

Bardziej szczegółowo

Projekt okładki: Aleksandra Olszewska. Recenzent: dr hab. Marek Pawlak prof. KUL. Redakcja: Leszek Plak. Copyright by Wydawnictwo Placet 2009

Projekt okładki: Aleksandra Olszewska. Recenzent: dr hab. Marek Pawlak prof. KUL. Redakcja: Leszek Plak. Copyright by Wydawnictwo Placet 2009 1 2 3 Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Recenzent: dr hab. Marek Pawlak prof. KUL Redakcja: Leszek Plak Copyright by Wydawnictwo Placet 2009 Wersja ebook Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

RECENZJA. rozprawy doktorskiej Jolanty GRZEBIELUCH nt. "Znaczenie strategii marketingowej w

RECENZJA. rozprawy doktorskiej Jolanty GRZEBIELUCH nt. Znaczenie strategii marketingowej w Prof. zw. dr hab. Marian Noga Wyższa Szkota Bankowa we Wrocławiu RECENZJA rozprawy doktorskiej Jolanty GRZEBIELUCH nt. "Znaczenie strategii marketingowej w zarządzaniu podmiotem leczniczym będącym spółką

Bardziej szczegółowo

Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem

Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem pod redakcją Adama Stabryły Kraków 2011 Książka jest rezultatem

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU LOKALNEGO

STRATEGIA ROZWOJU LOKALNEGO STRATEGIA ROZWOJU LOKALNEGO WSTĘP Strategia Rozwoju Lokalnego jest dokumentem wyznaczający najistotniejsze kierunku rozwoju jednostki samorządu terytorialnego. Określa wizję, misję, założone pola i cele

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA Kierunek studiów: INFORMATYKA Stopień studiów: STUDIA II STOPNIA Obszar Wiedzy/Kształcenia: OBSZAR NAUK TECHNICZNYCH Obszar nauki: DZIEDZINA NAUK TECHNICZNYCH Dyscyplina

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Załącznik nr 1 do uchwały nr 46/2013 Senatu UP Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Wydział prowadzący kierunek:

Bardziej szczegółowo

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Spis treści 5 Spis treści Wstęp (Adam Stabryła)... 11 Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Rozdział 1. Interpretacja i zakres metodologii projektowania (Janusz

Bardziej szczegółowo

I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE. Nie dotyczy. podstawowy i kierunkowy

I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE. Nie dotyczy. podstawowy i kierunkowy 1.1.1 Statystyka opisowa I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE STATYSTYKA OPISOWA Nazwa jednostki organizacyjnej prowadzącej kierunek: Kod przedmiotu: P6 Wydział Zamiejscowy w Ostrowie Wielkopolskim

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Plan prezentacji Wprowadzenie UML Diagram przypadków użycia Diagram klas Podsumowanie Wprowadzenie Języki

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

MATEMATYCZNE METODY WSPOMAGANIA PROCESÓW DECYZYJNYCH

MATEMATYCZNE METODY WSPOMAGANIA PROCESÓW DECYZYJNYCH MATEMATYCZNE METODY WSPOMAGANIA PROCESÓW DECYZYJNYCH 1. Przedmiot nie wymaga przedmiotów poprzedzających 2. Treść przedmiotu Proces i cykl decyzyjny. Rola modelowania matematycznego w procesach decyzyjnych.

Bardziej szczegółowo

Metodyka badań w naukach o zarządzaniu

Metodyka badań w naukach o zarządzaniu Metodyka badań w naukach o zarządzaniu - konspekt prowadzący: dr inż. Paweł Morawski Katedra Marketingu i Logistyki Kontakt z prowadzącym: www: http://pmorawski.spoleczna.pl mail: pmorawski@spoleczna.pl

Bardziej szczegółowo

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni Załącznik nr 1 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Gospodarka przestrzenna studia pierwszego stopnia - profil praktyczny studia inżynierskie Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA STACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012

TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA STACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012 TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA STACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 0/0 Katedra Gospodarki Nieruchomościami i Rozwoju Regionalnego (nazwa Jednostki Organizacyjnej) Geodezja i Szacowanie

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA UZYSKANIA ZALICZENIA

KRYTERIA UZYSKANIA ZALICZENIA KRYTERIA UZYSKANIA ZALICZENIA Elementy obowiązkowe Esej naukowy indywidualny na dowolnie wybrany temat z zakresu przedmiotu, 3-5 stron standaryzowanego maszynopisu, przesłany do 09.01.2009 na adres e-mail:

Bardziej szczegółowo

Metody analizy przestrzennej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18

Metody analizy przestrzennej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Metody analizy przestrzennej Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Seminarium dyplomowe Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU Wykładowcy

Bardziej szczegółowo

CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2. UMIE STOSOWAĆ METODY PRACY NAUKOWEJ 6

CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2. UMIE STOSOWAĆ METODY PRACY NAUKOWEJ 6 CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2.ROZSZERZYŁ SWOJĄ WIEDZĘ O OPISYWANYM W PRACY ZAGADNIENIU 3.DOSTRZEGA PRAWIDŁOWOŚCI WYSTĘPUJĄCE

Bardziej szczegółowo

Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk ścisłych. Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk przyrodniczych

Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk ścisłych. Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk przyrodniczych Załącznik 2a Opis kierunkowych efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych i nauk przyrodniczych Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, studia stacjonarne pierwszego stopnia, profil ogólnoakademicki Obszarowe efekty

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 SPECJALNOŚĆ: TURYSTYKA 1. Przedstaw problemy z zagospodarowaniem turystycznym i rekreacyjnym obszarów chronionych przedstaw turystykę

Bardziej szczegółowo

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Turystyka w gospodarce regionalnej Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 9/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia drugiego stopnia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu czynników miko i makroekonomicznych na rynek nieruchomości.

Analiza wpływu czynników miko i makroekonomicznych na rynek nieruchomości. TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH INŻYNIERSKICH studia stacjonarne pierwszego stopnia ROK AKADEMICKI REALIZACJI PRACY 2015/2016 Katedra Gospodarki Nieruchomościami i Rozwoju Regionalnego Doradztwo na rynku Promotor

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Wszystkie Semestr: Forma studiów: I stacjonarne/niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r.

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r. ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013 30 kwietnia 2013 r. W sprawie: korekty do Regulaminu procedur dyplomowych dla I i II stopnia studiów na Wydziale Ekonomii i Informatyki,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje

Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje Dr inż. Paweł Chmieliński Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

Przedmioty przyporządkowane do efektów kierunkowych - obszarowych

Przedmioty przyporządkowane do efektów kierunkowych - obszarowych Tabela 2.1 Przedmioty przyporządkowane do efektów kierunkowych - obszarowych Objaśnienie oznaczeń: K kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy U kategoria umiejętności K (po podkreślniku) - kategoria

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Marketing Marketing Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and production engineering Rodzaj przedmiotu: podstawowy Rodzaj zajęć: Wyk. Ćwicz. Lab. Sem. Proj. Poziom studiów:

Bardziej szczegółowo

Przedmioty przyporządkowane do efektów kierunkowych - obszarowych

Przedmioty przyporządkowane do efektów kierunkowych - obszarowych Przedmioty przyporządkowane do efektów kierunkowych - obszarowych Tab. 2.1. Objaśnienie oznaczeń: K kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy U kategoria umiejętności K (po podkreślniku) - kategoria

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego Tytuł: Konkurencyjność przedsiębiorstw podsektora usług biznesowych w Polsce. Perspektywa mikro-, mezo- i makroekonomiczna Autorzy: Magdalena Majchrzak Wydawnictwo: CeDeWu.pl Rok wydania: 2012 Opis: Praca

Bardziej szczegółowo

Metody Badań Methods of Research

Metody Badań Methods of Research AKADEMIA LEONA KOŹMIŃSKIEGO KOŹMIŃSKI UNIVERSITY SYLABUS PRZEDMIOTU NA ROK AKADEMICKI 2010/2011 SEMESTR letni NAZWA PRZEDMIOTU/ NAZWA PRZEDMIOTU W JEZYKU ANGIELSKIM KOD PRZEDMIOTU LICZBA PUNKTÓW ECTS Metody

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW. TRANSPORT studia stacjonarne i niestacjonarne

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW. TRANSPORT studia stacjonarne i niestacjonarne Załącznik do uchwały Nr 000-8/4/2012 Senatu PRad. z dnia 28.06.2012r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW TRANSPORT studia stacjonarne i niestacjonarne Nazwa wydziału: Wydział Transportu i Elektrotechniki

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

1. Ogólna charakterystyka prowadzonych studiów

1. Ogólna charakterystyka prowadzonych studiów 1. Ogólna charakterystyka prowadzonych studiów 1.1. Nazwa kierunku studiów GOSPODARKA PRZESTRZENNA 1.2. Poziom kształcenia Studia II stopnia 1.3. Profil kształcenia Ogólnoakademicki 1.4. Forma studiów

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2010/2011 http://www.wilno.uwb.edu.

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2010/2011 http://www.wilno.uwb.edu. SYLLABUS na rok akademicki 010/011 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr / 3 semestr Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012

TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012 TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH MAGISTERSKICH STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA ROK AKADEMICKI 2011/2012 Katedra Gospodarki Nieruchomościami i Rozwoju Regionalnego (nazwa Jednostki Organizacyjnej) Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach Część I Szczecin 2013 Tytuł monografii naukowej: Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie Stowarzyszenie Sołtysów. Projekt współfinansowany ze środków

Bardziej szczegółowo

PROJECT FINANCE POLAND

PROJECT FINANCE POLAND PROJECT FINANCE POLAND rekomenduje najnowszą publikację Mariana Moszoro Partnerstwo publiczno-prywatne w monopolach naturalnych w sferze użyteczności publicznej. O książce Autor przedstawia aktualną tematykę

Bardziej szczegółowo

Spis treści 377 379 WSTĘP... 9

Spis treści 377 379 WSTĘP... 9 Spis treści 377 379 Spis treści WSTĘP... 9 ZADANIE OPTYMALIZACJI... 9 PRZYKŁAD 1... 9 Założenia... 10 Model matematyczny zadania... 10 PRZYKŁAD 2... 10 PRZYKŁAD 3... 11 OPTYMALIZACJA A POLIOPTYMALIZACJA...

Bardziej szczegółowo

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r.

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r. GENERALNY POMIAR RUCHU 2000 SYNTEZA WYNIKÓW Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 2001 r. SPIS TREŚCI 1. Wstęp...1 2. Obciążenie

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM Jerzy Bański Konrad Czapiewski 1 PLAN PREZENTACJI/WARSZTATÓW 1. ZAŁOŻENIA I CELE

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 WSTĘP ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 Projekt założeń projektu ustawy o współpracy rozwojowej nakłada na Ministra Spraw Zagranicznych obowiązek

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Istota i przedmiot statystyki oraz demografii. Prezentacja danych statystycznych Znaczenia słowa statystyka Znaczenie I - nazwa zbioru danych liczbowych prezentujących

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

EKONOMIKA I FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Program specjalności dla studentów studiów stacjonarnych I stopnia Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego UŁ nt. EKONOMIKA I FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Opiekun specjalności: dr Artur Sajnóg Katedra

Bardziej szczegółowo

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Jej prowadzenie służy realizacji celu publicznego, jakim jest ochrona

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce referat na konferencję pt OPOLSKA KONFERENCJA MONITOROWANIA I EWALUACJI POLITYK PUBLICZNYCH doświadczenia przeszłości

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo