Wprowadzenie do CERN-u

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wprowadzenie do CERN-u"

Transkrypt

1 Wprowadzenie do CERN-u 3 wrzesień 2013 Andrzej Skoczeń AGH WFiIS KOiDC, CERN TE-MPE-EP Przy udziale materiałów przygotowanych przez: Piotr Golonka, CERN EN/ICE-SCD Użytkowanie i kopiowanie dozwolone na warunkach licencji CC-BY (Creative Commons Attribution)

2 Czym jest CERN? Największe na świecie laboratorium fizyczne CERN jest międzynarodowym laboratorium, gdzie naukowcy wspólnie poszukują odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące elementarnych cegiełek materii i natury sił jakimi między sobą oddziałują Dlaczego Wszechświat działa właśnie tak? Z czego jest zbudowany?

3 Co oznacza skrót CERN? CERN: European Organization for Nuclear Research (oryg. fr): Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire Słowo Nuclear (nuklearny, jądrowy) czysto historyczne: W czasie gdy zakładano CERN, wyzwaniem dla fizyków było zrozumienie wnętrza atomu jądra atomowego W niedługim czasie nauka zgłębiła tę tajemnicę i posunęła się dużo głębiej, ku mniejszym składnikom i wyższym koncentracjom energii Często spotykane: "Europejskie laboratorium fizyki cząstek elementarnych" Europejskie laboratorium fizyki wysokich energii

4 Urządzenia CERN-u Aby odpowiadać na takie pytania wysiłek ludzi w CERN-ie zmierza do budowy, utrzymania i operowania unikalnymi urządzeniami badawczymi jakimi są akceleratory cząstek elementarnych: Liniac 2-50 MeV. Proton Synchrotron Booster (PSB) GeV, Proton Synchotron (PS) - 25 GeV, Super Proton Synchotron - Large Hadron Collider (LHC) 4 TeV, Antiproton Decelerator (AD), Online Isotope Mass Separator (ISOLDE), CERN Neutrinos to Gran Sasso (CNGS), Compact Linear Collider (CLIC) testy dla przyszłego projektu ILC, neutron Time-Of-Flight (ntof).

5 Urządzenia CERN-u Akceleratory te dostarczaja rozpędzonych czastek do innych urzadzeń zwanych eksperymentami lub detektorami : ATLAS (LHC) - A Toroidal Large ApparatuS CMS (LHC) - Compact Muon Solenoid LHCb (LHC) - Large Hadron Collider beauty ALICE (LHC) - A Large Ion Collider Experiment TOTEM (LHC) - TOTal Elastic and diffractive cross-section Measurement LHCf (LHC) - Large Hadron Collider forward MOEDAL (LHC) - MOnopole and Exotics Detector At the LHC COMPASS (SPS) - Common Muon and Proton Apparatus for Structure and Spectroscopy NA61/SHINE (SPS) - SPS Heavy Ion and Neutrino Experiment DIRAC (PS) - Dimeson Relativistic Atom Complex CLOUD (PS) - Cosmics Leaving OUtdoor Droplets ACE, (AD) - Antiproton Cell Experiment AEGIS, (AD) - Antihydrogen Experiment: Gravity, Interferometry, Spectroscopy ALPHA, (AD) nastęca eksperymentu ATHENA ASACUSA (AD) - Atomic Spectroscopy And Collisions Using Slow Antiprotons ATRAP (AD) - Antihydrogen TRAP CAST (Słońce)- CERN Axion Solar Telescope AMS (International Space Station) - Alpha Magnetic Spectrometer

6 CNGS

7 Struktura CERN-u Rada Nadzorcza - CERN council najwyższa władza Organizacji Każdy kraj członkowski ma dwóch członków Rady: rządowego i naukowego. Przewodnicząca Rady Nadzorczej CERN prof. Agnieszka Zalewska Dyrektor Generalny DG prof. Rolf Heuer

8 CERN: Organizacja międzynarodowa 20 krajów członkowskich Ponad fizyków z całego świata

9 CERN w liczbach: fizyków ( użytkowników )* 2300 pracowników (staff)* ~1000 stażystów (fellows, associates)* Budżet: 1000 MCHF (2013) Kraje członkowskie: Austria, Belgia, Bułgaria, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Słowacja, Szwecja, Szwajcaria Wielka Brytania, Węgry, Włochy Kandydaci: Rumunia, Serbia, Izrael, Brazylia, Cypr, Rosja,Słowenia,Turcja, Ukraina Obserwatorzy: Indie, Izrael, Japonia, Rosja, USA, Turcja, Ukraina, Komisja Europejska, UNESCO

10 Struktura CERN-u Physics PH Information Technology IT Beams BE generacja wiązki, przyspieszanie, diagnostyka, sterowanie i optymalizacja pracy całego systemu akcelaratorów Technology TE Engineering EN General Infrastructure Services GS. Finance, Procurement and Knowledge Transfer FP Human Resources HR Technologie akceleratorowe: magnesy (nadprzewodzace, normalne, szybkie impulsowe ), ochrona i integracja akceleratorów, zasilanie, chłodzenie, systemy próżniowe, Moja grupa: Machine Protection and Electrical Integrity group (MPE) - Andrzej Siemko, Group leader Electronics for Protection (EP) Reiner Denz

11 CERN: 50 lat historii Ufundowany w 1954 r przez 12 europejskich krajów Cel: odbudowa nauk podstawowych w Europie Zatrzymać drenaż mózgów spowodowany II Wojną Światową Połączyć siły by zbudowac potężniejsze (i droższe) urządzenia badawcze: akceleratory

12 Historia Ernest Lawrence (University of California, Berkeley) pierwszy cyklotron Synchrocyclotron (SC) 600 MeV, pierwszy akcelerator w CERN. Pracował 33 lata Proton Synchrotron (PS) 28GeV 1971 pierwszy zderzacz hadronów o obwodzie 1km - ISR Intersecting Storage Rings (ISR), o energieach wiązek 12 to 31 GeV. W ośmiu punktach zbudowano detektory tunel dla SPS na głębokości 40m, o długości 7 km, ciepłe magnesy 1,3T 1976 pierwsza wiązka w SPS dziś 450 GeV 1981 SPS stał się zderzaczem proton-antyproton 630 GeV 1983 powstały eksperymenty UA1 i UA2, które odkryły bozony W ± and Z 0 pośredniczące w oddziaływaniach słabych budowa tunelu LEP-u era LEP-u: Large Electron-Positron gdy go zamykano dostarczał wiązki leptonów o energii 209 GeV 1995 publikacja koncepcji LHC 1997 projekt deceleratora antyptrotonowego AD 2008 pierwsze wiązki w LHC

13 ISR Detektor R702 6m średnicy Eksperiment na ISR w roku 1970

14 Mapa CERN-u i okolic

15 Mapa CERN-u i okolic

16 CERN: Historia odkryć 1973: Odkrycie prądów nienaładowanych w komorze pęcherzykowej Gargamelle 1983: Odkrycie bozonów W (styczeń) i Z (Maj) w eksperymentach UA1 I UA2; potwierdzenie teorii unifikacji oddziaływań elektrosłabych 1989: Wyznaczenie ilości typów neutrin przy użyciu akceleratora LEP, masowo produkującego bozony Z 1995: Stworzenie atomów anty-wodoru w eksperymencie PS : Odkrycie bezpośredniego łamania symetrii CP w eksperymencie NA48

17 CERN: Laureaci Nagrody Nobla 1984: Carlo Rubbia i Simon van der Meer za prace które doprowadziły do odkrycia bozonów W i Z 1992: Georges Charpak "za pomysł i opracowanie detektorów cząstek, w szczególności MWPC (wielodrutowej komory proporcjonalnej)

18 Konkurenci CERN-u 24 listopad PS osiągnął energią 24 GeV. John Adams referując to dokonanie trzyma pusta już butelkę rosyjskiej wódki. Rosyjski Synchrophasotron w Dubnej pracował wtedy z energią 10 GeV i był największy na świecie. Fermilab zderzacz pp Tevatron osiągnął energię wiązki 1 Tev. Obwód ringu 6km z magnesami nadprzewodzącymi o polu 4,2 T. Aż do roku 2009 był to największy zderzacz hadronowy.

19 Konkurenci CERN-u KEK w Tsukuba i Tokai w Japoni. KEKB zbudowane z dwóch pierścieni: elektronowy 8.0 GeV i pozytonowy 3.5 GeV

20 Jak wytworzyć nowe cząstki? Potrzeba dużej koncentracji energii Przyspiesz normalne cząstki, zderz je ze sobą Ich energia kinetyczna zamieni się w nowe cząstki Im więcej energii w zderzeniu, tym cięższe (i bardzej egzotyczne) cząstki mogą powstać

21 System akceleratorów w CERN: System injekcji cząstek: akcelerator liniowy: PSB PS SPS 0,05 GeV 1,4 GeV 25 GeV 450 GeV CERN posiada system połączonych ze sobą akceleratorów. Mogą one być używane (w tym samym czasie) przez wiele doświadczeń i instalacji

22 CERN: podziemny świat nauki Największy z akceleratorów zainstalowany jest w 27-km tunelu, 100 metrów pod ziemią... Alpy Genewa CERN SPS LHC (wcześniej LEP)

23 LHC: Wielki Zderzacz Hadronów Najpotężniejszy z akceleratorów: Large Hadron Collider Projektowany i budowany ponad 20 lat 27-km pierścień nadprzewodzących magnesów, schłodzonych do -271 C. 70-razy więcej energii niż poprzedni wielki akcelerator w CERN (LEP) Przyspiesza wiązki protonów do 4 TeV (docelowo 7 TeV)

24 Położenie akceleratorów i detektorów PS ATLAS SPS LHC ALICE CMS LHCb 24

25 Konstrukcja LHC Promień okręgu: 2748m 8 sektorów 154 nadprzewodzące magnesy na sektor 13kA prąd elektryczny w magnesach Przyspieszanie CMS Gaszenie Alice LHCb ATLAS

26 Przypomnienie: Cząstka w polu magnetycznym: siła lorentza Siła Pole Prąd r= mv x qb

27 Pole magnetyczne: skąd? Magnesy stałe? Elektromagnesy: solenoid (cewka z prądem)

28 LHC: ile to energii? 7 TeV: energia lecącego komara Komar waży ~ 1 miligram (1/mln kg) LHC Protony są dużo mniejsze! Ważą razy mniej (1.6*10-27 kg), Rozmiar: mm (10-15 m)...ale przyspieszamy wiele naraz! 2808 paczek, protonów każda Całkowita E protonów w 2 wiązkach: 400-t pociąg TGV 150 km/h! LHC

29 Konstrukcja LHC 7 TeV = , J = 11, J 1 μj Wielka jest natomiast gęstość energii

30 Pole magnetyczne: jak duże? Ziemia: mikro-tesla Detektor ATLAS Solenoid: 2 Tesla Toroid (25 m dł, 22m średnicy): 4.1 Tesla Detektor CMS Solenoid (13m dł, 6 m średnicy) : 3.8 Tesla LHC: Magnesy dipolowe: 8.3 Tesla LHC

31 Konstrukcja LHC

32 Konstrukcja LHC

33 Dipol LHC

34 Cewki nadprzewodzące

35 Magnesy LHC Opuszczanie 15-metrowego (35 t) magnesu

36 pod ziemią Magnesy LHC

37 Podstawowe parametry Parametr Energia początkowa (injection) Energia końcowa (collision) Wymiar Energia jednego protonu w wiązce 0,450 7 TeV Liczba protonów w paczce 1, Liczba paczek w wiązce 2808 Energia w wiązce 23,3 362 MJ Maksymalna świetlność cm -2 s -2 (w punktach 1 i 5) Obwód akcelerator 26658,883 m Odległość wiązek 194 mm Liczba głównych dipoli 1232 Czas obiegu akcelerator 88,93 µs Czas między zderzeniami 25 ns

38 Kable nadprzewodzące

39 Kable nadprzewodzące

40 Kable nadprzewodzące

41 Wnęka rezonansowa punkt 4 LHC Wnęki rezonansowe w punkcie 4 LHC zasilane prądem o częstotliwości radiowej 400 MHz dostarczanym z wielkich klistronów. Jest jedyne miejsce na obwodzie akceleratora gdzie protony są faktycznie przyspieszane!!!

42 Wnęka przyspieszajaca 42

43 Zasilanie wnęk rezonansowych Klistrony zasilające wnęki rezonansowe prądem o częstotliwości radiowej 400 MHz. Podziemna hala w punkcie 4 LHC.

44 Gaszenie wiązki w punkcie 6 Ściana, na której gasi się wiązkę LHC Boczny tunel do którego skierowuje się wiązkę przy wyłączaniu LHC

45 LHC: ile to energii? 7 TeV: energia lecącego komara Komar waży ~ 1 miligram (1/mln kg) LHC Protony są dużo mniejsze! Ważą razy mniej (1.6*10-27 kg), Rozmiar: mm (10-15 m)...ale przyspieszamy wiele naraz! 2808 paczek, protonów każda Całkowita E protonów w 2 wiązkach: 400-t pociąg TGV 150 km/h! LHC

46 LHC: Ile... Ile potrzebuje energii CERN: 1 TWh/rok Średnio: 1/5 zużycia kantonu Genewa Gdy maszyny pracują: 1/3 zużycia 40-45%: LHC 12-14% kriogenika, 7-9% chłodzenie, wentylacja 10-12%: eksperymenty na LHC 28-32%: akcelerator SPS 2-3%: pozostałe akceleartory (LINAC, Booster) 5-6%: centrum komputerowe 7-9%: biura, restauracje, itp

47 LHC: Ile... LHC: Ile kosztował... LHC (akcelerator): 4.6 mld CHF CERN: wkład w detektory: 1.09 mld CHF LHC injector upgrade: 0.16 mld CHF Komputery dla LHC (wkład CERN): 0.18 mld CHF W SUMIE: 6.03 mld CHF

48 Jak badać egzotyczne cząstki? Egzotyczne cząstki żyją krótko i rozpadają się w fajerwerk złożony z setek zwykłych wtórnych cząstek Fizycy używają detektorów cząstek by obserwować i rejestrować wynik zderzenia, a następnie rozwiązać układankę złożoną z setek śladów sfotografowanych cząstek

49 Detektory cząstek Detektory (i Szrek) są jak cebula: mają warstwy Każda z wartsw służy rejestracji specyficznego typu cząstek, lub specyficznych własności

50 Konstrukcja detektorów Współczesne detektory cząstek elementarnych składają się z wielu elementów, które rejestrują większość produktów zderzenia (oddziaływania). Cząstki oddziałują w różny sposób z poszczególnymi częściami detektorów.

51 Detektory cząstek... i magnesy Detektory posiadają silne magnesy, by zakrzywiać tory (naładowanych elektrycznie ) cząstek które rejestrują. Dzięki temu można te cząstki zidentyfikować.

52 Magnesy... W polu magnetycznym cząstki naładowane elektrycznie poruszają się po zakrzywionych torach!

53 4 wielkie detektory na LHC ALICE ATLAS CMS LHCb

54 ATLAS: A Toroidal Large ApparatuS - 22 metry wysokości - 44 metry długości - waga: 7,000 ton - 34 kraje instytutów naukowców

55 ATLAS Detektory mionowe Kalorymetr elektromagnetyczny Kalorymetr przedni Wieczka toroidu Nadprzewodzący magnes toroidalny Detektory wewnętrzny Kalorymetr hadronowy Osłony

56 Kalorymetria Jest bezwzględną metodą pomiaru całkowitej energii pochłoniętej: Kalorymetria hadronowa, Kalorymetria elektromagnetyczna Kaskada elektromagnetyczna

57 Kalorymetria Kaskada hadronowa Kaskada hadronowa rozwija się w wyniku oddziaływań neutralnych i naładowanych hadronów w materiale krok kaskady hadronowej: zderzenie hadron jądro, produkcja wielu cząstek Każda z wyprodukowanych cząstek oddziaływuje z następnymi jądrami Kaskada wygasa gdy średnia energia produkowanych cząstek spada poniżej progu na oddziaływanie nieelastyczne Cząstki elektromagnetyczne produkowane w kaskadzie hadronowej rozwijają niezależną kaskadę elektromagnetyczną

58 Typy kalorymetrów Kalorymetry jednorodne: detektor = absorber Szkło ołowiowe, kryształy np.. Kwarc, BGO, Dobra zdolność rozdzielcza (energetyczna) Ograniczona zdolność obserwacji podłużnego rozwoju kaskady (identyfikacja kaskad) Tylko kalorymetria elektromagnetyczna Kalorymetry próbkujące Detektor przekładany absorberem tylko część energii rejestrowana ograniczona zdolność rozdzielcza W zamian : możliwość rejestracji rozwoju kaskady w trzech wymiarach (trówymiarowa zdolność rozdzielcza (cele kalorymetru) Kalorymetria elektromagnetyczna i hadronowa

59 ATLAS Kalorymetr Elektromagnetyczny Ołowiane i stalowe elektrody o strukturze akordeonu zanurzone są w ciekłym argonie Część centralna: 32 moduły korki : po 8 modułów

60 ATLAS ECAL: wyzwanie dla inżynierów

61 Niesamowity Rok 2012

62 Jak odkryć nową cząstkę Cząstki Higgsa (?) o masie ~125 GeV Tło od innych rozpadów dających 4 miony Masa inwariantna 4 leptonów [GeV] m 2 =E 2 -p 2 (w jednostkach gdzie c=1)

63 LHC i detektory w akcji:

64 Technical Stop Prace konsolidacyjne konieczne by LHC pracował przy energii 14 TeV

65 Innowacje technologiczne i zastosowania Budując akceleratory przy użyciu najnowszych technologii, (i tworząc nowe) CERN wnosi wkład w rozwój różnorodnych dziedzin takich jak informatyka czy... medycyna. Dbamy o to by te nowe technologie mogły znależć zastosowanie w dziedzinach związanych z życiem codziennym każdego z nas...

66 Zastosowania: MWPC Pomysł Wielodrutowej Komory Proporcjonalnej (detektora MWPC) zaproponowana przez G. Charpaka, i nagrodzony Nagrodą Nobla, znalazł zastosowanie przy nieinwazyjnych kontrolach towarów na granicach

67 Zastosowania Medycyna korzysta z wielu CERNowskich technologii: w diagnostyce i w terapii... Acceleratory używane do radioterapii i produkcji leczniczych radioizotopów Od blisko 40 lat naukowcy z CERN wnoszą wkład w rozwój nauk związanych z medycyną Kryształy używane w urządzeniach diagnostycznych (skanery PET)

68 CERN: tu stworzono World Wide Web ma swoje źródła w projekcie CERN o kryptonimie ENQUIRE, zapoczątkowanym w 1989 roku przez Tim'a Berners-Lee i Roberta Cailliau Pierwszy portal WWW postał w 1991 roku. 30 kwietnia 1993, CERN zadeklarował iż World Wide Web będzie otwartą, ogólnodostępną technologią.

69 Router Cisco Systems w CERN: jeden z pierwszych routerów IP uruchomionych w Europie CERN: Internetowe skrzyżowanie Europy Pionierskie zastosowania technologii internetowych w Europie Początki w latach 1980-tych Pierwsza europejska sieć szkieletowa i pierwsze połączenie T1 z siecią NSF w 1989/1990 CERN Internet Exchange Point

70 Od WWW do GRIDu World Wide Web wynaleziono by ułatwić fizykom komunikowanie się. Obecne CERN pracuje nad stworzeniem największego na świecie projektu Sieci Obliczeniowej GRID, mogącej dostarczyć potężnej mocy obliczeniowej potrzebnej fizykom do analizy danych z LHC. GRID zapewni swym użytkownikom łatwy dostęp do połączonej mocy obliczeniowej tysięcy komputerów na całym świecie.

71 GRID Setki tysięcy komputerów udostępnionych przez ośrodki komputerowe tworzące WLCG (Worldwide LHC Computing Grid) umożliwi przetwarzanie (i zapis!) 14 PB (petabajtów) danych rocznie, produkowanych przez eksperymenty na LHC. By zapisać te dane na płytach CD potrzebowalibyśmy ich stosu o wysokości 20-km!

72 Grid w poszukiwaniu nowych leków Kwiecień 2006: poszukiwania możliwych komponentów leku na ptasią grypę, przy użyciu EGEE Grid: 2000 komputerów w Europie I Azji 4 tygodnie 300,000 sprawdzonych komponentów Użyta moc przetwarzania odpowiada 100 latom dla pojedynczego komputera! Październik 2006-Styczeń 2007: poszukiwania składników leku na malarię przy użyciu EGEE Grid (projekt WISDOM): składników/h 140 mln w sumie komputerów lat dla pojedynczego komputera

73 Grid: planowanie operacji chirurgicznych

74 Grid i klimatologia Komputerowa symulacja temperatury na Ziemi na następne 100 lat... Parallel climate model Komputerowy model temperatury powierzchni oceanu: badania cyklu wodnego w zachodniej Afryce (afrykański monsun)

75 Edukacja

76 Podsumowanie CERN: międzynarodowe laboratorium fizyczne: - Fizycy z całego świata wspólnie poszukują odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące Wszechświata - Używając akceleratorów przyspieszają i zderzają ze sobą cząstki takie jak protony i elektrony; w tych zderzeniach powstają nowe, egzotyczne cząstki (E=mc 2 ) - Największy akcelerator, LHC, pracuje w 27-km tunelu, 100 metrów pod ziemią; magnesy - Używają olbrzymich detektorów cząstek by obserwować nowe cząstki; potrzebują bardzo wiele mocy obliczeniowej (komputerów) by zapisywać i przetwarzać dane produkowane w detektorach - Różnorakie zastosowania wypracowanych technologii zmieniają naszą codzienność WWW, Grid, skanery medyczne - Zadaniem CERNu jest też edukacja

77 Dziękuję za uwagę

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie.

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie. Witamy w CERNie Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie bolek.pietrzyk@cern.ch 4 lipca 2012 Joe Incandela (CMS) Fabiola Gianotti (ATLAS) Première rencontre

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski Witamy w CERN Co to jest CERN? CERN European Organization for Nuclear Research oryg. fr Conseil Europeén pour la Recherche Nucléaire Słowo nuclear (Jadrowy) czysto historyczne. W czasie, gdy zakładano

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów: cząstki elementarne

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Trochę historii Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów:

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman

Jak działają detektory. Julia Hoffman Jak działają detektory Julia Hoffman wielki Hadronowy zderzacz Wiązka to pociąg ok. 2800 wagonów - paczek protonowych Każdy wagon wiezie ok.100 mln protonów Energia chemiczna: 80 kg TNT lub 16 kg czekolady

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 1 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 2.12. 2009 Współczesne eksperymenty-wprowadzenie Detektory Akceleratory Zderzacze LHC Mapa drogowa Tevatron-

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział: BMiZ Kierunek: MiBM / KMiU Prowadzący: dr hab. Tomasz Stręk Przygotował: Adrian Norek Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Chłodzenie największego na świecie magnesu w CERN

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych Jak działają detektory Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych LHC# Wiązka to pociąg ok. 2800 paczek protonowych Każda paczka składa się. z ok. 100 mln protonów 160km/h

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Trochę historii Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów:

Bardziej szczegółowo

Akceleratory Cząstek

Akceleratory Cząstek M. Trzebiński Akceleratory cząstek 1/30 Akceleratory Cząstek Maciej Trzebiński Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauki Praktyki studenckie na LHC IFJ PAN, 23 sierpnia 2016 Obserwacje w makroświecie

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman

Jak działają detektory. Julia Hoffman Jak działają detektory Julia Hoffman wielki Hadronowy zderzacz Wiązka to pociąg ok. 2800 wagonów - paczek protonowych Każdy wagon wiezie ok.100 mln protonów Energia chemiczna: 80 kg TNT lub 16 kg czekolady

Bardziej szczegółowo

Eksperyment ALICE i plazma kwarkowo-gluonowa

Eksperyment ALICE i plazma kwarkowo-gluonowa Eksperyment ALICE i plazma kwarkowo-gluonowa CERN i LHC Jezioro Genewskie Lotnisko w Genewie tunel LHC (długość 27 km, ok.100m pod powierzchnią ziemi) CERN/Meyrin Gdzie to jest? ok. 100m Tu!!! LHC w schematycznym

Bardziej szczegółowo

Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN

Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN Politechnika Krakowska, wykład inauguracyjny, 3.10.2014 Agnieszka Zalewska, IFJ PAN Przewodnicząca Rady CERN-u CERN utworzony został w 1954: przez 12 państw europejskich

Bardziej szczegółowo

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek i jeszcze kilka, których nie chcieliście wiedzieć, ale i tak się dowiecie mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż.

Bardziej szczegółowo

Theory Polish (Poland)

Theory Polish (Poland) Q3-1 Wielki Zderzacz Hadronów (10 points) Przeczytaj Ogólne instrukcje znajdujące się w osobnej kopercie zanim zaczniesz rozwiązywać to zadanie. W tym zadaniu będą rozpatrywane zagadnienia fizyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Compact Muon Solenoid

Compact Muon Solenoid Compact Muon Solenoid (po co i jak) Piotr Traczyk CERN Compact ATLAS CMS 2 Muon Detektor CMS był projektowany pod kątem optymalnej detekcji mionów Miony stanowią stosunkowo czysty sygnał Pojawiają się

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Wrochna Narodowe Centrum Badań Jądrowych Z czego składa się Wszechświat?

Grzegorz Wrochna Narodowe Centrum Badań Jądrowych  Z czego składa się Wszechświat? Narodowe Centrum Badań Jądrowych www.ncbj.gov.pl Z czego składa się Wszechświat? 1 Budowa materii ~ cała otaczająca nas materia składa się z atomów pierwiastek chemiczny = = zbiór jednakowych atomów Znamy

Bardziej szczegółowo

Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 16-20 kwietnia 2007

Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 16-20 kwietnia 2007 Polska w CERN Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 16-20 kwietnia 2007 Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana CERN, 16.IV.2007 J. Nassalski 1 Droga Polski do CERN 1959 r.

Bardziej szczegółowo

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe 4.IV.2012

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe 4.IV.2012 Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 8sem.letni.2011-12 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Oddziaływania słabe Cztery podstawowe siły Oddziaływanie grawitacyjne Działa między wszystkimi cząstkami, jest

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, Physics Department

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, Physics Department CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, Physics Department Menu Co to jest właściwie CERN? Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów:

Bardziej szczegółowo

Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów CERN - mekka dla fizyków Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Plan wykładu CERN w 7 punktach Czym jest CERN trochę historii Kto pracuje w CERN Polska w CERN Jak funkcjonuje CERN Misja

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych Seweryn Kowalski Listopad 2007 Akceleratory Co to jest akcelerator Każde urządzenie zdolne do przyspieszania cząstek, jonów naładowanych do wysokich

Bardziej szczegółowo

Polska w CERN. Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im.

Polska w CERN. Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Polska w CERN Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007 Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana CERN, 21.V.2007 J. Nassalski 1 Droga Polski do CERN 1959 r. profesorowie

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Źródła czastek Elementy fizyki czastek elementarnych Wykład II Naturalne źródła czastek Źródła promieniotwórcze Promieniowanie kosmiczne Akceleratory czastek Akceleratory elektrostatyczne, liniowe i kołowe

Bardziej szczegółowo

Akceleratory. Urządzenia do wytwarzania strumieni cząstek o znacznej energii kinetycznej

Akceleratory. Urządzenia do wytwarzania strumieni cząstek o znacznej energii kinetycznej Akceleratory Urządzenia do wytwarzania strumieni cząstek o znacznej energii kinetycznej Przegląd ważniejszych typów akceleratorów: akceleratory elektrostatyczne, akceleratory liniowe ze zmiennym polem

Bardziej szczegółowo

LHC: program fizyczny

LHC: program fizyczny LHC: program fizyczny Piotr Traczyk CERN Detektory przy LHC Planowane są 4(+2) eksperymenty na LHC ATLAS ALICE CMS LHCb 2 Program fizyczny LHC Model Standardowy i Cząstka Higgsa Poza Model Standardowy:

Bardziej szczegółowo

Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą.

Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą. Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą. Europejska Organizacja Badań Jądrowych CERN (European Organization for Nuclear Research) pod Genewą i Centralny Ośrodek Doskonalenia

Bardziej szczegółowo

LHC i po co nam On. Piotr Traczyk CERN

LHC i po co nam On. Piotr Traczyk CERN LHC i po co nam On Piotr Traczyk CERN LHC: po co nam On Piotr Traczyk CERN Detektory przy LHC Planowane są 4(+2) eksperymenty na LHC ATLAS ALICE CMS LHCb 5 Program fizyczny LHC 6 Program fizyczny LHC

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe

WYKŁAD 8. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Oddziaływania słabe Cztery podstawowe siłyprzypomnienie Oddziaływanie grawitacyjne Działa między wszystkimi cząstkami, jest

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych 5.07.2013 Grzegorz Wrochna 1 Wielkie urządzenia badawcze Wielkie urządzenia badawcze są dziś niezbędne do badania materii na wszystkich poziomach: od wnętrza

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE ZASOBY CERN

EDUKACYJNE ZASOBY CERN EDUKACYJNE ZASOBY CERN Prezentację przygotowały: Bożena Kania, Gimnazjum nr 9 w Lublinie Ewa Pilorz, Gimnazjum nr 15 w Lublinie Joanna Russa-Resztak, IX Liceum Ogólnokształcące w Lublinie po szkoleniu

Bardziej szczegółowo

IV.4.4 Ruch w polach elektrycznym i magnetycznym. Siła Lorentza. Spektrometry magnetyczne

IV.4.4 Ruch w polach elektrycznym i magnetycznym. Siła Lorentza. Spektrometry magnetyczne r. akad. 005/ 006 IV.4.4 Ruch w polach elektrycznym i magnetycznym. Siła Lorentza. Spektrometry magnetyczne Jan Królikowski Fizyka IBC 1 r. akad. 005/ 006 Pole elektryczne i magnetyczne Pole elektryczne

Bardziej szczegółowo

CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna. Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński

CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna. Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński Czym jest CERN? CERN to skrót francuskiej nazwy Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, czyli Europejska

Bardziej szczegółowo

Cząstki i siły. Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Cząstki i siły. Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Cząstki i siły tworzące nasz wszechświat Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan Wstęp Klasyfikacja cząstek elementarnych Model Standardowy 2 Wstęp 3 Jednostki, konwencje Prędkość światła c ~ 3 x 10 8 m/s Stała

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Artur Kalinowski Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski Warszawa, 7 grudnia 2012 DETEKTOR CMS DETEKTOR CMS Masa całkowita : 14

Bardziej szczegółowo

Przyszłość polskiej fizyki neutrin

Przyszłość polskiej fizyki neutrin Przyszłość polskiej fizyki neutrin Agnieszka Zalewska Instytut Fizyki Jądrowej PAN im. H.Niewodniczańskiego W imieniu Polskiej Grupy Neutrinowej (Katowice, Kraków, Warszawa, Wrocław) (D.Kiełczewska, J.Kisiel,

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO FIZYKI CZĄSTEK. Julia Hoffman (NCU)

WSTĘP DO FIZYKI CZĄSTEK. Julia Hoffman (NCU) WSTĘP DO FIZYKI CZĄSTEK Julia Hoffman (NCU) WSTĘP DO WSTĘPU W wykładzie zostały bardzo ogólnie przedstawione tylko niektóre zagadnienia z zakresu fizyki cząstek elementarnych. Sugestie, pytania, uwagi:

Bardziej szczegółowo

CERN I fizyka jadrowa: od wlasnosci jadra atomowego po medycyne. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN I fizyka jadrowa: od wlasnosci jadra atomowego po medycyne. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN I fizyka jadrowa: od wlasnosci jadra atomowego po medycyne Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Fizyka atomowa: wstep Otwarte pytania w obecnej fizyce jadrowej Fizyka jadrowa w CERNie Fabryka izotopow

Bardziej szczegółowo

Akceleratory. Instytut Fizyki Jądrowej PAN 1

Akceleratory. Instytut Fizyki Jądrowej PAN 1 Akceleratory fizyka cząstek elementarnych fizyka wysokich energii ruch cząstki w polu magnetycznym i elektrycznym akceleratory elektrostatyczne akcelaratory liniowe akcelaratory kołowe (cykliczne): - cyklotron

Bardziej szczegółowo

Wstęp do fizyki cząstek elementarnych: część eksperymentalna

Wstęp do fizyki cząstek elementarnych: część eksperymentalna Wstęp do fizyki cząstek elementarnych: część eksperymentalna Pięćdziesiąt lat badań cząstek elementarnych, nagrody Nobla, Model Standardowy Labolatorium CERN Eksperymenty LHC Detektory cząstek elementarnych

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Akceleratorów wykład dla uczniów. Mariusz Sapiński CERN, Departament Instrumentacji Wiązki 22 marca 2010

Wstęp do Akceleratorów wykład dla uczniów. Mariusz Sapiński CERN, Departament Instrumentacji Wiązki 22 marca 2010 Wstęp do Akceleratorów wykład dla uczniów Mariusz Sapiński CERN, Departament Instrumentacji Wiązki 22 marca 2010 Definicja Akcelerator cząstek: urządzenie produkujące wiązkę cząstek (jonów lub cząstek

Bardziej szczegółowo

CERN pierwsze globalne laboratorium. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

CERN pierwsze globalne laboratorium. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów CERN pierwsze globalne laboratorium Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Plan wykładu CERN trochę historii Kto pracuje w CERN Misja i zadania CERN Kompleks akceleratorów w CERN Jakie

Bardziej szczegółowo

1. Wcześniejsze eksperymenty 2. Podstawowe pojęcia 3. Przypomnienie budowy detektora ATLAS 4. Rozpady bozonów W i Z 5. Tło 6. Detekcja sygnału 7.

1. Wcześniejsze eksperymenty 2. Podstawowe pojęcia 3. Przypomnienie budowy detektora ATLAS 4. Rozpady bozonów W i Z 5. Tło 6. Detekcja sygnału 7. Weronika Biela 1. Wcześniejsze eksperymenty 2. Podstawowe pojęcia 3. Przypomnienie budowy detektora ATLAS 4. Rozpady bozonów W i Z 5. Tło 6. Detekcja sygnału 7. Obliczenie przekroju czynnego 8. Porównanie

Bardziej szczegółowo

Janusz Gluza. Instytut Fizyki UŚ Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych

Janusz Gluza. Instytut Fizyki UŚ  Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych Akceleratory czyli największe mikroskopy świata Janusz Gluza Instytut Fizyki UŚ http://fizyka.us.edu.pl/ Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych http://www.us.edu.pl/~ztpce/ http://www.us.edu.pl/~gluza

Bardziej szczegółowo

Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN

Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż. Łukasz Graczykowski - lgraczyk@cern.ch Zakład Fizyki Jądrowej, Wydział

Bardziej szczegółowo

Ruch cząstek naładowanych w polach elektrycznym i magnetycznym. Równania ruchu cząstek i ich rozwiązania. Ireneusz Mańkowski

Ruch cząstek naładowanych w polach elektrycznym i magnetycznym. Równania ruchu cząstek i ich rozwiązania. Ireneusz Mańkowski Ruch cząstek naładowanych w polach elektrycznym i magnetycznym. Równania ruchu cząstek i ich rozwiązania. I LO im. Stefana Żeromskiego w Lęborku 2 kwietnia 2012 Ruch ładunku równolegle do linii pola Ruch

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych i oddziaływań podstawowych

Fizyka cząstek elementarnych i oddziaływań podstawowych Fizyka cząstek elementarnych i oddziaływań podstawowych Wykład 1 Wstęp Jerzy Kraśkiewicz Krótka historia Odkrycie promieniotwórczości 1895 Roentgen odkrycie promieni X 1896 Becquerel promieniotwórczość

Bardziej szczegółowo

Wykład monograficzny 0 1

Wykład monograficzny 0 1 Fizyka zderzeń relatywistycznych ciężkich jonów Wykład 0: LHC okno na Mikroświat Wykład 1: AA: Motywacja, cele fizyczne, akceleratory, eksperymenty Wykład 2: Plazma kwarkowo-gluonowa Wykład 3: Geometria

Bardziej szczegółowo

CERN pierwsze globalne laboratorium. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

CERN pierwsze globalne laboratorium. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów CERN pierwsze globalne laboratorium Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Plan wykładu CERN trochę historii Kto pracuje w CERN Misja i zadania CERN Kompleks akceleratorów w CERN Jakie

Bardziej szczegółowo

Zakłady Naukowe Oddziału Fizyki i Astrofizyki Cząstek w Instytucie Fizyki Jądrowej

Zakłady Naukowe Oddziału Fizyki i Astrofizyki Cząstek w Instytucie Fizyki Jądrowej Zakłady Naukowe Oddziału Fizyki i Astrofizyki Cząstek w Instytucie Fizyki Jądrowej Oddziaływań Leptonów (NZ11) Struktury Hadronów (NZ12) Liniowego zderzacza (NZ13) Eksperymentu ATLAS (NZ14) Promieniowania

Bardziej szczegółowo

Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r.

Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r. Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r. Do CERN wyruszyliśmy z parkingu Instytutu Fizyki Uniwersytetu Śląskiego, który był organizatorem tego bardzo interesującego dla fizyków wyjazdu.

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński

W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk Gimli Glider Boeing 767-233 lot: Air Canada

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Spotkanie 3 Porównanie modeli rozpraszania do pomiarów na Wielkim Zderzaczu Hadronów LHC i przyszłość fizyki cząstek Rafał Staszewski Maciej Trzebiński

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych. Tadeusz Lesiak

Fizyka cząstek elementarnych. Tadeusz Lesiak Fizyka cząstek elementarnych Tadeusz Lesiak 1 WYKŁAD IV Akceleratory T.Lesiak Fizyka cząstek elementarnych 2 Cykl pracy eksperymentu fizyki cząstek elementarnych AKCELERATOR DETEKTOR SUROWE DANE SYMULACJE

Bardziej szczegółowo

Fizyka wysokich energii w erze LHC

Fizyka wysokich energii w erze LHC Konferencja FIZYKA WYSOKICH ENERGII W EDUKACJI SZKOLNEJ Puławy, 29.02 01.03.2008 Fizyka wysokich energii w erze LHC Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana J. P. Nassalski Puławy,

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Akceleratorów wykład dla nauczycieli. Mariusz Sapiński CERN, Departament Wiązek 12 kwietnia 2010

Wstęp do Akceleratorów wykład dla nauczycieli. Mariusz Sapiński CERN, Departament Wiązek 12 kwietnia 2010 Wstęp do Akceleratorów wykład dla nauczycieli Mariusz Sapiński CERN, Departament Wiązek 12 kwietnia 2010 Definicja Akcelerator cząstek: urządzenie produkujące wiązkę cząstek (jonów lub cząstek subatomowych)

Bardziej szczegółowo

Wstęp do fizyki akceleratorów

Wstęp do fizyki akceleratorów Wstęp do fizyki akceleratorów Mariusz Sapiński (mariusz.sapinski@cern.ch) CERN, Departament Wiązek 3 września 2013 Definicja Akcelerator cząstek: urządzenie produkujące wiązkę cząstek (jonów lub cząstek

Bardziej szczegółowo

Marek Kowalski

Marek Kowalski Jak zbudować eksperyment ALICE? (A Large Ion Collider Experiment) Jeszcze raz diagram fazowy Interesuje nas ten obszar Trzeba rozpędzić dwa ciężkie jądra (Pb) i zderzyć je ze sobą Zderzenie powinno być

Bardziej szczegółowo

LHC - wielki zderzacz hadronów

LHC - wielki zderzacz hadronów LHC - wielki zderzacz hadronów Ewa Rondio zakład VI / CERN na podstawie wykładów dla nauczycieli w CERNie dr A. Siemko Dwa bieguny w badaniu struktury materii Akceleratory Mikroskopy Lunety Optyczne i

Bardziej szczegółowo

Źródła cząstek. Naturalne: Sztuczne. Promieniowanie kosmiczne Różne źródła neutrin. Akceleratory Reaktory. D. Kiełczewska wykład 2

Źródła cząstek. Naturalne: Sztuczne. Promieniowanie kosmiczne Różne źródła neutrin. Akceleratory Reaktory. D. Kiełczewska wykład 2 Źródła cząstek Naturalne: Promieniowanie kosmiczne Różne źródła neutrin Sztuczne Akceleratory Reaktory Promieniowanie kosmiczne Na początku XX wieku Theodore Wulf umieścił na szczycie wieży Eiffla detektory

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY?

DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY? FIZYKA WYSOKICH ENERGII W EDUKACJI SZKOLNEJ Puławy, 29.02.2008r. DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY? Dominika Domaciuk I. Wprowadzenie Na świecie jest 17390 akceleratorów! (2002r). Różne zastosowania I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Polacy i Polska w technologiach detektorów w CERN-ie. L. Zwalinski CERN EP/DT December 16 th 2016

Polacy i Polska w technologiach detektorów w CERN-ie. L. Zwalinski CERN EP/DT December 16 th 2016 Polacy i Polska w technologiach detektorów w CERN-ie L. Zwalinski CERN EP/DT December 16 th 2016 1 Eksperymenty LHC technologie detektorów LHCb ATLAS CMS ALICE * Neutrino platform * CLIC Polskie zespoły

Bardziej szczegółowo

AKCELERATORY I DETEKTORY WOKÓŁ NAS

AKCELERATORY I DETEKTORY WOKÓŁ NAS AKCELERATORY I DETEKTORY WOKÓŁ NAS AKCELERATOR W CERN Chociaż akceleratory zostały wynalezione dla fizyki cząstek elementarnych, to tysięcy z nich używa się w innych gałęziach nauki, a także w przemyśle

Bardziej szczegółowo

LHC klucz do Mikroświata

LHC klucz do Mikroświata LHC klucz do Mikroświata Barbara Wosiek Dzień Otwarty, IFJ PAN 26.09.2008 1 LHC Large Hadron Collider Wielki Zderzacz Hadronów Gigantyczny akcelerator cząstek w Europejskim Ośrodku Fizyki Cząstek CERN

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Wstęp do Akceleratorów Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Definicja Akcelerator cząstek (wg. Encyclopedia Brittanica): każde urządzenie produkujące wiązkę szybkich, naładowanych cząstek (jonów

Bardziej szczegółowo

Wykład FIZYKA II. 3. Magnetostatyka. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak

Wykład FIZYKA II. 3. Magnetostatyka.  Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Wykład FIZYKA II 3. Magnetostatyka Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Instytut Fizyki Politechniki Wrocławskiej http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/ POLE MAGNETYCZNE Elektryczność zaobserwowana została

Bardziej szczegółowo

Akceleratory (Å roda, 16 marzec 2005) - Dodał wtorek

Akceleratory (Å roda, 16 marzec 2005) - Dodał wtorek Akceleratory (Å roda, 16 marzec 2005) - Dodał wtorek Definicja: Urządzenie do przyspieszania cząstek naładowanych, tj. zwiększania ich energii. Akceleratory można sklasyfikować ze względu na: kształt toru

Bardziej szczegółowo

Obserwacja Nowej Cząstki o Masie 125 GeV

Obserwacja Nowej Cząstki o Masie 125 GeV Obserwacja Nowej Cząstki o Masie 125 GeV Eksperyment CMS, CERN 4 lipca 2012 Streszczenie Na wspólnym seminarium w CERN i na konferencji ICHEP 2012 [1] odbywającej się w Melbourne, naukowcy pracujący przy

Bardziej szczegółowo

Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych

Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych Barbara Badełek Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Uppsalski Nauczyciele fizyki w CERN 20 26 maja 2007 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie kosmiczne składa się głównie z protonów, z niewielką. domieszką cięższych jąder. Przechodząc przez atmosferę cząstki

Promieniowanie kosmiczne składa się głównie z protonów, z niewielką. domieszką cięższych jąder. Przechodząc przez atmosferę cząstki Odkrycie hiperjąder Hiperjądra to struktury jądrowe w skład których, poza protonami I neutronami, wchodzą hiperony. Odkrycie hiperjąder miało miejsce w 1952 roku, 60 lat temu, w Warszawie. Wówczas nie

Bardziej szczegółowo

CERN. Często zadawane pytania. Przewodnik po LHC LHC SPS CMS. LHCb ALICE ATLAS CNGS BOOSTER ISOLDE. n-tof LEIR. neutrinos. Gran Sasso.

CERN. Często zadawane pytania. Przewodnik po LHC LHC SPS CMS. LHCb ALICE ATLAS CNGS BOOSTER ISOLDE. n-tof LEIR. neutrinos. Gran Sasso. CERN Często zadawane pytania Przewodnik po LHC TI2 ALICE LHC TT10 TT60 CMS ATLAS North Area SPS TT40 TI8 TT41 LHCb CNGS neutrinos Gran Sasso TT2 n-tof neutrons AD p p LINAC 2 LINAC 3 Ions BOOSTER ISOLDE

Bardziej szczegółowo

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan 1)Dwa słowa o LHC 2)Eksperymenty i program fizyczny 3)Kilka wybranych tematów - szczegółowo 2 LHC Large Hadron Collider UWAGA! Start jeszcze w tym

Bardziej szczegółowo

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek.

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Źródła cząstek o wysokich energiach II Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Świetlność LHC 1 Źródła cząstek o wysokich energiach I. PROMIENOWANIE

Bardziej szczegółowo

Czy cząstka Higgsa została odkryta?

Czy cząstka Higgsa została odkryta? Czy cząstka Higgsa została odkryta? Wielki Zderzacz Hadronów (ang. Large Hadron Collider LHC) jest bezprecedensowym przedsięwzięciem badawczym, jego skala jest ogromna i niespotykana dotychczas w historii

Bardziej szczegółowo

Jak znaleźć igłę w stogu siana

Jak znaleźć igłę w stogu siana Jak znaleźć igłę w stogu siana Rola obliczeń komputerowych w eksperymentach fizyki wysokich energii Krzysztof Korcyl na bazie wykładu Piotra Golonki CERN EN/ICE-SCD Użytkowanie i kopiowanie dozwolone na

Bardziej szczegółowo

Wstęp do akceleratorów

Wstęp do akceleratorów Wstęp do akceleratorów Mariusz Sapinski BE/BI CERN/Czerwiec 2009 Spis treści Co to jest przyśpieszenie Po co przyśpieszać? Jak przyśpieszać? Jak przyśpiesza natura: mechanizm Fermiego Metody przyśpieszania

Bardziej szczegółowo

Model Standardowy budowy Wszechświata

Model Standardowy budowy Wszechświata Model Standardowy budowy Wszechświata 1) Jakie są podstawowe cegiełki, z których zbudowany jest Wszechświat? 2) Czy znamy prawa rządzące Wszechświatem? 3) W jaki sposób zdobywamy wiedzę o funkcjonowaniu

Bardziej szczegółowo

Model Standardowy budowy Wszechświata

Model Standardowy budowy Wszechświata Model Standardowy budowy Wszechświata 1) Jakie są podstawowe cegiełki, z których zbudowany jest Wszechświat? 2) Czy znamy prawa rządzące Wszechświatem? 3) W jaki sposób zdobywamy wiedzę o funkcjonowaniu

Bardziej szczegółowo

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi?

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Świat pod lupą materia: 10-4 m kryształ: 10-9 m ρ=2 3 g/cm 3 atom: 10-10 m jądro: 10-14 m nukleon: 10-15 m (1fm) ρ=10

Bardziej szczegółowo

W poszukiwaniu Boskiej cząstki.

W poszukiwaniu Boskiej cząstki. W poszukiwaniu Boskiej cząstki. W dniach 21 stycznia 28 stycznia 2012 roku odbyły się Warsztaty CERN III w Genewie. Grupa 45 uczestników programu: Odkrywad nieznane-tworzyd nowe, program rozwijania zainteresowao

Bardziej szczegółowo

Wszechświata. Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Wszechświata. Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Ciemna Strona Wszechświata Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan 1)Ciemna strona Wszechświata 2)Z czego składa się ciemna materia 3)Poszukiwanie ciemnej materii 2 Ciemna Strona Wszechświata 3 Z czego składa

Bardziej szczegółowo

Tajemnicze neutrina Agnieszka Zalewska

Tajemnicze neutrina Agnieszka Zalewska Tajemnicze neutrina Agnieszka Zalewska Dzień otwarty IFJ, Polecam: Krzysztof Fiałkowski: Opowieści o neutrinach, wydawnictwo Zamiast korepetycji http://wwwlapp.in2p3.fr/neutrinos/aneut.html i strony tam

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Zastosowanie: Akceleratory wysokiego napięcia Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 Pierścienie miedziane L = 560 mm D = 350 mm Produkcja

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Zastosowanie: Zaginanie toru cząstki w akceleratorze Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 L = 1350 mm D = 320 mm Produkcja Friatec Na całym świecie

Bardziej szczegółowo

Po co nam CERN? Po co nam LHC? Piotr Traczyk

Po co nam CERN? Po co nam LHC? Piotr Traczyk Po co nam CERN? Po co nam LHC? Piotr Traczyk Sympozjum IPJ Plan 1)Wstęp Po co nam LHC? 2)Eksperymenty w CERNie w których bierzemy udział COMPASS LHCb ALICE CMS 3)Podsumowanie 2 Po co nam LHC? Po co kopać

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12. IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ

WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12. IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12 IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ 1 Metody przyspieszania cząstek - akceleratory cząstek Akcelerator urządzenie

Bardziej szczegółowo

Do czego potrzebny nam Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider)?

Do czego potrzebny nam Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider)? Katarzyna Grebieszkow Wydział Fizyki Politechniki Warszawskiej Zakład Fizyki Jądrowej Pracownia Reakcji Ciężkich Jonów Do czego potrzebny nam Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider)? Wykład dla

Bardziej szczegółowo

W jakim stopniu emerytura zastąpi pensję?

W jakim stopniu emerytura zastąpi pensję? 13.06.2014 Informacja prasowa portalu Pytania i dodatkowe informacje: Artur Szeremeta Specjalista ds. współpracy z mediami tel. 509 509 536 szeremeta@sedlak.pl W jakim stopniu emerytura zastąpi pensję?

Bardziej szczegółowo

Źródła czastek. Wszechświat Czastek Elementarnych. Wykład 4. prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki

Źródła czastek. Wszechświat Czastek Elementarnych. Wykład 4. prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki Źródła czastek prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki Wszechświat Czastek Elementarnych Wykład 4 Wprowadzenie Naturalne źródła czastek Źródła promieniotwórcze, promieniowanie kosmiczne Akceleratory czastek

Bardziej szczegółowo

gizycko.turystyka.pl

gizycko.turystyka.pl Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Giżycku Analiza narodowościowa oraz rodzaje zapytań turystów w okresie od stycznia do września 213 roku. opracowano: Urszula Ciulewicz na podstawie statystyk

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Elementy fizyki czastek elementarnych dr hab. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych IFD Plan wykładu: Świat czastek elementarnych czastki, jednostki, kinematyka relatywistyczna Akceleratory

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. dr inż. Łukasz Graczykowski Politechnika Warszawska. accelerating Science and Innovation

Witamy w CERN. dr inż. Łukasz Graczykowski Politechnika Warszawska. accelerating Science and Innovation Witamy w CERN dr inż. Łukasz Graczykowski Politechnika Warszawska accelerating Science and Innovation Plan wycieczki Poniedziałek (15.02.2016) Site de Meyrin 1. 8:00-9:15 Czas wolny 2. 9:30-11:30 Wykłady

Bardziej szczegółowo

JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING

JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING testowe pomiary i demonstracja iż proponowana metoda pracuje są wykonywane na działającym akceleratorze COSY pierwszy pomiar z precyzją

Bardziej szczegółowo

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości Marek Pfützner Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytet Warszawski Tydzień Kultury w VIII LO im. Władysława IV, 13 XII 2005 Instytut Radowy w Paryżu

Bardziej szczegółowo

VI. 6 Rozpraszanie głębokonieelastyczne i kwarki

VI. 6 Rozpraszanie głębokonieelastyczne i kwarki r. akad. 005/ 006 VI. 6 Rozpraszanie głębokonieelastyczne i kwarki 1. Fale materii. Rozpraszanie cząstek wysokich energii mikroskopią na bardzo małych odległościach.. Akceleratory elektronów i protonów.

Bardziej szczegółowo

LEPTON TAU : jako taki, oraz zastosowania. w niskich i wysokich energiach. Zbigniew Wąs

LEPTON TAU : jako taki, oraz zastosowania. w niskich i wysokich energiach. Zbigniew Wąs LEPTON TAU : jako taki, oraz zastosowania w niskich i wysokich energiach Zbigniew Wąs Podziękowania: A. Kaczmarska, E. Richter-Wąs (Atlas); A. Bożek (Belle); T. Przedziński, P. Golonka (IT); R. Decker,

Bardziej szczegółowo

Cząstki elementarne. Składnikami materii są leptony, mezony i bariony. Leptony są niepodzielne. Mezony i bariony składają się z kwarków.

Cząstki elementarne. Składnikami materii są leptony, mezony i bariony. Leptony są niepodzielne. Mezony i bariony składają się z kwarków. Cząstki elementarne Składnikami materii są leptony, mezony i bariony. Leptony są niepodzielne. Mezony i bariony składają się z kwarków. Cząstki elementarne Leptony i kwarki są fermionami mają spin połówkowy

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią

Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Plan Promieniowanie ( particle radiation ) Źródła (szybkich) elektronów Ciężkie cząstki naładowane Promieniowanie elektromagnetyczne (fotony) Neutrony

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Elementy fizyki czastek elementarnych dr hab. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych IFD Plan wykładu: Świat czastek elementarnych czastki, jednostki, kinematyka relatywistyczna Akceleratory

Bardziej szczegółowo