Dystrybucję Poradnika prowadzi Fundacja Partnerstwo dla Środowiska.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dystrybucję Poradnika prowadzi Fundacja Partnerstwo dla Środowiska."

Transkrypt

1 Podziękowania: Za pomoc w przygotowaniu i wydaniu Poradnika dziękujemy Narodowemu Funduszowi Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który dofinansował publikację. Recenzenci: Prof. dr hab. inż. Ewa Góra Drożdż Prof. dr hab. Adam Guła Dr Anna Kalinowska Dr inż. Zofia Kurek Honorata Waszkiewicz Prof. Zbigniew Witkowski Dziękujemy za pomoc merytoryczną. Projekt okładki i rysunki: Iwona Front Redakcja: Andrzej W. Biderman Zespół autorski: Andrzej W. Biderman Danuta Bener Małgorzata Łuszczek Tomasz Pochwat Małgorzata Stanula Radosław Tendera Dziękujemy również wszystkim pozostałym osobom z zespołu Fundacji, które wniosły wkład w ostateczną wersję Poradnika oraz autorom studiów przypadków. Dystrybucję Poradnika prowadzi Fundacja Partnerstwo dla Środowiska. Skład i druk: MASTER PROJEKT DRUKARNIA POLIGRAFICA, Kraków, ul. Wiedeńska 106A, tel./fax: , infotel , Wydawca: Fundacja Partnerstwo dla Środowiska, Kraków, ul. Bracka 6/6, tel.: , , fax: , ISBN

2 Szanowny Czytelniku! W latach , 50 szkół na Jurze Krakowskiej, w Krakowie oraz innych regionach kraju wzięło udział w programach Szkolne Ostoje Przyrody, Cenna Energia oraz Na ratunek Płazom. Działania te stworzyły uczniom okazję bezpośredniego uczestniczenia w rozwiązywaniu problemów ekologicznych swojej szkoły i miejscowości lub dzielnicy. W wielu przypadkach, ilustrowanych przykładami Zawoi-Przysłop, czy Białego Kościoła, szkoły stały się ośrodkami zrównoważonego rozwoju, pobudzając i skupiając aktywność społeczną mieszkańców oraz stając się wzorem gospodarstwa ekologicznego dla całej okolicy. Korzystając z tych doświadczeń, przygotowaliśmy poradnik zawierający zarówno podstawy teoretyczne, jak i przykłady praktycznych działań, które pozwolą Ci przekształcić Twoją szkołę w lokalne centrum inicjatyw. W efekcie zaangażujesz do wspólnych przedsięwzięć nauczycieli i uczniów Twojej szkoły oraz rodziców, lokalne władze i wszystkich chętnych do podjęcia współpracy na rzecz rozwoju zrównoważonego. Poradnik podaje propozycje rozwiązań problemów ekologicznych, wskazówki do poszukiwania partnerów do współpracy, metody pozyskiwania środków na realizację przedsięwzięć oraz zasady skutecznej organizacji projektów. Rola nowoczesnej szkoły wykracza poza działalność czysto edukacyjną i zmierza do inicjowania lokalnych przedsięwzięć, integrowania mieszkańców, ochrony i zachowania lokalnego dziedzictwa, wdrażania innowacyjnych rozwiązań, dostarczania informacji i wielu, wielu innych. Jej kształt zależy od Twojej wiedzy i pomysłowości. Poradnik ma za zadanie zainspirować Cię, równocześnie dostarczając konkretnych instrumentów do działania. Budowanie Grup Partnerskich, w których szkoła jest jednym z partnerów, pomaga realizować formułę nowoczesnej szkoły. Uruchomiona w ten sposób energia ludzka wielu partnerów, rozwijanie przedsiębiorczości, wrażliwości na otaczający świat, odpowiedzialności i poczucia dumy z piękna przyrody, dziedzictwa kultury i tradycji rodzinnej miejscowości owocuje wykształceniem nowego pokolenia ludzi twórczych, umiejących działać w zespole i osiągać założone cele. Liczymy na Twoją aktywność w działaniu na rzecz Twojej szkoły, ludzi, wśród których żyjesz i środowiska, które czeka na Twoją pomoc. Wierzymy też, że praca na rzecz zrównoważonego rozwoju, którą Ci proponujemy w tym poradniku odmieni Ciebie i pomoże Ci lepiej dostosować się do nowych warunków funkcjonowania, jakie niesie ze sobą przystępowanie do Unii Europejskiej, reforma oświaty i gospodarka rynkowa, do której wciąż próbujemy się przystosować. Zespół Fundacji Partnerstwo dla Środowiska

3 SPIS TREŚCI: A. Rola doświadczenia ucznia w nauczaniu szkolnym (Andrzej W. Biderman) a) Nauczanie przez doświadczenie. b) Rola środowiska wychowawczego w kształtowaniu postaw ucznia. c) Edukacja dla Ekorozwoju. B. Procedura realizacji programu Szkoły dla Ekorozwoju (Andrzej W. Biderman) a) Ocena walorów i stanu środowiska przyrodniczego na terenie przyszkolnym i w jego szerszym otoczeniu (wieś, osiedle, dzielnica), sposobów gospodarowania energią, wodą oraz odpadami w szkole i ew. w domach uczniów. b) Planowanie dostępnych szkole działań mających na celu naprawę sytuacji. c) Wykonanie działań praktycznych wdrożenie planów. d) Ocena stanu środowiska przyrodniczego na terenie objętym działaniami monitoring zmian. e) Popularyzacja rezultatów. f) Planowanie dalszych działań praktycznych. g) Działania grup partnerskich. C. Ekologia krajobrazu (Andrzej W. Biderman, Małgorzata Łuszczek). a) Rola naturalnej przyrody w otoczeniu człowieka. b) Funkcjonowanie krajobrazu kulturowego ostoje przyrody, tereny zagospodarowane i korytarze ekologiczne. c) Przemiany fragmentacja krajobrazu, degradacja ostoi, wymieranie gatunków oraz ubożenie krajobrazu kulturowego. d) Co może zrobić człowiek by naprawić sytuację? D. Energia a środowisko przyrodnicze (Danuta Bener, Tomasz Pochwat, Andrzej W. Biderman). a) Co to jest energia? b) Jakie są sposoby wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej? c) Jaki jest wpływ przetwarzania energii na środowisko naturalne? d) Dlaczego następuje utrata energii cieplnej z budynku? e) Ile energii cieplnej może stracić twój dom? f) Co możesz zrobić, aby pomóc sobie i środowisku? g) Co to jest efektywne wykorzystanie energii? h) Co to jest i do czego służy audyt energetyczny? i) Nowoczesne sposoby ogrzewania i oświetlania? E. Gospodarowanie wodą a środowisko przyrodnicze (Andrzej W. Biderman, Małgorzata Łuszczek). a) Woda wartość deficytowa. b) Cykl wodny - krążenie wody w przyrodzie. c) Woda w życiu człowieka, roślin i zwierząt. d) Rzeka środowisko życia i źródło wody pitnej. e) Jakość wody i źródła jej zanieczyszczenia. f) Uzdatnianie wody. g) Samooczyszczanie się wody. h) Sposoby oczyszczania ścieków. i) Straty wody i sposoby im zapobiegania. F. Gospodarowanie odpadami a środowisko przyrodnicze (Małgorzata Łuszczek). a) Czy wiesz czym są odpady? b) Podział odpadów. c) Składowanie odpadów i ich wpływ na środowisko. d) Korzyści selektywnego gromadzenia. e) Potrzeba recyklingu. f) Kompostowanie. g) Radykalne sposoby utylizacji odpadów spalanie. h) Nowoczesne metody utylizacji. i) Metody przyszłościowe nowoczesne spalarnie. G. KROK PO KROKU Ocena walorów i stanu środowiska przyrodniczego (Andrzej W. Biderman, Małgorzata Łuszczek).

4 a) Inwentaryzacja (jakościowa i ilościowa) sposobów użytkowania gruntu na obszarze wsi/osiedla/dzielnicy. b) Skartowanie pozostałości dzikiej przyrody i ich wzajemnego rozmieszczenia w przestrzeni wsi/osiedla/dzielnicy. c) Inwentaryzacja wybranych grup roślin i zwierząt w obrębie pozostałości dzikiej przyrody ostoi przyrodniczych. d) Skartowanie istniejących i potencjalnych zielonych korytarzy pomiędzy najważniejszymi ostojami przyrodniczymi na obszarze wsi/osiedla/dzielnicy. e) Skartowanie istniejących i potencjalnych barier pomiędzy najważniejszymi ostojami przyrodniczymi na obszarze wsi/ osiedla/ dzielnicy. f) Zebranie danych na temat roli ostoi i korytarzy ekologicznych w miejscowych strategiach rozwoju i planach zagospodarowania przestrzennego oraz prywatnych planach inwestycyjnych. H. KROK PO KROKU Ocena sposobów gospodarowania energią w szkole wstępny audyt energetyczny (Danuta Bener, Tomasz Pochwat, Andrzej W. Biderman). a) Opis ogólnej charakterystyki szkoły, szczególnie usytuowania budynku i jego otoczenia. b) Opis właściwości budynku szkolnego. c) Opis systemu ogrzewania budynku. d) Opis systemu ogrzewania i rozprowadzania wody. e) Opis zabezpieczania okien i drzwi f) Opis systemu oświetlenia. I. KROK PO KROKU Ocena gospodarowania odpadami w szkole (Małgorzata Łuszczek). a) Charakterystyka budynku szkolnego. b) Charakterystyka terenu przyszkolnego sposób składowania odpadów. c) Główne źródła wytwarzania odpadów w szkole. d) Ogólna charakterystyka miejscowości pod kątem gospodarowania odpadami. e) Lokalne inicjatywy podejmowane w celu zmniejszenia ilości odpadów. J. KROK PO KROKU Oceny gospodarowania wodą w szkole (Andrzej W. Biderman, Małgorzata Łuszczek). a) Charakterystyka budynku szkolnego. b) Źródła wody dla szkoły. c) Sposób wykorzystania wody w szkole. d) Sposób zagospodarowania ścieków. e) Źródła największych strat wody i skala oddziaływania na środowisko. K. KROK PO KROKU Planowanie i organizacja projektów oraz fundraising (Radosław Tendera). I. Planowanie i organizacja projektów. a) Wspólny język (terminy). b) Określ potrzeby i problem, który chcecie rozwiązać. c) Określ cel działania. d) Określ rezultaty, które chcesz osiągnąć. e) Określ odbiorców projektu i partnerów. f) Stwórz zespół projektu. g) Określ zadania i czas ich realizacji (Harmonogram). h) Określ budżet projektu. i) Realizacja projektu. II. Zdobywanie funduszy. a) Wejdź w skórę darczyńcy. b) Przełóż Twój plan na wniosek o dofinansowanie. III. Przykładowy wniosek o dofinansowanie, oraz formularz wniosku o dotację. L. KROK PO KROKU Zakładanie Szkolnej Ostoi Przyrody (Andrzej W. Biderman, Małgorzata Łuszczek). a) Ogrody dla owadów. b) Mini-ogrody w skrzyniach i donicach. c) Ogrody dla ptaków. d) Nietoperze, kuny i popielice. e) Kwietne łąki. f) Stawy dla płazów. g) Użytki ekologiczne.

5 Ł. KROK PO KROKU Ograniczanie strat energii w szkole (Danuta Bener, Tomasz Pochwat, Andrzej Biderman). a) Co można zrobić bez środków na inwestycje? b) Czego można dokonać małym nakładem środków? Wymiana żarówek. Uszczelnienie stolarki okiennej i drzwi. Instalacja w oknach dodatkowych zabezpieczeń pozwalających ograniczyć straty energii cieplnej. Modernizacja ogrzewania. c) Co można zrobić posiadając większe środki na inwestycję? Termo-modernizacja budynku. M. KROK PO KROKU Gospodarowanie wodą w szkole (Andrzej W. Biderman, Małgorzata Łuszczek). a) Co można zrobić bez środków na inwestycje? b) Co można zrobić niewielkim nakładem środków? c) Co można zrobić dużym nakładem środków? N KROK PO KROKU Gospodarowanie odpadami w szkole (Małgorzata Łuszczek). d) Co można zrobić bez środków na inwestycje? e) Co można zrobić niewielkim nakładem środków? f) Co można zrobić dużym nakładem środków? O. KROK PO KROKU Budowanie partnerstwa lokalnego pozyskiwanie partnerów. P. Szkoła Wielofunkcyjny Ośrodek Zrównoważonego Rozwoju (Andrzej W. Biderman). a) Zrównoważony rozwój cel do którego zmierzamy. b) Szkoła jako wspólna sprawa. Integracja społeczności lokalnej. c) Szkoła jako inkubator innowacji. Modelowe rozwiązania technologiczne i organizacyjne. d) Szkoła jako wspólny majątek społeczności lokalnej. Przedsięwzięcia społeczne i gospodarcze. e) Poza-edukacyjne funkcje szkoły: centrum edukacji ekologicznej; ośrodek kultury lokalnej; inkubator inicjatyw społecznych i gospodarczych; siedziba miejscowej koalicji na rzecz zrównoważonego rozwoju; obiekt gospodarczy np. letnie schronisko turystyczne, zimowe zielone szkoły itp. R. Studia przypadku ilustrujące dobre praktyki z zakresu kształtowania roli szkoły jako wielofunkcyjnego centrum ekorozwoju. a) Projekt Szkolne Ostoje Przyrody na Jurze Krakowskiej (Małgorzata Łuszczek, Andrzej W. Biderman). b) Projekt Cenna Energia w latach (Małgorzata Łuszczek, Andrzej W. Biderman). c) Szkoła Podstawowa w Białym Kościele (MŁ + Wiesława Grąglewska / Dyrektor szkoły). d) Szkoła Podstawowa w Zawoi Przysłop (Mariusz Zasadziński / nauczyciel szkoły). e) Park ekologiczny w Rytrze (MŁ + Grzegorz Tabasz / Stow. Greenworks ). f) Promocja pnączy w Krakowie (Stanisław Zubek). g) Panele słoneczne w szkole w Wawrze koło Warszawy (Magdalena Kandefer/ BP Poland). h) Oszczędność zużycia energii elektrycznej i wody w firmie Astra S.C. z Nowego Sącza. (Ewa Małysa, Andrzej Wojciechowski). i) Partnerska współpraca pomiędzy przedsiębiorstwem gospodarki komunalnej i mieszkaniowej sp. z o.o., urzędu miasta i gminy, organizacji pozarządowych oraz szkół przy realizacji zadań służących ochronie środowiska naturalnego (Tadeusz Plaskota, Ewa Małysa). j) Zarządzanie środowiskiem w tatrzańskim przedsiębiorstwie komunalnym TESKO zarządzanie odpadami komunalnymi oraz program zagospodarowania odpadów niebezpiecznych (TESKO Sp.z o.o. i Ewa Małysa). S. Lista potencjalnych źródeł finansowania podstawowe kontakty i adresy (Małgorzata Stanula). a) Instytucje państwowe; instytucje Unii Europejskiej; fundacje krajowe i zagraniczne i źródła lokalne. T. Literatura problemu i słowniczek pojęć (Małgorzata Łuszczek, Małgorzata Stanula). a) Ekologia krajobrazu. b) Wykorzystanie energii. c) Odnawialne źródła energii. d) Gospodarowanie odpadami. e) Gospodarowanie wodą. f) Zrównoważony rozwój. g) Partnerstwo i zarządzanie projektami.

6 A. Rola doświadczenia ucznia w nauczaniu szkolnym szkic problemu Ty nie możesz nikogo niczego nauczyć, możesz pomóc mu samodzielnie to odkryć Galileusz. Najkrócej edukację można zdefiniować jako proces kształtowania zmian. Herbert V. Prochnow określił ją jako zmiany zachowań będące wynikiem zdobywanego doświadczenia. Jeśli więc celem edukacji środowiskowej jest zmiana zachowań, zmiana świadomości społecznej czy zmiana postaw wobec przyrody osób korzystających z jej zasobów, to wynika stąd, że centralnym elementem tego procesu jest osoba uczącego się, czyli adresata naszego przekazu, jego percepcja oraz działania będące źródłem doświadczenia. Podejmując więc trud działalności edukacyjnej musimy się skupić na procesie zmian zachodzących w naszych odbiorcach, na ich możliwościach poznawczych. a) Nauczanie przez doświadczenie W przytoczonych słowach Galileusza kryje się myśl, że głównym, wyjściowym czynnikiem w budowaniu procesu zmian zachodzących u ucznia jest doświadczenie. Doświadczając poznajemy coś osobiście, zdobywamy wiedzę o jego znaczeniu. Wiedzy tej towarzyszą emocje, nasz własny stosunek do danej rzeczy lub zjawiska. Poznając trzeba przebyć pewną drogę; trzeba odbyć jakąś podróż, by następnie osiągnąć cel końcowy podróży (...) Bez uczestnictwa we wszystkim tym, co specyficzne dla danej drogi, niemożliwe staje się dotarcie do jej sensu. I bierze w tym też udział pamięć o powstałym trudzie, niebezpieczeństwach (...) Doświadczenie, o którym w jakiś sposób dowiadujemy się nie jest zwykłą informacją. Doświadczenie wymaga naszej obecności, informacja nie. Doświadczenie jest to coś, co odczuwa się na własnym ciele i traktuje jako absolutnie własne (...) O dokonanym przez siebie doświadczeniu może on (człowiek) innego poinformować, ale nie może mu go przekazać(...) Wiedza o moim doświadczeniu nie jest doświadczeniem (Krystyna Ablewicz). Doświadczenie jest źródłem znaczeń, znaczenia zaś są podstawą języka, którym się posługujemy, oraz systemu wartości który wyznajemy. Prostym przykładem jest słowo pies. Zapytany o jego znaczenie każdy człowiek ma swoją własną odpowiedź: może to być strach i ból; może być coś miękkiego z zimnym noskiem; może być coś wiernego, dającego poczucie bezpieczeństwa; lub miłe w zasadzie stworzenie, ale pełne pcheł i zarazków. Tak więc każdy człowiek utożsamił inne doświadczenie ze słowem pies i reaguje zgodnie z tym wzorcem. Podobnie jak znaczenia słów kodowane są też systemy rozwiązywania problemów. W odniesieniu do przyrody i jej poszczególnych składników mamy do czynienia z zakodowanymi społecznie znaczeniami związanymi z: walką, zdobywaniem i eksploatacją. Na tych znaczeniach oparte są również systemy rozwiązywania problemów odnoszących się do gospodarowania zasobami przyrodniczymi. Nie powinniśmy więc być zaskoczeni postawami ludzi wobec środowiska. Powinniśmy natomiast podejmować działania których celem jest zmiana, czyli redefinicja tych znaczeń i systemów rozwiązywania problemów. Działania takie są istotą, jądrem edukacji dla zrównoważonego rozwoju. b) Rola środowiska wychowawczego w kształtowaniu postaw ucznia Poszukując skutecznego mechanizmu służącego wdrożeniu edukacji środowiskowej (i wszelkiej innej edukacji) podążamy dalej za tokiem myślenia pani profesor K. Ablewicz, która rozwijając pogląd Galileusza, powiada że: danych źródłowych (wychowania) dostarcza rzeczywistość wychowawcza; trzeba umieć ją opisać dzięki odpowiednio poprowadzonej refleksji. Stanowisko to definiuje rolę nauczyciela w procesie kształtowania pożądanych przez nas zachowań. Rola ta polega na umiejętnym zorganizowaniu wydarzenia, mogącego stać się źródłem doświadczenia, oraz na poprowadzeniu refleksji interpretującej fakty, które stały się udziałem wychowanka. W praktyce jednak trudno jest o harmonijną realizację tego procesu. Główną formą działalności szkoły, a przynajmniej tego co robią jej najlepsi przedstawiciele, jest dziś prowadzenie refleksji nad światem, interpretacja faktów. Bowiem Będąc zakorzenionym we własnym doświadczeniu każdy człowiek, a więc i wychowawca i wychowanek, posiadają już pewne rozumienie tego czym jest np.: strach, zaufanie, rozczarowanie, przyjaźń, radość czy odpowiedzialność (...) (Jednocześnie) z drugim (człowiekiem) łączy nas (...) udział we wspólnym doświadczeniu, na przykład: inni też chodzą do szkoły (...), mają rodziców, tracą i zyskują przyjaciół(...) (K. Ablewicz). Tak więc nauczyciel nie porusza się w próżni. Bazuje na doświadczeniu przynoszonym przez ucznia z poza szkoły: z domu, podwórka, wakacji, czy innych form prywatnego życia. Jego

7 codzienny trud ma swoje, dobrze ugruntowane miejsce w procesie wiodącym od doświadczenia, przez refleksję i syntezę, do planowania i wdrażania nowych doświadczeń weryfikujących stosunek wychowanka do świata. Jednak słabością szkoły jest to, że rzadko i w ograniczonym zakresie może i potrafi świadomie kreować wydarzenia, mogące stać się źródłem doświadczeń. Tak więc część procesu wychowawczego wymyka się spod kontroli nauczyciela. Dotyczy to zwłaszcza edukacji środowiskowej, gdzie ćwiczenia laboratoryjne podczas jednostki lekcyjnej nie zastąpią styczności z przyrodą i złożonymi problemami naszego życia społecznego. Szkoła więc nie zapewnia procesu niezbędnego do skutecznego kształtowania postaw względem środowiska przyrodniczego. Informacje mijające się z doświadczeniem ucznia są wychowawczo puste. Można nauczyć się całego katalogu faktów dotyczących zagrożeń naszego świata, ale nie znaleźć związku między nimi a trzymanym w ręce śmieciem. c) Edukacja dla Ekorozwoju Motywem skłaniającym władze oświatowe, nauczycieli i organizacje pozarządowe do podejmowania edukacji dla zrównoważonego rozwoju jest chęć kształtowania postaw społeczeństwa wobec środowiska naturalnego i zapewnienie trwałego rozwoju społecznego i gospodarczego, unikając naruszenia trwałości zasobów przyrodniczych i procesów podtrzymujących życie. Przystępując do budowania takich programów przyjmuje się często dwa rozpowszechnione, acz fałszywe założenia. Pierwszym jest, że obecne pokolenie dorosłych jest już stracone, jeśli chodzi o ich postawę wobec środowiska. Nie należy więc poświęcać im uwagi i pracować wyłącznie z dziećmi. Drugi pogląd jest właściwie rozwinięciem pierwszego i głosi, że realna poprawa w tym zakresie nastąpi dopiero gdy uczniowie dorosną wtedy da się odczuć efekt aktualnie prowadzonych przez nas działań edukacyjnych poprzez ich lepsze decyzje społeczne. Założenia takie są fałszywe, ponieważ jednostkowe działania podejmowane przez nauczycieli lub ekologów są tylko jednymi z wielu czynników, które aktualnie kształtują osobowość uczniów. Obok nas budują swoje potężne medialnie komunikaty giganci rynku, żywotnie zainteresowani kształtowaniem niczym nie skrępowanych postaw konsumpcyjnych. Obok również działają przytłoczeni niedostatkiem i obarczeni niewiedzą rodzice i sąsiedzi uczniów. Dzieci dorastają i czerpią doświadczenia w świecie organizowanym przez ludzi, których decyzje nie mają nic wspólnego z rozwojem zrównoważonym. To właśnie jest ich rzeczywistość wychowawcza! MY ONI Człowiek Uczeń Jaka postawa?? INNI Czynniki zagrażające efektom naszej pracy edukacyjnej Konkurencja innych zdarzeń wychowawczych: zdarzenia aktualne, mające miejsce obok sytuacji tworzonych przez nas; zdarzenia przyszłe, składające się na nową sumę doświadczeń. Dlatego, pracując wyłącznie z dziećmi, efekt naszego wysiłku będzie znacznie dużo mniejszy niż przypuszczamy. Co więcej, między naszą pracą, a dorosłością naszych wychowanków będzie miało miejsce wiele jeszcze zdarzeń wychowawczych, które mogą doprowadzić do zaprzepaszczenia nawet tych drobnych rezultatów, które mimo wszystko osiągniemy. Gdy więc, nasz wychowanek dojdzie trzydziestego piątego roku swego życia dawno będzie już częścią tej samej machiny nieograniczonej konsumpcji co jego rodzice. Przeciwko zaprezentowanej postawie przemawia również fakt, że postawy, umiejętności i wiedzę dorosłych kształtuje się nie gorzej niż w przypadku dzieci, trzeba tylko zastosować odpowiednie metody i na pewno nie mogą to być ulubione przez wielu nauczycieli prelekcje i konkursy ekologiczne. Podstawą kształcenia dorosłych jest koncepcja cyklu uczenia się przez doświadczenie (eksperymentowanie) opracowanego przez Dawida Kolba we wczesnych latach 1970-tych. Działanie Zdobywanie doświadczenia Zastosowanie Planowanie następnych działań Refleksja Ocena doświadczenia A-1 Uogólnianie Abstrakcyjna konceptualizacja

8 Czyż śledząc powyższy schemat nie uderza nas podobieństwo tej metody do idei rzeczywistości wychowawczej rozwiniętej powyżej? To oczywiście nie jest przypadek, skoro człowiek uczy się przez doświadczenie oraz refleksję nad jego znaczeniem. Z powyższych rozważań wywodzą się główne założenia edukacji dla rozwoju zrównoważonego będące podstawą niniejszego poradnika i programu Szkoły dla Ekorozwoju, realizowanego przez Fundację Partnerstwo dla Środowiska. Zasada ta głosi aby trwale wpływać na postawy przyszłych decydentów musimy równolegle kształtować postawy całych społeczności w których żyją dzieci, organizując wspólne działania skupione na rozwiązywaniu rzeczywistych problemów lokalnych. Są one zarazem szansą na stworzenie właściwej rzeczywistości wychowawczej naszym dzieciom, jak i szansą na zainicjowanie poważnej zmiany w społecznościach lokalnych, pobudzenia ich aktywności i ukierunkowania jej już dziś w stronę rozwoju zrównoważonego. Proponowane tu działania tworzą również okazję do odbudowania wysokiej społecznej roli szkoły, jako inkubatora innowacji lokalnych i ośrodka wokół którego skupia się aktywność ludzi, szczególnie w małych miejscowościach. ONI MY Człowiek Uczeń Postawa Zrównoważony rozwój INNI A-2

9 B. Procedura realizacji programu Szkoły dla Ekorozwoju Celem Programu jest kształtowanie postaw i zachowań dzieci i młodzieży, oraz społeczności lokalnych w całej Polsce, przez wspólne rozwiązywanie praktycznych problemów ochrony krajobrazu oraz gospodarowania energią, wodą i odpadami, a także integrowanie tych działań z potrzebami lokalnego rozwoju społecznogospodarczego. Szczególnie zaś: Zapewnienie uczniom praktycznych doświadczeń - jako podstawy przekazu treści edukacyjnych z zakresu gospodarowania zasobami naturalnymi, ochrony środowiska, ochrony przyrody oraz budowania postaw obywatelskich. Inicjowanie partnerskich działań, zmierzających do poprawy jakości lokalnego środowiska przyrodniczego i warunków życia ludzi, oraz służących do zmiany zachowań dorosłych mieszkańców miejscowości wokół danej szkoły. Ukształtowanie roli szkoły jako LOKALNEGO OŚRODKA ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO inkubatora ekologicznych i społecznych innowacji w zakresie rozwoju lokalnego, który pobudza i integruje aktywność okolicznych mieszkańców, oraz służy do transferu wiedzy i umiejętności sprzyjających zrównoważonemu rozwojowi, szczególnie w warunkach integracji z Unią Europejską. Program realizowany jest w poszczególnych regionach kraju poprzez wspólne działania Fundacji i miejscowych organizacji pozarządowych. Fundacja podpisała już ok wstępnych porozumień w tej sprawie obejmujących: ziemię legnicką, powiat kamiennogórski, regiony biabiogórski i wado-wicki, Kraków, Jurę Krakowską, ziemię bocheńską, Tarnów i ziemię tarnowską, ziemię sandomierską, ziemię gorlicką, Bieszczady, Polesie Zachodnie, region Grn. Narwi, Pomorze Środkowe. Jednak najważniejszą rolę odegrają szkoły, które samodzielnie wykonają przeglądy środowiskowe, zaplanują działania zmierzające do poprawy sytuacji. Wynikiem tego kroku będą opisy planowanych projektów a następnie realizacja podjętych wyzwań. Zaś uzyskane rezultaty staną się podstawą do dalszych działań na rzecz poprawy jakości wybranych elementów środowiska w szkole lub w jej otoczeniu. Dla realizacji programu konieczne jest współdziałanie z wieloma partnerami regionalnymi. Należą do nich: gminne i wojewódzkie fundusze ochrony środowiska, samorządy regionalne, przedsiębiorstwa krajowe i zagraniczne oraz organizacje pozarządowe. Współpraca tej grupy może pozwolić na poszerzenie funduszu dotacyjnego (np. przez wspólne konkursy dotacyjne) lub uzupełnienie go propozycjami współpracy rzeczowej z przedsiębiorstwami, np. komunalnymi oraz merytoryczne i organizacyjne wsparcie realizacji Programu, a przede wszystkim włączenie ekorozwojowych działań społeczności szkolnych do strategii rozwoju regionu. W latach spodziewamy się dotrzeć do przeszło 2200 szkół, z czego w ocenach środowiskowych weźmie udział nie mniej niż 300 szkół, a ok. 250 z nich otrzyma wsparcie dla realizacji opracowanych projektów. Spodziewamy się również, że wokół szkół uczestniczących w programie powstanie LOKALNYCH OŚRODKÓW ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO. Mogą one w tym czasie przybrać różne formy organizacyjne, np.: grupy inicjatywne, komitety społeczne, stowarzyszenia lub koalicje. Lokalizacja regionów w których realizowany jest Program Szkoły dla Ekorozwoju Realizacja Programu odbywa się w następujących etapach: B-1

10 Krok 1. Wykonanie oceny środowiska przyrodniczego. Krok 2. Planowanie działań. Krok 3. Wykonanie projektu, np. Szkolnej ostoi przyrody. Krok 4. Monitorowanie skutków działań. Krok 5. Popularyzacja rezultatów. Krok 6. Planowanie kolejnych działań. h) Ocena walorów i stanu środowiska przyrodniczego na terenie przyszkolnym i w jego szerszym otoczeniu (wieś, osiedle, dzielnica), sposobów gospodarowania energią, wodą oraz odpadami w szkole i ew. w domach uczniów. Szkoły, w ramach swej działalności dydaktycznej samodzielnie wykonują przeglądy środowiskowe budynków szkolnych i innych obiektów publicznych lub otoczenia szkoły w zakresie ochrony krajobrazu, gospodarowania energią, wodą, odpadami. Przeglądy wykonywane są przez młodzież lub z udziałem młodzieży. Jednak już na tym etapie wskazana jest, praca młodzieży była posiłkowana przez rodziców, samorząd etc. Dobrym i sprawdzonym rozwiązaniem jest powierzanie uczniom wykonania przeglądu we własnym domu. W razie trudności szkoły mogą się zwrócić o pomoc do partnerów regionalnych. Fundacja wspiera Partnerów, szczególnie w zakresie kwestii technicznych. i) Planowanie dostępnych szkole działań mających na celu naprawę sytuacji. W oparciu o uzyskane wyniki przeglądów środowiskowych szkoły samodzielnie planują działania zmierzające do poprawy zaistniałej sytuacji. Planowanie, wykonywane przez uczniów, nauczycieli, rodziców i innych członków lokalnej wspólnoty (samorządy!). W razie trudności szkoły mogą się zwrócić o pomoc do partnera regionalnego. Fundacja wspiera partnerów, szczególnie w zakresie kwestii technicznych. Wynikiem tego kroku są opisy planowanych projektów oraz oparte o nie wnioski dotacyjne kierowane do Fundacji (konkurs dotacyjny dla szkół) i/lub innych fundatorów. Ważne jest, by podejmowane tu działania były nadal częścią działalności dydaktycznej szkoły. j) Wykonanie działań praktycznych wdrożenie planów. Szkoły, wspierane przez społeczność lokalną, realizują zaplanowane projekty zmierzające do poprawy jakości wybranych elementów środowiska w szkole lub jej otoczeniu. W toku realizacji projektów szkoły mogą się zwrócić o współpracę do Partnerów regionalnych, którzy pomogą włączyć działania społeczności szkolnej do regionalnych programów zrównoważonego rozwoju. FUNDACJA wspiera Partnerów, szczególnie w zakresie kwestii technicznych. k) Ocena stanu środowiska przyrodniczego na terenie objętym działaniami monitoring zmian. Wykorzystując otrzymane materiały do przeglądów środowiskowych oraz własne doświadczenia w tym zakresie szkoły prowadzą ocenę uzyskanych rezultatów oraz w miarę możliwości ocenę innych elementów środowiska szkolnego i ewentualnie wsi/ dzielnicy. Przeglądy wykonywane są nadal przez młodzież lub z udziałem młodzieży w ramach zajęć szkolnych, jednak z poszerzonym udziałem rodziców i społeczności lokalnej. l) Popularyzacja rezultatów Przez cały czas trwania Programu, szkoły prowadzą popularyzację swoich osiągnięć w społeczności lokalnej i szerzej w regionie, starając się uzyskać jak najszersze wsparcie rodziców, sąsiadów, przedsiębiorstw, parków narodowych czy nadleśnictw, a przede wszystkim samorządów. m) Planowanie dalszych działań praktycznych. Wynikiem tego kroku są plany dalszego działania na rzecz poprawy jakości wybranych elementów środowiska w szkole lub jej otoczeniu. Na tym etapie do Programu mogą być włączane także inne działania na rzecz zrównoważonego rozwoju regionu, wykraczające poza ramy instrukcji zawartych w poradniku metodycznym. Rolą partnerów regionalnych jest wsparcie tych inicjatyw i włączenie ich do regionalnych programów zrównoważonego rozwoju. n) Działania grup partnerskich Działania szkół uczestniczących w programie SZKOŁY DLA EKOROZWOJU, jako że wykraczają poza zakres zwykłych zajęć lekcyjnych, wymagają szerszego wsparcia i organizacji. Kluczową rolę odgrywa tu powstawanie grup partnerskich, złożonych z przedstawicieli ciała pedagogicznego (w tym dyrekcji), uczniów, rodziców, B-2

11 samorządów (np. udział wójta) oraz miejscowych organizacji społecznych, przedsiębiorstw lub grup obywatelskich, a nawet agend państwowych, jak dyrekcje parków narodowych i krajobrazowych. Pomoc szkole staje się najczęściej okazją do wykształcenia umiejętności i mechanizmów służących podejmowaniu i rozwiązywaniu problemów miejscowego rozwoju, wykraczających poza szkołę. Rolą placówki oświatowej jest w tym procesie kształtowanie działań lokalnych i nadawanie im wymiaru zrównoważonego rozwoju. I tak dla przykładu, inicjatywy szkoły w Zawoi-Przysłop stały się przyczyną powstania Stowarzyszenia na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju Przysłopia i wielu inicjatyw ekoturystycznych, a audyty wykorzystania energii w domach uczniów, zadawane jako praca domowa przez nauczycieli szkoły w Białym Kościele, skłoniły właścicieli ok. 40 posesji w tej wsi do decyzji o termomodernizacji ich domów. Podejmowanie przez szkołę tej poszerzonej roli pozwala jej odzyskiwać swą dawną opinio- i kulturotwórczą rolę w społecznościach lokalnych. Szkoła taka, będąc nadal placówką oświatową, może stać się zarazem ośrodkiem edukacji środowiskowej, domem kultury, lokalnym inkubatorem przedsiębiorczości (przykład Zespołu Szkół w Lewinie Kłodzkim), centrum energii odnawialnej i przyjąć wiele innych funkcji ważnych dla miejscowego, zrównoważonego rozwoju. Pełnienie roli takiego LOKALNEGO OSRODKA ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO daje okazję do zdobycia dodatkowych środków na utrzymanie obiektów szkolnych i często chroni szkołę przed likwidacją. Najlepszym, studialnym przykładem jest tu przypadek szkoły w Zawoi-Przysłop.

12 C. Ekologia krajobrazu. a) Rola naturalnej przyrody w życiu człowieka. Przyroda nie jest naszym wytworem, ani zwykłym zasobem do wykorzystania. Jesteśmy taką samą jej częścią jak kukurydza na polu, czy żaba w stawie. Przyroda stanowi nasze naturalne środowisko życia. Zachowanie podstawowych funkcji oraz stabilności układu przyrodniczego warunkuje możliwość naszego przetrwania jako gatunku. Nie zachodzi tu więc relacja łącząca zdobywcę z terenem do podbicia; ani właściciela z jego własnością. Eksploatując bez miary zasoby przyrodnicze człowiek zachowuje się jak mityczny wąż pożerający własny ogon. Podtrzymująca nasze życie przyroda jest układem wielce złożonym, tworzonym przez miliony organizmów żywych. Każdy pełni w niej jakąś istotną rolę. Podstawą łańcucha pokarmowego, w którym uczestniczymy, są rośliny. Dzięki nim możemy oddychać, ponieważ produkują tlen utrzymując jego stały, dwudziestojedno procentowy poziom w atmosferze. Od nich zależy baza pokarmowa człowieka, wszystkich zwierząt i grzybów, bo tylko one, dzięki energii słonecznej, mają zdolność syntezy związków organicznych z dwutlenku węgla, wody i soli mineralnych. Rośliny uczestniczą też w procesie krążenia wody w przyrodzie, zatrzymują wodę w glebie oraz zmniejszają jej erozję. Inne organizmy korzystają z zapasów zmagazynowanych przez rośliny. Pełnią jednak ważne funkcje związane z regulacją systemu oraz obiegiem materii. Dzięki nim wszystkim, w toku miliardów lat wspólnej ewolucji, wykształcił się stan dynamicznej równowagi gatunków i procesów podtrzy-mujących życie. Roli wielu gatunków nie znamy i być może nie poznamy nigdy. Pewne jest jednak, że utrata jednego z nich daje efekt podobny do usunięcia drobnego elementu z podstawy piramidy luźno leżących klocków. Następuje obsunięcie się całego zbocza choć na pierwszy rzut oka nic nie łączyło klocka leżącego na spodzie z tymi spoczywającymi na szczycie piramidy. Naruszenie stabilności układu przyrodniczego skutkuje klęskami żywiołowymi, np.: suszami, powodziami czy pożarami lasów. Wyzwaniem przełomu wieków jest zapobieżenie zmianom klimatu w wyniku których, wedle niektórych prognoz mają stopnieć lądolody, podnieść się oceany i spustynnieć całe połacie znanego nam żyznego świata. W wymiarze lokalnym przekształcenia środowiska przyrodniczego mogą prowadzić do naruszenia np. systemu wodnego regionu. Przykładem może być jedna z lokalnych powodzi, która w roku 1996 nawiedziła Dolinę Prądnika na Jurze, wskutek zupełnego wycięcia lasu w górnej części jej zlewni w rejonie wsi Sułoszowa. Skoro przyroda jest naszym naturalnym środowiskiem, nie dziwi więc, że tak chętnie otaczamy się jej elemen-tami. Trzymamy w domach rośliny doniczkowe, obsadzamy nimi balkony i rabaty przed domem, urządzamy też w miastach parki. Człowiek najlepiej odpoczywa wśród przyrody. Dlatego organizując wakacje najczęściej jedziemy w góry, nad morze czy jeziora. Przyroda to nie tylko lasy, jeziora i górskie szczyty. Przyroda obejmuje cały nasz świat. Nawet nasz pokój i otomanę w salonie. Pola, łąki, plantacje drzew, miedze, żywopłoty, przydrożne skarpy, nieużytki, parki, zieleńce miejskie, trawnik przed domem, tereny fabryczne - to też przyroda. Dlatego ochrona przyrody to nie tylko zakładanie parków narodowych czy rezerwatów. Ochrona przyrody dotyczy wszystkich jej elementów, w każdym miejscu naszego świata. Na ochronę przyrody składają się miliony decyzji podejmowane przez nas wszystkich. Gdy sadzimy drzewo i gdy je wycinamy. Ważne jest jakie to drzewo, jaką może spełnić rolę w układzie przyrodniczym i gdzie powinno rosnąć. Tym właśnie zajmuje się ekologia krajobrazu. C-1

13 b) Funkcjonowanie krajobrazu kulturowego ostoje przyrody, tereny zagospodarowane i korytarze ekologiczne. Na świecie istnieje pozbawiony wpływu człowieka krajobraz naturalny; krajobraz kulturowy, gdzie my, elementy przez nas zbudowane oraz dzika przyroda współistniejemy w jednej przestrzeni; oraz krajobraz zdegradowany gdzie dzieła ludzi wyparły dziką przyrodę. Naturalnym środowiskiem życia człowieka jest krajobraz kulturowy. Krajobraz kulturowy jest mieszaniną trzech elementów: i) dzieł wykonanych przez nas np. domów, fabryk, dróg, placów; ii) obszarów przyrodniczych przekształconych i wykorzy-stywanych przez nas pól uprawnych, łąk, sadów, plantacji; iii) pozostałości dzikiej przyrody np. lasów, torfowisk, rzek, jezior, kęp i szpalerów zadrzewień, skarp, miedz, muraw, ostańców skalnych, jeziorek i stawów. Lubimy się też otaczać tzw. zielenią. Stąd naszym osadom towarzyszą zwykle parki, skwery i zieleńce. Wszystkie elementy krajobrazu ekosystemy, zwykle tworzą w przestrzeni złożoną mozaikę i są powiązane przyrodniczo, gospodarczo i kulturowo. Jakość wody w rzece zależy więc od ilości ścieków otrzymywanych z leżących nad nią osad zaś, np. temperatura i siła wiatru na polach zależy od przecinających otwartą przestrzeń zadrzewień. Dla zachowania związków przyrodniczych, przepływu gatunków i stabilności całego układu, zasadniczą rolę pełnią pozostałości naturalnej przyrody które zachowały się w krajobrazie kulturowym. Największe, najbogatsze spośród nich nazywamy ostojami przyrodniczymi. Są to miejsca, które ostały się przed zmianami spowodowanymi przez człowieka. Wśród zdegradowanych ekosystemów i ujednoliconego krajobrazu, stanowią siedlisko rzadkich czy zagrożonych gatunków flory i fauny, oraz zanikających, swoistych dla danej okolicy typów ekosystemów. Są to zazwyczaj fragmenty naturalnych lub półnaturalnych biotopów (łąk, torfowisk, dolin rzek, jezior, lasów). Ostoja nie musi być w pełni naturalna. Zdarza się, że dzikie gatunki przystosowują się do życia na terenie całkowicie zagospodarowanym przez człowieka (np. rzadkie storczyki rosnące na hałdach kopalnianych). Ostoją może być również obiekt całkowicie wytworzony przez człowieka, ale zasiedlony przez rzadkie, interesujące gatunki roślin czy zwierząt (np. podziemia zamku stanowiące zimowisko dla nietoperzy). Wiele ostoi przyrodniczych jest zbyt małych i izolowanych by utrzymać dostatecznie duże populacje występujących tam roślin i zwierząt. Dlatego dla ich przetrwania zasadnicze znaczenie ma przepływ osobników wielu gatunków miedzy ostojami. Jest to możliwe dzięki fragmentom dzikiej przyrody rozrzuconym między polami, zabudowaniami czy terenami przemysłowymi. Dobrą rolę mogą tu spełnić odpowiednio zagospodarowane parki i ogrody przydomowe, jeśli ich gospodarz zadbał o ich odpowiedni skład i strukturę. Miejsca takie mogą się układać w korytarze ekologiczne. Mogą one mieć strukturę ciągłą, np. ciągi zarośli nadrzecznych, lub też postać tzw. stopni przestankowych. W każdym przypadku muszą umożliwiać przemieszczanie się organizmów. Różne gatunki w różny sposób mogą korzystać z korytarzy. Dlatego niezmiernie ważna jest ich szerokość. Im szerszy korytarz, im większe zróżnicowanie jego środowiska, tym większa liczba roślin i zwierząt może z niego korzystać. Wąski korytarz zbudowany np. z żywopłotu jest dostateczny dla gryzoni, ale na pewno nie wystarczający dla sarny. Dobry korytarz powinien być mozaiką różnych środowisk, np. oczek wodnych, łąk, mokradeł czy lasu by umożliwić przemieszczanie się różnych roślin i zwierząt. Oprócz dolin rzecznych mogą to być fragmenty lasów C-2

14 łączących większe kompleksy leśne. Na mniejszą skalę korytarzami są pasy zadrzewień śródpolnych, przydrożnych, łąki i pastwiska oraz ciągi żywopłotów. b) Przemiany fragmentacja krajobrazu, degradacja ostoi, wymieranie gatunków oraz ubożenie krajobrazu kulturowego. Krajobraz kulturowy, wyżej sportretowany powstał wskutek działalności naszych przodków. Zagospodarowali oni wielkie połacie dawnych puszcz, jeziorzysk i bagnisk zastępując je terenami wrogimi dla dzikich roślin i zwierząt: monokulturami uprawami o wielkich areałach, zwartymi ciągami zabudowy mieszkalnej i przemysłowej, szlakami komunikacyjnymi, itp. Świat przyrody został podzielony na mniejsze części i nie stanowi już dawnej całości, w której migrujące zwierzęta napotykałyby tylko naturalne przeszkody. Nastąpiła jego fragmentacja. Proces ten postępuje nadal. Pozostałości dzikiej przyrody poddawane są dalszemu zagospodarowywaniu. Przykła-dem może być intensywna gospodarka leśna, której wymagania technologiczne pozostawiają niewiele miejsca dla gatunków nieprzydatnych przemysłowo, starodrzewi i np. zamierających drzew z dziuplami. W takim lesie nie ma sprzyjających warunków dla rozrodu, żerowania i schronienia dla bardzo wielu gatunków roślin, zwierząt czy grzybów. Podobnie dzieje się z innymi obszarami poddanymi monokulturowej uprawie, czyli takimi w których uwaga gospodarza skupia się na jednym najbardziej przydatnym gatunku lub ich wąskiej grupie. Przykładem mogą tu być łąki, na których przy pomocy środków chemicznych i pielęgnacji wytępiono większość dzikich traw i ziół, a posiano inne o wysokich walorach produkcyjnych. W ten sposób liczne dotąd gatunki dzikich roślin i zwierząt opuszczają nasze okolice lub giną na zawsze. Proces ten nazywamy utratą różnorodności biologicznej. izolacji poszczególnych ostoi przyrodniczych. Co więcej, korytarze ekologiczne stają się coraz węższe lub budujące je fragmenty dzikiej przyrody coraz rzadsze. Pojawia się natomiast coraz więcej elementów, które uniemożliwiają przemieszczanie się roślin i zwierząt. Nazywamy je barierami ekologicznymi. Są to przede wszystkim: ruchliwe drogi, autostrady, ciągi zwartej zabudowy, a czasem nawet pojedyncze duże inwestycje, np. nowa fabryka czy hipermarket. Uniemożli-wiają one przemieszczanie się osobników prowadząc do trwałej Rzadkie rośliny i zwierzęta stają się jeszcze rzadsze, a potem stopniowo giną: najpierw w najmniejszych ostojach, a potem w całej okolicy. Dla przykładu jeśli pokazany niżej jeśli las (A) podzielimy barierami dróg lub zabudowy na mniejsze fragmenty (B-E) to liczba zwierzyny znacznie się zmniejszy (B-C), a w pewnych miejscach nawet spadnie do zera (D-E). (A-240 ha) (B-120 ha) (C-60 ha) (D-30 ha) (E-30 ha) 240 ha 120 ha 30 ha 30 ha Obecnie ekolodzy podejmują wysiłki mające na celu zachowanie jak największej różnorodności biologicznej. Próbują określić, które gatunki roślin i zwierząt są zagrożone wyginięciem. Wiele z nich jest tak rzadkich, że istnieje

15 niebezpieczeństwo ich wymarcia na całym obszarze występowania. Są to zwykle gatunki, które jako pierwsze reagują na zmianę i degradację swojego środowiska. Przykładem są np. płazy, ponieważ ich wrażliwa cienka skóra szybko reaguje na zanieczyszczenia powietrza, wody i gleby. Liczebność populacji płazów spada na całym świecie. Nawet w siedliskach wydających się na pierwszy rzut oka w dobrym stanie. Trudno ocenić tempo wymierania różnych gatunków roślin i zwierząt. Ocenia się jednak, że w latach siedemdziesiątych ginęło rocznie tysiąc gatunków. Ale w 1990 r., stwierdzono gwałtowny wzrost tej liczby do 6 tysięcy. Zanikanie różnorodności biologicznej na świecie powoduje, że bezpowrotnie tracimy szansę na znalezienie odpowiedzi na wiele pytań dotyczących naszego globu: jak zwierzęta się uczą, jak się porozumiewają, jakie rośliny lecznicze rosną np. w Puszczy Amazońskiej i co najważniejsze, czy ekosystemy przez nas tworzone będą w stanie przetrwać bez ingerencji z zewnątrz. d) Co możemy zrobić by naprawić sytuację? Ginące gatunki zwierząt odznaczają się jedną lub kilkoma następującymi cechami: - wolno się mnożą;zajmują rzadki rodzaj siedliska po zniszczeniu którego nie będą miały dokąd pójść; - mają bardzo wąską dietę, więc zginą gdy zabraknie np. ich roślin żywicielskich;są duże i łatwo je upolować; By przełamać istniejące zagrożenie bytu dzikich roślin i zwierząt powinniśmy zadbać o istniejące ostoje przyrodnicze, by nie podlegały dalszej degradacji, przełamywać istniejące i potencjalne bariery ograni-czające ich migracje oraz poszerzać przestrzeń dla nich przyjazną. Pierwszym krokiem powinno być poznanie miejscowej przyrody tak by znać miejsca przyrodniczo cenne. Musimy zrozumieć funkcjonowanie miejscowego krajobrazu przyrodniczego. Stworzyć listę ostoi oraz nary-sować mapę potencjalnych korytarzy ekologicznych. Najważniejsze ostoje powinny być objęte ochroną prawną w postaci rezerwatu lub użytku ekologicznego. Jednak zarówno te, jak i mniejsze ostoje muszą być oto-czone opieką. Czasem trzeba skorzystać z rady lub pomocy fachowców przyrodników czy konserwatora przyrody, wiele jednak prac można wykonać tu we własnym zakresie. By nie dopuścić do powstawania lub doprowadzić do przełamywania barier ekologicznych konieczne jest staranne planowanie lokalizacji terenów przeznaczonych pod zabudowę oraz określanie warunków prowadzenia inwestycji. Można bowiem nadać im taki kształt by zapewnić możliwość wędrowania zwierząt przez budowanie nad drogami i pod nimi przejść dla migrujących osobników. Na rzekach ważne jest oddalenie przyczółków mostów od brzegów rzek co umożliwi przynajmniej niektórym zwierzętom swobodne wędrowanie. Trzeba również zadbać o pozostawienie na terenach zabudowanych pasów zieleni, które będą stanowić korytarze ekolo-giczne. Najczęściej ciągną się one wzdłuż strumieni i rzek, ale również mogą to być sąsiadujące ze sobą tereny zielone parki, ogrody, zieleńce. Należy również zadbać o zadrzewienia śródpolne i przy-drożne na wsi. Zadrzewienia śródpolne są również miejscem bytowania gatunków żywiących się wieloma szkodnikami upraw oraz ograniczają erozję wietrzną gleb i parowanie wód. Realizacja powyższych propozycji wymaga zaangażowania wielu ludzi i współpracy z właścicielami i miejscowymi samorządami. Natomiast formą działania dostępną dla każdego jest zagospo-darowanie własnego terenu w sposób przyjazny dzikim roślinom i zwierzętom. Może to zrobić na swoim terenie społeczność szkolna i właściciel praktycznie każdej posesji: fabryki, warsztatu czy domu. Nawet balkon może się stać małą ostoją przyrody. Paradoksalnie teren zabudowany nie musi być tylko barierą. Wystarczy posadzić odpowiednie gatunki drzew lub krzewów i odpowiednio je formować by stworzyć miejsca gniazdowania ptaków czy źródło pokarmu dla nich na zimę. Kwietne rabaty i ogrody, jeśli zawierają gatunki miododajne, są doskonałym miejscem dla owadów i innych zwierząt. Rabata będzie jeszcze bardziej cenna jeśli zostanie obsadzona rodzimymi gatunkami roślin, ale tu uwaga: prosimy nie pozyskiwać rzadkich roślin z ich naturalnych stanowisk, moglibyśmy je łatwo zniszczyć wiele z nich dostępne jest z upraw ogrodowych. Także małe oczka wodne mogą stać się ostoją płazów, pomóc im znaleźć miejsce rozrodu. Każdy najmniejszy "użytek ekologiczny" pełniący rolę ostoi naturalnych roślin i zwierząt może

16 wpłynąć pozytywnie na środowisko, poszerzając przestrzeń życiową dla wielu dzikich istot. Jeśli w okolicy powstanie ich wiele, mogą złożyć się w większą całość. Tak, na przykład połączenie parku podworskiego, plebanii i terenu szkolnego z kilkoma ogrodami przydomowymi może pozwolić na utworzenie w środku wsi czy miasteczka dobrego korytarza ekologicznego przełamującego izolację leżących po obu stronach obszarów przyrodniczo cennych.

17 D. ENERGIA A ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE a) Co to jest energia? Aby zrozumieć czym jest energia musimy najpierw poznać pojęcie pracy, ponieważ właśnie praca najlepiej opisze nam zjawisko energii. Każdemu praca kojarzy się z wysiłkiem, zmęczeniem, czy zaangażowaniem. Na przykład: jeśli chcemy zmierzyć jakiej energii potrzebujemy do pchania wózka w czasie zakupów, musimy zmierzyć przykładaną siłę oraz dystans na jakim pchaliśmy wózek, czyli określić wykonaną pracę. Jeżeli znamy wykonaną pracę, wiemy również jaką energię zużyliśmy do pchania wózka. Możemy więc powiedzieć, że praca określa nam wartość energii, lub że energia to zmagazynowana praca, którą można wykorzystać kiedy tego potrzebujemy. ENERGIA JEST ZDOLNOŚCIĄ UKŁADU DO WYKONANIA PRACY Energia jest ukryta we wszystkich przedmiotach jakie nas otaczają. Możemy ją uwolnić i wykorzystać w różny sposób. Na przykład: jeżeli strącisz książkę ze stołu, spadnie ona na podłogę. Książka wykona wtedy pracę, czyli uwolni zawartą w sobie energię. Kiedy książkę podniesiemy z podłogi i położymy na stole znowu zmagazynujemy w niej energię. Poniżej są wymienione podstawowe formy, czyli rodzaje energii. 1. Energia mechaniczna [czyli np. energia poruszająca samochód]. 2. Energia elektryczna [czyli energia którą oświetlamy ulice lub grzejemy płytkę elektryczną]. 3. Energia cieplna [czyli energia płomieni na kominku lub dobywająca się z kaloryferów]. 4. Energia atomowa [czyli energia reaktorów jądrowych]. b) Jakie są sposoby wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej? Energia elektryczna i cieplna to najpopularniejsze rodzaje energii, jakie są wykorzystywane w naszych gospodarstwach domowych. Bliższe zapoznanie się z nimi umożliwi nam określenie sposobów oszczędzania zasobów energetycznych w szkole i w domu. Energia elektryczna i cieplna wytwarzana jest w: dużych elektrociepłowniach (jednoczesne wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła); dużych elektrowniach kondensacyjnych (wytwarzanie energii elektrycznej); dużych elektrowniach wodnych (wytwarzanie energii elektrycznej); małych ciepłowniach lokalnych (wytwarzanie energii cieplnej); małych instalacjach energii odnawialnej (wykorzystanie energii wody, wiatru i słońca, energii geotermalnej oraz biomasy do wytwarzania energii elektrycznej lub cieplnej). Większość energii elektrycznej (ponad 90%) oraz energii cieplnej (około 80%) zużywanej w naszym kraju powstaje w dużych elektrowniach kondensacyjnych i elektrociepłowniach. c) Jaki jest wpływ przetwarzania energii na środowisko naturalne? Duże elektrociepłownie i elektrownie kondensacyjne w celu wytworzenia energii elektrycznej i cieplnej, spalają węgiel kamienny i węgiel brunatny. Największa w Europie elektrownia cieplna spalająca węgiel brunatny znajduje się w Polsce (Bełchatów). D-1

18 W wyniku spalania węgla brunatnego i kamiennego w elektrowniach i elektrociepłowniach, pojawiają się znaczne zanieczyszczenia atmosfery pyłami i gazami. Gazy te odpowiadają za następujące, negatywne zjawiska w środowisku: Dwutlenek węgla (CO 2 ) efekt cieplarniany. Dwutlenek siarki (SO 2 ), tlenki azotu (NO x ) kwaśne deszcze, dewastacja lasów, jezior, gleby, zabytków, budynków, niszczenie ludzkiego zdrowia. Pyły choroby układu oddechowego i krwionośnego. Związki ołowiu rtęci, i innych metali ciężkich zmiany w układzie nerwowym człowieka, mutacje komórek, nowotwory. Tab. 1. Ilości substancji pyłowych i gazowych emitowane przez krajowe elektrownie zawodowe Elektrownie Rok Ilość spalonego Całkowita ilość Emisja pyłu do węgla. [t] popiołu i żużla [t] atmosfery [t] Opalane węglem kamiennym i brunatnym 1994 Emisja dwutlenku siarki SO 2 [t] ZADANIE 1. Do ogrzania wszystkich mieszkań w Polsce i ogrzania wody zużywa się rocznie 60 mln ton węgla. Musimy jednak wiedzieć, że przeciętny Polak gorzej gospodaruje energią niż statystyczny mieszkaniec Europy Zachodniej. Oblicza się, że przy racjonalnej gospodarce energią możliwe jest zaoszczędzenie ok. 24 mln ton węgla rocznie, o łącznej wartości 1 mld USD. O ile mniej zanieczyszczeń dostanie się do atmosfery, jeśli powstrzymamy się od zamiany 24 milionów ton węgla na energię cieplną i elektryczną? Przy spalaniu 1 tony węgla do atmosfery dostaje się: Przy spalaniu 24 milionów ton węgla do atmosfery dostanie się: Rodzaj zanieczyszczenia Emisja [kg] Rodzaj zanieczyszczenia Emisja [kg] Dwutlenek węgla (CO 2 ) 2400 Dwutlenek węgla (CO 2 )... Dwutlenek siarki (SO 2 ) 17 Dwutlenek siarki (SO 2 )... Tlenki azotu (NO x ) 5,3 Tlenki azotu (NO x )... Tlenek węgla (CO) 1 Tlenek węgla (CO)... Pył 10 Pył... Benzopiren 0,0004 Benzopiren...

19 d) Dlaczego następuje utrata energii cieplnej z budynku? Nadmierna ucieczka energii cieplnej ma miejsce, ponieważ: Są nieszczelne okna (w budynkach wielopiętrowych przez okna ucieka 32% energii cieplnej, w jednopiętrowych 12-13%). Drzwi wejściowe są nieszczelne, budynki nie posiadają wiatrołapu. Przemarzają stropy (w budynkach wielopiętrowych nastę-puje utrata 4% ciepła przez dach, w jednopiętrowych aż 22%!). Ściany są nieocieplone (w budynkach wielopiętrowych następuje utrata 25% ciepła, w jednopiętrowych 28-32%). Wentylacja ma wady (w budynkach wielopiętrowych następuje utrata 39,5% ciepła przez wentylację, w jednopiętrowych 31-45%). Są wyziębione piwnice (w budynkach wielopiętrowych następuje utrata 3,5% ciepła w styczności z gruntem, w jednopiętrowych 6%). e) Ile energii cieplnej może stracić twój dom? Przeciętnie z nieenergooszczędnego budynku niepotrzebnie ucieka około 30-40% używanej energii. f) Co możesz zrobić, aby pomóc sobie i środowisku? Aby ograniczyć zanieczyszczenie środowiska pochodzące z elektrowni, elektrociepłowni i kotłowni lokalnych jako skutek spalania paliw kopalnych oraz towarzyszące mu zagrożenie naszego zdrowia możemy przede wszystkim zmniejszyć zużycie energii cieplnej i elektrycznej. Możesz tego dokonać przez: Zatrzymanie nadmiernej ucieczki energii cieplnej z Twojej szkoły i domu. Używanie energooszczędnych urządzeń. Mądre gospodarowanie energią. To na nas spoczywa odpowiedzialność za to, by szkoła do której chodzimy, czy dom, w którym mieszkamy stały się bardziej energooszczędne, a przez to bardziej przyjazne środowisku.

20 f) Co to jest efektywne wykorzystanie energii? Wzrastające ceny energii zarówno elektrycznej jak i cieplnej oraz perspektywa dalszego ich wzrostu motywują nas do działań prowadzących do łagodzenia ich niekorzystnego wpływu na poziom naszego życia. W 1999 roku udział opłat za energię stanowił w naszych budżetach ok % i był 23-krotnie wyższy (!) niż w rozwiniętych krajach zachodnich. Po podwyżkach, dokładne oszacowanie tego udziału będzie niemożliwe i co ważniejsze będzie kształtowało się różnie w różnych częściach Polski. Przez efektywne wykorzystanie energii należy rozumieć zatem, ogół działań prowadzących do zmniejszenia udziału opłat za energię w naszych budżetach przy jednoczesnym utrzymaniu lub poprawie standardu życia w pomieszczeniach mieszkalnych i użyteczności publicznej. g) Co to jest i do czego służy audyt energetyczny? Audyt energetyczny jest to opracowanie określające zakres i parametry techniczne oraz ekonomiczne przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, ze wskazaniem rozwiązania optymalnego, w szczególności z punktu widzenia kosztów realizacji tego przedsięwzięcia oraz oszczędności energii. Audyt jest zarówno podstawą do uzyskania prawa do premii termomodernizacyjnej, ale także stanowi założenia do projektu budowlanego dotyczącego realizowanego przedsięwzięcia. Audyt energetyczny powinien zawierać w szczególności: 1. dane identyfikacyjne budynku, lokalnego źródła ciepła, lokalnej sieci ciepłowniczej oraz ich właściciela, 2. ocenę stanu technicznego budynku, lokalnego źródła ciepła, lokalnej sieci ciepłowniczej, 3. opis możliwych wariantów realizacji przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, 4. wskazanie optymalnego wariantu przedsięwzięcia termomodernizacyjnego. Szczegółowy zakres i formy audytu energetycznego, algorytm oceny opłacalności przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, a także wzory kart audytu energetycznego określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 kwietnia 1999 r. (Dz. U. Nr RP Nr 46 poz. 459 z dn 21. maja 1999 r.) Więcej: Aby obniżyć zużycie energii przez budynki, w których mieszkamy czy pracujemy zmuszeni jesteśmy, w przeważającej części przypadków do poniesienia dużych nakładów inwestycyjnych, choć niekiedy duże efekty daje się osiągnąć poprzez bardzo proste działania. Istnieje również niebezpieczeństwo, że wydane przez nas środki inwestycyjne nie przyniosą pożądanych efektów w postaci zmniejszenia zużycia energii. Za przykład niech posłużą wykonywane dotąd docieplenia części budynków (najczęściej samych szczytów) w ramach tzw. usuwania wad technologicznych. Sama wada technologiczna w postaci przemarzających ścian zostaje najczęściej usunięta, ale efekt w postaci oszczędności energetycznych bywa najczęściej niezadowalający. Aby uchronić się przed niebezpieczeństwem nieracjonalnego wydatkowania naszych środków przeznaczonych na inwestycję termomodernizacyjną (niezależnie od tego czy są to nasze środki własne, czy kredyt, czy też dowolna inna forma finansowania) wskazane jest wykonanie audytu energetycznego. Audytem energetycznym nazywamy opracowanie w formie analizy techniczno-ekonomicznej, którego celem jest wskazanie, dla określonego obiektu budowlanego, w jasny i przejrzysty sposób - bez eksponowania całej zawiłości ekonomicznej strony zagadnienia optymalnego kierunku i zakresu działań mających na celu zmniejszenie ilości zużywanej przez niego energii, a w konsekwencji zmniejszenia opłat za energię. Dotyczy to zarówno energii na cele przygotowania ciepłej wody użytkowej, ogrzewania budynku, jak również energii elektrycznej. Układ audytu energetycznego w uproszczeniu powinien wyglądać następująco: I część: "Karta Audytu Energetycznego Obiektu". Znajduje się w niej opis i ogólne dane budynku, łącznie z charakterystyką energetyczną budynku w stanie istniejącym i po modernizacji. W tej części powinny się znaleźć podstawowe wskaźniki charakteryzujące zalecany optymalny wariant modernizacji. II część powinna zawierać bardziej szczegółowy opis obiektu, ocenę jego ogólnego stanu technicznego ze szczególnym uwzględnieniem izolacyjności termicznej wszystkich przegród zewnętrznych (ścian, przeszkleń, itp.) i okien, ocenę aktualnego stanu technicznego źródła ciepła, instalacji wewnętrznej c.o. Część ta powinna zawierać także analizę bilansu cieplnego budynku i kosztów ogrzewania oraz analizę ekonomiczną i wybór optymalnego wariantu modernizacji, III część powinna zawierać (najczęściej są to załączniki) "Formularz Danych Budynku", kopię obliczeń cieplnych budynku oraz ewentualnie, w przypadku braku dokumentacji technicznej - inwentaryzację budowlano - architektoniczną. Podejście do zagadnienia termorenowacji budynku musi być kompleksowe - uwzględniające każdy element, który może mieć wpływ na ostateczny wynik rozważań. W standardzie audytu energetycznego Krajowej Agencji Poszanowania Energii S.A. o opłacalności inwestycji termomodernizacyjnej decydują takie podstawowe wskaźniki ekonomiczne jak SPBT (prosty okres zwrotu), NPV (wartość zaktualizowana netto), IRR (wewnętrzna stopa zwrotu), oraz założona na wstępie analizy stopa dyskonta. Z wymienionych tutaj, najwięcej kontrowersji budzi stopa dyskonta. Jest ona przedmiotem niekończącej się polemiki wśród fachowców. Określa ona (w uproszczeniu oczywiście) wymaganą minimalną "rentowność" naszej inwestycji. Na podstawie porównania z rentownością obligacji Skarbu Państwa mówi się, że wielkość jej powinna być na poziomie 4-5%. Na podstawie porównania między D-3

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura w Polsce Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura priorytet nowej strategii Realizacja Strategii UE ochrony różnorodności biologicznej na lata 2020

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY

PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY Danuta Rozmarynowska Gimnazjum Publiczne w Głuszycy PROGRAM EKOLOGICZNEJ ŚCIEŻKI EDUKACYJNEJ W KLASACH I-III GIMNAZJUM PUBLICZNEGO W GŁUSZYCY I. Wyjątki z rozporządzeń MENiS w sprawie programów nauczania.

Bardziej szczegółowo

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy NATURA 2000 MOTOREM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU http://natura2000.org.pl Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy Zbigniew Witkowski przy współpracy Krystyny Krauz i Adama Mroczka Szkolenie regionalne

Bardziej szczegółowo

Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy miasta Chocz w ciągu drogi wojewódzkiej nr 442

Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy miasta Chocz w ciągu drogi wojewódzkiej nr 442 I.47. Droga nr 442 m. Chocz. 47 Droga nr 442 m. Chocz Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia Powiat pleszewski Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Zakres Obszarów Strategicznych.

Zakres Obszarów Strategicznych. Zakres Obszarów Strategicznych. Załącznik nr 2 do Strategii Rozwoju Gminy Lipnica na lata 2014-2020. Konstrukcja Obszarów Strategicznych Strategii Rozwoju Gminy Lipnica na lata 2014-2020 zakłada wpisywanie

Bardziej szczegółowo

Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Katowice, 23 listopada 2015 roku

Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach. Katowice, 23 listopada 2015 roku Dofinansowanie zadań ze środków WFOŚiGW w Katowicach Katowice, 23 listopada 2015 roku Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach działa od 1993 roku jako instrument regionalnej

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EKOLOGICZNE XXI WIEKU

WYZWANIA EKOLOGICZNE XXI WIEKU WYZWANIA EKOLOGICZNE XXI WIEKU ZA GŁÓWNE ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZEŃ UWAŻANE SĄ: -przemysł -transport -rolnictwo -gospodarka komunalna Zanieczyszczenie gleb Przyczyny zanieczyszczeń gleb to, np.: działalność

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna ścieżka edukacyjna

Ekologiczna ścieżka edukacyjna Ekologiczna ścieżka edukacyjna Lp. Treści ogólne Treści szczegółowe Osiągnięcia przedmiot klasa 1. Ekonomiczne i społeczne aspekty Uczeń potrafi: związków między człowiekiem i jego działalnością a środowiskiem.wartość

Bardziej szczegółowo

OBSZARY PRZYRODNICZO CENNE W PROCESACH RACJONALNEGO PLANOWANIA PRZESTRZENI

OBSZARY PRZYRODNICZO CENNE W PROCESACH RACJONALNEGO PLANOWANIA PRZESTRZENI UNIWERSYTET WARMIŃSKO MAZURSKI w OLSZTYNIE WYDZIAŁ GEODEZJI I GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ KATEDRA PLANOWANIA I INŻYNIERII PRZESTRZENNEJ OBSZARY PRZYRODNICZO CENNE W PROCESACH RACJONALNEGO PLANOWANIA PRZESTRZENI

Bardziej szczegółowo

Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna

Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna Załącznik 2 Numer karty BAS Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna Aktualizacja "Planu gospodarki niskoemisyjnej dla Gminy Baranów Sandomierski" oraz "Założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię

Bardziej szczegółowo

Głównym celem działania jest przeciwdziałanie marginalizacji społecznej i ekonomicznej obszarów restrukturyzowanych.

Głównym celem działania jest przeciwdziałanie marginalizacji społecznej i ekonomicznej obszarów restrukturyzowanych. DZIAŁANIE 3.2. Obszary podlegające restrukturyzacji Głównym celem działania jest przeciwdziałanie marginalizacji społecznej i ekonomicznej obszarów restrukturyzowanych. Jakie projekty mogą liczyć na współfinansowanie?

Bardziej szczegółowo

EKOLOROWO INNOWACJA ORGANIZACYJNO -METODYCZNA. opracowana w oparciu o podstawę programową kształcenia ogólnego dla uczniów

EKOLOROWO INNOWACJA ORGANIZACYJNO -METODYCZNA. opracowana w oparciu o podstawę programową kształcenia ogólnego dla uczniów EKOLOROWO INNOWACJA ORGANIZACYJNO -METODYCZNA opracowana w oparciu o podstawę programową kształcenia ogólnego dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym w szkołach podstawowych

Bardziej szczegółowo

Głos organizacji pozarządowych w programowaniu Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 województwo małopolskie

Głos organizacji pozarządowych w programowaniu Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 województwo małopolskie Głos organizacji pozarządowych w programowaniu Regionalnych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 województwo małopolskie Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 13.12.2010 rok

Warszawa, 13.12.2010 rok Seminarium podsumowujące stan wdrażania projektów w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego Warszawa, 13.12.2010 rok ENERGETYKA SŁONECZNA

Bardziej szczegółowo

Edukacja przyrodnicza klas I-III

Edukacja przyrodnicza klas I-III Edukacja przyrodnicza klas I-III Autor: Administrator 01.02.2015. Szkoła Podstawowa nr 5 w Grudziądzu Edukacja przyrodnicza Wymagania edukacyjne klas I-III Ocena celująca 6 klasa I klasa I - II klasa I

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ochroną środowiska

Zarządzanie ochroną środowiska Zarządzanie ochroną Tomasz Poskrobko Zakres wykładów Teoretyczne aspekty nauki o zarządzaniu środowiskiem. Organy i urzędy oraz środki środowiskiem. Polityka ekologiczna. Programowanie i planowanie ochrony.

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Departament Środowiska Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Program

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY W RAMACH KONKURSU ECO-LOKALNIE II NA LOKALNE INICJATYWY EKOLOGICZNE REALIZOWANEGO PRZEZ CENTRUM ROZWOJU LOKALNEGO

FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY W RAMACH KONKURSU ECO-LOKALNIE II NA LOKALNE INICJATYWY EKOLOGICZNE REALIZOWANEGO PRZEZ CENTRUM ROZWOJU LOKALNEGO FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY W RAMACH KONKURSU ECO-LOKALNIE II NA LOKALNE INICJATYWY EKOLOGICZNE REALIZOWANEGO PRZEZ CENTRUM ROZWOJU LOKALNEGO I. Dane wnioskodawcy (autora inicjatywy) Pola o nr od 1 do 5 przeznaczone

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Niska emisja sprawa wysokiej wagi

Niska emisja sprawa wysokiej wagi M I S EMISJA A Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Suwałkach Sp. z o.o. Niska emisja sprawa wysokiej wagi Niska emisja emisja zanieczyszczeń do powietrza kominami o wysokości do 40 m, co prowadzi do

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata (RPO WiM )

Regionalny Program Operacyjny Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata (RPO WiM ) Regionalny Program Operacyjny Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata 2014-2020. (RPO WiM 2014-2020) Możliwości finansowania projektów w zakresie dziedzictwa kulturowego i naturalnego Toruń, 17 marca

Bardziej szczegółowo

VI. Priorytety ekologiczne Powiatu Poznańskiego

VI. Priorytety ekologiczne Powiatu Poznańskiego VI. Priorytety ekologiczne Powiatu Poznańskiego Program ochrony środowiska dla Powiatu Poznańskiego, w myśl art. 17 ust. 1 ustawy Prawo ochrony środowiska opracowany został zgodnie z Polityką ekologiczną

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

I. Niska Emisja - Założenia systemu wspomagania ograniczenia i likwidacji. źródeł niskiej emisji w budynkach ogrzewanych węglem 2. 1.

I. Niska Emisja - Założenia systemu wspomagania ograniczenia i likwidacji. źródeł niskiej emisji w budynkach ogrzewanych węglem 2. 1. 1 SPIS TREŚCI I. Niska Emisja - Założenia systemu wspomagania ograniczenia i likwidacji źródeł niskiej emisji w budynkach ogrzewanych węglem 2 1. Cele programu 2 2. Zakres programu 2 3. Finansowanie programu

Bardziej szczegółowo

DOFINANSOWANIE ZADAŃ ZWIĄZANYCH OCHRONY ŚRODOWISKA Z EFEKTYWNOŚCIĄ ENERGETYCZNĄ Z UWZGLĘDNIENIEM OZE ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU

DOFINANSOWANIE ZADAŃ ZWIĄZANYCH OCHRONY ŚRODOWISKA Z EFEKTYWNOŚCIĄ ENERGETYCZNĄ Z UWZGLĘDNIENIEM OZE ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU DOFINANSOWANIE ZADAŃ ZWIĄZANYCH Z EFEKTYWNOŚCIĄ ENERGETYCZNĄ Z UWZGLĘDNIENIEM OZE ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH W 2016 ROKU KRYTERIA WYBORU PRZEDSIĘWZIĘĆ

Bardziej szczegółowo

SZKOLNE KOŁO PRZYRODNICZE

SZKOLNE KOŁO PRZYRODNICZE SZKOLNE KOŁO PRZYRODNICZE PROGRAM ZAJĘĆ Kamila Wyleżek ROK SZKOLNY 2015/2016 CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU Program zajęć szkolnego koła przyrodniczego przeznaczony jest dla uczniów klas gimnazjum oraz I przysposabiającej

Bardziej szczegółowo

Poniżej przedstawiamy podstawowe informacje na temat działan objętych konkursem i potencjalnych beneficjentów.

Poniżej przedstawiamy podstawowe informacje na temat działan objętych konkursem i potencjalnych beneficjentów. Newsletter Nr 4 wrzesień 2009 REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY DLA WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO NA LATA 2007-2013 Wkrótce rusza konkurs dla działań: 5.4. Rozwój energetyki opartej na źródłach odnawialnych 5.5.

Bardziej szczegółowo

Plan Gospodarki Niskoemisyjnej dla Miasta Józefowa. Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A.

Plan Gospodarki Niskoemisyjnej dla Miasta Józefowa. Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A. . Plan Gospodarki Niskoemisyjnej dla Miasta Józefowa Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A. Plan Gospodarki Niskoemisyjnej Plan Gospodarki Niskoemisyjnej integruje dotychczasowe zadania Jednostek Samorządu

Bardziej szczegółowo

Region płocki, Kujaw i Ziemi Kutnowskiej regionem świadomych ekologicznie

Region płocki, Kujaw i Ziemi Kutnowskiej regionem świadomych ekologicznie Region płocki, Kujaw i Ziemi Kutnowskiej regionem świadomych ekologicznie dr Maria Palińska 1 Cele projektu Zrozumienie zasady zrównoważonego rozwoju, wykształcenie wśród społeczeństwa pro-środowiskowych

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015

Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015 Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015 Katarzyna Siwkowska Zastępca Dyrektora Departamentu

Bardziej szczegółowo

Oferta dla jednostek samorządu terytorialnego

Oferta dla jednostek samorządu terytorialnego Oferta dla jednostek samorządu terytorialnego Nasza działalność skupia się na zagadnieniach z dziedziny energetyki, w szczególności efektywności energetycznej, zarządzania energią oraz ochrony środowiska.

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

Gmina: Szamotuły (m. Szamotuły), Pniewy ( m. Pniewy) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy Pniew i Szamotuł (DW 184)

Gmina: Szamotuły (m. Szamotuły), Pniewy ( m. Pniewy) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy Pniew i Szamotuł (DW 184) I.12. Przebudowa układu komunikacyjnego Wronki- autostrada A2. 12 Przebudowa układu komunikacyjnego Wronki- autostrada A2 Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia Powiat:

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015

Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015 Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wzmocnienie działań społeczności lokalnych na rzecz zrównoważonego rozwoju nabór konkursowy 2014-2015 Katarzyna Siwkowska Zastępca Dyrektora Departamentu

Bardziej szczegółowo

Rola zielonych szkół w promocji obszarów Natura dr Maria Palińska Włocławskie Centrum Edukacji Ekologicznej

Rola zielonych szkół w promocji obszarów Natura dr Maria Palińska Włocławskie Centrum Edukacji Ekologicznej Rola zielonych szkół w promocji obszarów Natura 2000 dr Maria Palińska Włocławskie Centrum Edukacji Ekologicznej www.wcee.org.pl Konferencja pn. Co dalej z nami pytają obszary Natura 2000 Walory przyrodnicze

Bardziej szczegółowo

25 lat działalności NFOŚiGW

25 lat działalności NFOŚiGW 25 lat działalności NFOŚiGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 25 lat doświadczenia w finansowaniu projektów z obszaru ochrony środowiska powołany w okresie zmian ustrojowych w 1989

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA MIASTA I GMINY LUBAWKA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE ZAŁĄCZNIK 2

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA MIASTA I GMINY LUBAWKA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE ZAŁĄCZNIK 2 1 SPIS TREŚCI I. Niska Emisja - Założenia systemu wspomagania ograniczenia i likwidacji źródeł niskiej emisji w budynkach ogrzewanych węglem 2 1. Cele programu 2 2. Zakres programu 2 3. Finansowanie programu

Bardziej szczegółowo

Jak działamy dla dobrego klimatu?

Jak działamy dla dobrego klimatu? Jak działamy dla dobrego klimatu? Utrzymanie stanu czystości powietrza Zanieczyszczenia powietrza w istotny sposób wpływają na społeczeństwo. Grupy najbardziej narażone to: dzieci, osoby starsze oraz ludzie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach

Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach IX oś priorytetowa POIiŚ, Działanie 9.3 ANNA PEKAR Zastępca Dyrektora Departamentu Ochrony Klimatu NFOŚiGW Poznań, 17 września 2013 r. 2 Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

Projekt ekologiczny pt. By Ziemia była piękna

Projekt ekologiczny pt. By Ziemia była piękna Motto: Świadomość ekologiczna to oprócz wiedzy motywacja odpowiedniej postawy prowadząca do odpowiedzialności i wynikająca ze znajomości praw ekologicznych, których nieprzestrzeganie prowadzi do kryzysu

Bardziej szczegółowo

A. Zawartość planu ochrony dla parku narodowego i obszaru Natura Porównanie zawartości obu planów.

A. Zawartość planu ochrony dla parku narodowego i obszaru Natura Porównanie zawartości obu planów. Zawartość, tryb sporządzania i zakres prac koniecznych dla sporządzenia projektu planu ochrony dla parku narodowego, uwzględniającego zakres planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Zgodnie z art. 20 ust.

Bardziej szczegółowo

Początki początków - maj br.

Początki początków - maj br. Dotychczasowe doświadczenia w zakresie egzekwowania i ujmowania zagadnień klimatycznych w składanych dokumentach na etapie ooś w województwie kujawsko - pomorskim Rdoś Bydgoszcz Początki początków - maj

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii. Katowice, 16 grudnia 2014 roku

WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii. Katowice, 16 grudnia 2014 roku WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii Katowice, 16 grudnia 2014 roku Wojewódzki Fundusz Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu Program ochrony środowiska Powiat Strzelce Opolskie Spis treści str. 1 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1: Wstęp. Informacje ogólne. 1.1. Cel opracowania programu.... 3 1.2. Metodyka opracowania... 4 1.3. Informacje

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dr Stanisław Sorys Wicemarszałek Województwa Małopolskiego 1_GOSPODARKA WIEDZY 2_CYFROWA MAŁOPOLSKA 3_PRZEDSIĘBIORCZA

Bardziej szczegółowo

Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A.

Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A. Wprowadzenie do zagadnień ochrony. klimatu i gospodarki niskoemisyjnej Planu Gospodarki Niskoemisyjnej dla miasta Józefowa Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A. Zmiany klimatu W ostatnich latach termin

Bardziej szczegółowo

Inżynier środowiska stale potrzebny

Inżynier środowiska stale potrzebny Inżynier środowiska stale potrzebny Dynamiczny rozwój cywilizacyjny i związany z nim m.in. proces industrializacji i rozrastania się miast wiąże się z nowymi zagrożeniami i ciągłym obciążeniem środowiska

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna

Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna CZA Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna Aktualizacja "Planu gospodarki niskoemisyjnej na terenie Gminy Miasta Czarnkowa" oraz "Projektu założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną

Bardziej szczegółowo

Spalanie śmieci w domowych piecach truje i rujnuje. Prezentacja multimedialna

Spalanie śmieci w domowych piecach truje i rujnuje. Prezentacja multimedialna Spalanie śmieci w domowych piecach truje i rujnuje Prezentacja multimedialna Informacje ogólne Zgodnie z raportem Komisji Europejskiej, co roku na choroby związane ze złym stanem powietrza umiera w Polsce

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK TYTUŁ/NAZWA Dobrej praktyki Tworzenie ogrodu szkolnego Zielone marzenie NAZWA SZKOŁY/PLACÓWKI Szkoła Podstawowa w Bochotnicy ADRES SZKOŁY/PLACÓWKI Bochotnica,

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania.

Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania. Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania. dr inż. Lech Magrel Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Białymstoku Osowiec - Twierdza 04.11.2014r. Europie w znacznie

Bardziej szczegółowo

grupa a Człowiek i środowisko

grupa a Człowiek i środowisko grupa a Człowiek i środowisko................................................. Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 18 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową

Bardziej szczegółowo

10 dobrych uczynków dla Ziemi. czyli jak na co dzień możemy dbać o przyrodę

10 dobrych uczynków dla Ziemi. czyli jak na co dzień możemy dbać o przyrodę 10 dobrych uczynków dla Ziemi czyli jak na co dzień możemy dbać o przyrodę Zmniejszenie ilości odpadów Jak to możemy osiągnąć? Korzyści i zalety Korzystanie z tworzyw biodegradowalnych Nie marnujemy miejsca

Bardziej szczegółowo

W drodze do efektywnego wykorzystania energii w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach

W drodze do efektywnego wykorzystania energii w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach 1 W drodze do efektywnego wykorzystania energii w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach dr Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Gospodarki Wrocław, 21 maja 2012 roku Regionalny Program

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

WĘGIEL PALIWEM BEZ PRZYSZŁOŚCI. Dr Michał Wilczyński

WĘGIEL PALIWEM BEZ PRZYSZŁOŚCI. Dr Michał Wilczyński WĘGIEL PALIWEM BEZ PRZYSZŁOŚCI Dr Michał Wilczyński ZAKRES PUBLIKACJI O WĘGLU BRUNATNYM 1. Opis stanu górnictwa i energetyki węgla brunatnego w Polsce 2. Problemy środowiskowe, społeczne i gospodarcze

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI

WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM WSTĘP DO REWITALIZACJI OBSZAROWEJ CENTRUM ŁODZI PROGRAM REMONTOWY DLA NIERUCHOMOŚCI GMINNYCH ZLOKALIZOWANYCH W STREFIE WIELKOMIEJSKIEJ ŁODZI NA LATA 2011-2014 OBSZAR DZIAŁANIA Programem objęty

Bardziej szczegółowo

Termomodernizacja wybranych budynków oświatowych na terenie Miasta Stołecznego Warszawy

Termomodernizacja wybranych budynków oświatowych na terenie Miasta Stołecznego Warszawy Termomodernizacja wybranych budynków oświatowych na terenie Miasta Stołecznego Warszawy Efekt ekologiczny inwestycji [Październik 2010] 2 Podstawa prawna Niniejsze opracowanie zostało przygotowane w październiku

Bardziej szczegółowo

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju Bjørn Helge Bjørnstad Edukacja dla zrównoważonego rozwoju Zbliżenie na ludzkie zachowania i interakcje z

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie energią w gminie - przykład Miasta Częstochowy

Zarządzanie energią w gminie - przykład Miasta Częstochowy Zarządzanie energią w gminie - przykład Miasta Częstochowy Archiwum Miasta Częstochowy BOŻENA HERBUŚ NACZELNIK WYDZIAŁU KOMUNALNEGO INŻYNIER MIEJSKI Przewodnicząca Komisji ds. Lokalnej Polityki Energetycznej

Bardziej szczegółowo

PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ I INWENTARYZACJA EMISJI

PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ I INWENTARYZACJA EMISJI PLAN GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ I INWENTARYZACJA EMISJI 1. ZAKRES PLANU 2. INWENTARYZACJA BAZOWA 3. CELE PLANU Bytom, 23 grudnia 2014 r. 1 Zakres PGN 1. Stan obecny - ocena sektorów, opracowanie bazy danych

Bardziej szczegółowo

Listach przedsięwzięć priorytetowych

Listach przedsięwzięć priorytetowych Instrumenty finansowania wzrostu efektywności energetycznej w programach NFOŚiGW i WFOŚiGW Dr inż. Marek Mielczarek Prezes Zarządu WFOŚiGW we Wrocławiu Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna. Aktualizacja "Planu Gospodarki Niskoemisyjnej dla gminy Lędziny"

Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna. Aktualizacja Planu Gospodarki Niskoemisyjnej dla gminy Lędziny LED Użyteczność publiczna/infrastruktura komunalna Aktualizacja "Planu Gospodarki Niskoemisyjnej dla gminy Lędziny" oraz Założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie energią i środowiskiem narzędzie do poprawy efektywności energetycznej budynków

Zarządzanie energią i środowiskiem narzędzie do poprawy efektywności energetycznej budynków Zarządzanie energią i środowiskiem narzędzie do poprawy efektywności energetycznej budynków URZĄD MIASTA CZĘSTOCHOWY ul. Śląska 11/13, 42-217 Częstochowa tel. +48 (34) 370 71 00, fax 370 71 70 e-mail:

Bardziej szczegółowo

Poprawa efektywności energetycznej budynków w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020

Poprawa efektywności energetycznej budynków w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 Poprawa efektywności energetycznej budynków w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. ALOKACJA RPO WSL 2014-2020 2 244,4 mln EUR (RPO)

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 - Karty przedsięwzięć PGN

Załącznik nr 5 - Karty przedsięwzięć PGN Załącznik nr 5 - Karty przedsięwzięć PGN Numer karty CZE Użyteczność publiczna / infrastruktura komunalna Aktualizacja "Planu Gospodarki Niskoemisyjnej na obszarze Gminy i Miasta Czerwionka-Leszczyny oraz

Bardziej szczegółowo

Zakładane efekty kształcenia dla kierunku

Zakładane efekty kształcenia dla kierunku Zakładane efekty dla kierunku Jednostka prowadząca kierunek studiów Nazwa kierunku studiów Specjalności Obszar Profil Poziom Forma Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta Dziedziny nauki i dyscypliny

Bardziej szczegółowo

Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w systemie finansowania zadań proekologicznych w Polsce. Kołobrzeg, 9 grudnia 2013 roku

Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w systemie finansowania zadań proekologicznych w Polsce. Kołobrzeg, 9 grudnia 2013 roku Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w systemie finansowania zadań proekologicznych w Polsce Kołobrzeg, 9 grudnia 2013 roku Narzędzia polityki ekologicznej państwa: instrumenty prawne

Bardziej szczegółowo

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Katowice, maj 2014 roku Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu

Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW w Poznaniu Poznań, 28 maja 2013 r. Możliwości dofinansowania przedsięwzięć z zakresu OZE przez WFOŚiGW 1 Marek Zieliński Zastępca Prezesa Zarządu Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

RYŚ termomodernizacja budynków jednorodzinnych

RYŚ termomodernizacja budynków jednorodzinnych Z a i n w e s t u j m y r a z e m w ś r o d o w i s k o Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Pilotaż Programu Priorytetowego RYŚ termomodernizacja Dorota Zawadzka-Stępniak Zastępca Prezesa

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

27 Droga nr 263 Kłodawa Dąbie odc. od skrzyżowania z drogą krajową 92 do drogi wojewódzkiej nr 473

27 Droga nr 263 Kłodawa Dąbie odc. od skrzyżowania z drogą krajową 92 do drogi wojewódzkiej nr 473 I.27. Droga nr 263 Kłodawa Dąbie odc. od skrzyżowania z drogą krajową 92 do drogi wojewódzkiej nr 473. 27 Droga nr 263 Kłodawa Dąbie odc. od skrzyżowania z drogą krajową 92 do drogi wojewódzkiej nr 473

Bardziej szczegółowo

Gmina: Stęszew (Tomiczki, Mirosławki, Rybojedzko, Wielka Wieś, m. Stęszew, Łódź)

Gmina: Stęszew (Tomiczki, Mirosławki, Rybojedzko, Wielka Wieś, m. Stęszew, Łódź) I.35. Droga nr 306 odc. Buk skrzyżowanie z droga wojewódzką nr 431. 35 Droga nr 306 odc. Buk skrzyżowanie z droga wojewódzką nr 431 Powiat poznański Lokalizacja przedsięwzięcia Gmina: Buk (m. Buk, Dobieżyn)

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy wsparcia rozwoju zrównoważonej energii w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego

Mechanizmy wsparcia rozwoju zrównoważonej energii w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego Mechanizmy wsparcia rozwoju zrównoważonej energii w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego 2014-2020 Alokacja RPO WŚ 2014-2020 3.1. Wytwarzanie i dystrybucja energii pochodzącej

Bardziej szczegółowo

Czysta Turystyka. - nowe wyzwania i możliwości dla branży hotelarskiej

Czysta Turystyka. - nowe wyzwania i możliwości dla branży hotelarskiej - nowe wyzwania i możliwości dla branży hotelarskiej Aleksandra Pacułt Fundacja Partnerstwo dla Środowiska Seminarium Eko-Hotel Gdańsk, 17.06.10 1. Fundacja Partnerstwo dla Środowiska. 2. Certyfikat Czysta

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania zadań inwestycyjnych z zakresu gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi

Możliwości finansowania zadań inwestycyjnych z zakresu gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi Możliwości finansowania zadań inwestycyjnych z zakresu gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi System finansowania ochrony środowiska w Polsce 50% 20% 40% 70% 10% 10% Nadwyżka 35% 100% 65% 2 Działalność

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 7A PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DOTYCZĄCA PROJEKTU MPZP REZERWAT ŻURAWINIEC W POZNANIU DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA Fot. 1. Lasy komunalne wejście od strony ul. Umultowskiej Fot. 2.

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Spotkanie konsultacyjne na temat Listy przedsięwzięć priorytetowych planowanych do dofinansowania ze środków WFOŚiGW w Katowicach na 2017 rok

Spotkanie konsultacyjne na temat Listy przedsięwzięć priorytetowych planowanych do dofinansowania ze środków WFOŚiGW w Katowicach na 2017 rok Spotkanie konsultacyjne na temat Listy przedsięwzięć priorytetowych planowanych do dofinansowania ze środków WFOŚiGW w Katowicach na 2017 rok Katowice, 7 marca 2016 roku Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

EKOKreatywne Firmy. nowe kompetencje - czysty zysk. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

EKOKreatywne Firmy. nowe kompetencje - czysty zysk. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego EKOKreatywne Firmy nowe kompetencje - czysty zysk Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Czy projekt jest dla Ciebie? TAK Jeżeli jesteś mikro,

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

DYREKTYWA RADY 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory

DYREKTYWA RADY 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory NATURA 2000 ochrony 5 ostoi Natura 2000 wyznaczonych na obszarach morskich w województwie zachodniopomorskim, a współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach działania

Bardziej szczegółowo

Konkurs ŚWIĘTOKRZYSKI LIDER OCHRONY ŚRODOWISKA

Konkurs ŚWIĘTOKRZYSKI LIDER OCHRONY ŚRODOWISKA Konkurs ŚWIĘTOKRZYSKI LIDER OCHRONY ŚRODOWISKA Organizator Konkursu Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Kielcach KARTA ZGŁOSZENIA Ankietę wypełnić należy rzetelnie i dokładnie uwzględniając

Bardziej szczegółowo

unijnych i krajowych

unijnych i krajowych Możliwości dofinansowania działań i inwestycji z zakresu gospodarki niskoemisyjnej. ze środków unijnych i krajowych SPOTKANIE Z PRZEDSIĘBIORCAMI Miejski Ośrodek Kultury w Józefowie ul. Wyszyńskiego 1 9

Bardziej szczegółowo

Instrumenty finansowania wzrostu efektywności energetycznej w programach NFOŚiGW i WFOŚiGW

Instrumenty finansowania wzrostu efektywności energetycznej w programach NFOŚiGW i WFOŚiGW Instrumenty finansowania wzrostu efektywności energetycznej w programach NFOŚiGW i WFOŚiGW Dr inż. Marek Mielczarek Prezes Zarządu WFOŚiGW we Wrocławiu Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Celem inwestycji jest remont mostu nad rzeką Notecią w ciągu drogi wojewódzkiej nr 194.

Celem inwestycji jest remont mostu nad rzeką Notecią w ciągu drogi wojewódzkiej nr 194. I.17. Droga nr 194 m Żuławka- most (rz. Noteć). 17 Droga nr 194 m Żuławka- most (rz. Noteć) Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia Powiat: pilski Gmina: Wyrzysk (m. Wyrzysk,

Bardziej szczegółowo

Piotr Kukla. Katowice 28.08.2013r.

Piotr Kukla. Katowice 28.08.2013r. Omówienie zasad składania wniosku w zakresie ogłoszonego konkursu przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej konkursu w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura Środowisko 2007-2013,

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ekologiczne w kl.vi

Wychowanie ekologiczne w kl.vi Wychowanie ekologiczne w kl.vi Autor: Burczyk T. 20.04.2008. - 2000 ZSP Kleszczewo Kościerskie Wychowanie ekologiczne w klasie szóstej Założeniem Wychowania Ekologicznego jest zbliżenie ucznia do przyrody.

Bardziej szczegółowo

Gmina: Ostrzeszów (Szklarka Przygodzicka, Lubeszczyk, Szklarka Myślniewska, Aniołki, m. Ostrzeszów)

Gmina: Ostrzeszów (Szklarka Przygodzicka, Lubeszczyk, Szklarka Myślniewska, Aniołki, m. Ostrzeszów) I.49. Droga nr 444 odc. od ronda z drogą krajową nr 25 do m. Ostrzeszów. 49 Droga nr 444 odc. od ronda z drogą krajową nr 25 do m. Ostrzeszów Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo