Czy istnieje zespó³ metaboliczny u dzieci

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Czy istnieje zespó³ metaboliczny u dzieci"

Transkrypt

1 PRACE POGL DOWE Jerzy STARZYK Ma³gorzata WÓJCIK Joanna NAZIM Czy istnieje zespó³ metaboliczny u dzieci i m³odzie y Does the metabolic syndrome in children and youth exist? Klinika Endokrynologii Dzieci i M³odzie y Katedry Pediatrii Polsko-Amerykañski Instytut Pediatrii Uniwersytet Jagielloñski, Collegium Medicum Kierownik kliniki: dr hab. med. Jerzy Starzyk Dodatkowe s³owa kluczowe: oty³oœæ hiperinsulinemia zespó³ metaboliczny powik³ania sercowo-nayczniowe dzieci Additional key words: obesity hiperinsulinemia metabolic syndrome cardiovascular complications children Adres do korespondencji: Dr hab. n. med. Jerzy Starzyk Klinika Endokrynologii Dzieci i M³odzie y Katedry Pediatrii Polsko-Amerykañski Instytut Pediatrii CM UJ ul. Wielicka 265, Kraków W okresie ostatnich lat narasta czêstoœæ wystêpowania nadwagi i oty³oœci, które dotycz¹ aktualnie oko³o 20% dzieci w wieku 7-11 lat w naszym kraju, a nawet 30% w innych wysokorozwiniêtych krajach. Równolegle narasta czêstoœæ wystêpowania zale nych od oty³oœci i opornoœci na insulinê zaburzeñ metabolizmu glukozy, t³uszczy oraz nadciœnienia têtniczego, które s¹ przyczyn¹ wykrywanych ju u najm³odszych dzieci powik³añ uk³adu sercowonaczyniowego w postaci pogrubienia œcian têtnicy szyjnej wspólnej wyra onego wskaÿnikiem IMT (Intima-Media Thickness) oraz obecnoœci blaszek mia d ycowych. Wystêpowanie tych zaburzeñ pozwala na rozpoznanie zespo³u metabolicznego (ZM) w tej grupie wiekowej u oko³o 1-10% badanych w populacji ogólnej oraz u 10-67% oty- ³ych. Ró nice te zale ¹ od zastosowanego kryterium rozpoznania (Cook, 2003; de Ferranti, 2004; Cruz, 2004; Weiss, 2004; Ford, 2005; IDF 2007), wieku pacjentów i czasu trwania oty- ³oœci i mog¹ byæ przyczyn¹ nierozpoznania ZM nawet u 10-25% oty³ych dzieci (stosuj¹c kryteria IDF 2007). Brak rozpoznania mo e prowadziæ do zaniechania leczenia poszczególnych sk³adowych zespo³u, z których ka dy, a zw³aszcza oty³oœæ trzewna, jest niezale nym czynnikiem ryzyka schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego oraz przedwczesnej œmiertelnoœci. Z podanych wzglêdów d¹ enie do rozpoznawani lub wykluczenia ZM jest niecelowe, a nawet szkodliwe, tak jak nieuzasadnione s¹ dalsze poszukiwania i uœciœlania kryteriów jego rozpoznania. Kolejnymi argumentami przeciwko rozpoznawaniu ZM s¹ wykazane u doros³ych: i) mniejszy zwi¹zek ZM rozpoznanego na podstawie rekomendowanych ostatnio kryteriów IDF 2005 z wystêpuj¹cymi póÿniej schorzeniami sercowo-naczyniowymi w porównaniu do rozpoznania przy zastosowaniu kryteriów wczeœniejszych (ATP III), ii) nie wykazanie wiêkszego ryzyka rozwoju powik³añ w przypadku wykrycia trzech sk³adowych ZM, w porównaniu do wykrycia dwóch kryteriów (przy zastosowaniu kryteriów ATP III) oraz iii) brak There is an increasing incidence rate of overweight and obesity in last years. It concerns approximately 20% of children 7 to 11 years in our country, and even 30% in high developed countries. There is also simultaneous increase in frequency of the disturbances, that are dependent from obesity and insulin resistance, such as glucose and fats metabolism disorders, and arterial hypertension. They cause complications of cardiovascular system detected in the youngest children, such as thickening of the carotid wall and atherosclerotic lesions in the arteries. The metabolic syndrome (MS) may be recognized on the basis of appearance of these disorders in approximately 1-10% children in that group of age in general population, and in 10-67% in obese children. The differences depend on applied criteria (Cook, 2003; de Ferranti, 2004; Cruz, 2004; Weiss, 2004; Ford, 2005; IDF 2007), patients' age, and obesity duration, and may lead to non-recognition of MS in approximately 10-25% of obese children (using IDF 2007 criteria). The lack of recognition can lead to postponement of the treatment of each individual component of the syndrome, while every of them, and especially visceral obesity, is the independent risk factor of cardiovascular disorders, as well as preterm mortality. With passed regards, an attempt to establish or exclude the MS diagnosis is pointless, and even harmful, as well as searching for and specifying criteria of its recognition. The next arguments against MS recognizing are showed in adults: i) the weaker correlation between the MS recognized in patients using recently recommended IDF 2005 criteria and later cardiovascular complications, in contrary to earlier criteria (ATP III) ii) no proof for higher risk of complications development in cases with three components of the MS, in comparison to cases with only two criteria (ATP III), and iii) the lack of influence of MS diagnosis on the way of treatment of each component. It is necessary to start the treatment in case of revealing of any risk 90 Przegl¹d Lekarski 2009 / 66 / 1-2 J. Starzyk i wsp.

2 wp³ywu rozpoznania ZM na sposób leczenia poszczególnych jego sk³adowych. Tak wiêc, w przypadku wykrycia jakiegokolwiek czynnika ryzyka ZM nale y rozpocz¹æ leczenie, a w okresie jego prowadzenia poszukiwaæ kolejnych zaburzeñ. W ich rozpoznawaniu mo na opieraæ siê na specyficznych dla p³ci i wieku kryteriach rozpoznania ZM. Nale y jednak mieæ na uwadze, e arbitralnie przyjêta przez IDF 2007 górna granica normy ciœnienia têtniczego u dzieci (>130/85 mmhg) nie uwzglêdnia wieku ani p³ci dziecka, a obwód talii, przyjêty za wskaÿnik oty³oœci trzewnej, nie wykazuje u dzieci korelacji, w przeciwieñstwie do zawartoœci podskórnej tkanki t³uszczowej, ze stopniem nasilenia insulinoopornoœci. Podstawowe znaczenie w leczeniu wszystkich zaliczanych do ZM zaburzeñ metabolicznych ma leczenie oty³oœci, a zw³aszcza jej profilaktyka. Dalszych badañ wymaga okreœlenie sposobu i wieku rozpoczêcia leczenia farmakologicznego. II. Czy istnieje zespó³ metaboliczny u dzieci? Dla ustalenia zasad wczesnej diagnostyki oraz sposobu zapobiegania i leczenia ZM kluczowym problemem by³o okreœlenie pocz¹tku wystêpowania typowych powik³añ ZM, a co za tym idzie odpowiedÿ na pytanie czy konsekwencje ZM dotycz¹ ludzi po dwudziestym roku ycia, czy te obecne s¹ ju u dzieci i m³odzie y? W badaniach autopsyjnych przeprowadzonych u 204 zmar³ych (g³ównie z powodu wypadków) w wieku 2-39 lat stwierdzono wystêpowanie blaszek mia d ycowych w aorcie i naczyniach wieñcowych u niektórych badanych niezale nie od wieku, w tym u najm³odszych dzieci [3]. W kolejnym badaniu wykazano znamienny zwi¹zek tych zmian mia d ycowych z wystêpowaniem takich czynników ryzyka jak nadwaga i oty³oœæ definiowanych jako wartoœci BMI powy ej 75 centyla dla p³ci i wieku, podwy szonym ciœnieniem têtniczym, stê eniem cholesterolu ca³kowitego, LDLcholesterolu i TG. Zmiany mia d ycowe by³y bardziej nasilone u dzieci z wiêksz¹ iloœci¹ czynników ryzyka [3]. Wyniki innych badañ kohortowych wskazuj¹ na zwiêkszenie czêstoœci wystêpowania czynników ryzyka ZM u dzieci i m³odzie y w ostatnich latach. I tak, u nastoletnich ch³opców na Krecie wykazano niekorzystny w okresie ostatnich 20 lat wzrost œrednich stê eñ cholesterolu ca³kowitego, TG oraz HDL-cholesterolu, co zwi¹zane by³o z jednoczesnym wzrostem wystêpowania u nich nadwagi i oty³oœci [21]. W kolejnych dwóch niezale nych badaniach przeprowadzonych w populacji dzieci i m³odzie y w USA wykazano, e za wystêpowanie powik³añ odpowiedzialna jest, tak jak u doros³ych, nie sama oty³oœæ, lecz wywo- ³ana ni¹ insulinoopornoœæ [1,6]. W obu bafactor, as well as to look for other disorders. They can be recognized on the basis of specific for sex and age MS diagnostic criteria. However it has to be considered, that in IDF 2007 criteria the value of upper limit of normal arterial pressure in children (>130/85 mmhg) has been settled arbitrarily, without taking into account the age nor the sex, and the waist circumference, as the indicator of visceral obesity, does not correlate in children, contrary to subcutaneous fat tissue content, with the degree of insulin resistance. The basis of the therapy of metabolic disorders in MS, is the treatment of obesity, and especially its prophylaxis. The settlement of the pharmacological treatment modality and the age of its beginning needs further investigations. I. Co to jest zespó³ metaboliczny? Mianem zespo³u metabolicznego (ZM) okreœla siê wystêpowanie zaburzeñ ogólnoustrojowych bêd¹cych czynnikami ryzyka schorzeñ uk³adu sercowo naczyniowego wynikaj¹cych z oty³oœci i opornoœci na insulinê. Zwi¹zek pomiêdzy niektórymi z tych czynników, takimi jak nadciœnienie têtnicze, cukrzyca i hiperurykemia, opisano po raz pierwszy w latach dwudziestych, a œcis³y zwi¹zek cukrzycy oraz hiperlipidemii z oty³oœci¹ w latach 50 dwudziestego wieku. Na pocz¹tku lat 80-wskazano na zwi¹zek tzw. oty³oœci brzusznej z chorob¹ niedokrwienn¹ serca, a w 1988 roku Reaven wskaza³ na insulinoopornoœæ w przebiegu oty³oœci jako przyczynê zaburzeñ gospodarki wêglowodanowej (nietolerancja glukozy lub cukrzyca typu 2), lipidowej (podwy szone stê enie trójglicerydów, obni one stê enie HDL-cholesterolu) oraz nadciœnienia têtniczego, co okreœli³ mianem zespo³u X. Na rolê tych zaburzeñ w rozwoju chorób uk³adu sercowo-naczyniowego i wczesnej œmiertelnoœci wskaza³ Kaplan, okreœlaj¹c wspó³wystêpowanie oty³oœci trzewnej, upoœledzonej tolerancji glukozy, hipertriglicerydemii i nadciœnienia têtniczego mianem œmiertelnego kwartetu [14,18,26,33]. Od tego czasu w ostatnim 20-leciu ukaza³o siê kilka definicji ZM (tabela I), które przesz³y konwersjê od prostej definicji Reavena, opartej na kryteriach klinicznych i ³atwo dostêpnych oznaczeniach laboratoryjnych, przez kosztowne i trudne w praktyce metody oparte na oznaczeniu markerów biochemicznych mo liwe do wykonania tylko w wyspecjalizowanych oœrodkach (World Health Organisation, WHO 1998; National Cholesterol Education Program, NCEP; Adult Treatment Panel III, ATP III; American Heart Associacion/National Heart Lung and Blood Institute, AHA/NHLBI), do ponownie prostych kryteriów umo liwiaj¹cych rozpoznanie ZM na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej (International Diabetes Federation 2005, IDF 2005) [7,8,13]. W tej ostatniej definicji, w odró nieniu do poprzednich, g³ównym kryterium rozpoznania ZM jest zwiêkszony obwód talii jako wskaÿnik oty³oœci trzewnej oraz, poœrednio, insulinoopornoœci (>94 cm u mê czyzn, >80 cm u kobiet, dla rasy kaukaskiej). Aby rozpoznaæ ZM konieczne jest wykazanie dwóch dodatkowych kryteriów spoœród takich jak: nieprawid³owa glikemia na czczo lub cukrzyca, nadciœnienie têtnicze oraz nieprawid³owe stê enia trójglicerydów (TG) oraz cholesterolu o wysokiej gêstoœci (high density cholesterol, HDL-cholesterol) (tabela II). Rola tkanki t³uszczowej w powstawaniu insulinoopornoœæ jest udowodniona, jednak nie wszystkie mechanizmy zosta³y dotychczas wyjaœnione. Tkanka t³uszczowa nie jest jedynie magazynem energii, ale przede wszystkim najwiêkszym organem wydzielania wewnêtrznego bior¹cym udzia³ w procesach metabolicznych, wzrastania oraz rozwoju p³ciowego. Wydaje siê, e g³ówne znaczenie w powstawaniu opornoœci na insulinê ma wystêpuj¹ce w oty³oœci zaburzenie dzia³ania zlokalizowanego w komórkach tkanki t³uszczowej (adipocytach) czynnika transkrypcyjnego PPARg (PPAR-gamma, peroxisome proliferator activated receptor gamma), odpowiedzialnego miêdzy innymi za transkrypcjê genów warunkuj¹cych zwiêkszenie zale nego od insuliny wychwytu glukozy przez tkanki obwodowe [16,17, 36]. Istotn¹ rolê odgrywa tak e zaburzone wydzielanie i/lub dzia³anie prozapalnych cytokin, takich jak czynnik martwicy guzów alfa (TNF-a), interleukina 1 oraz 6 (IL-1, IL- 6) oraz hormonów: adiponektyna, wisfatyna, leptyna, estrogeny, rezystyna i angiotensynogen [5,29], a tak e wolnych kwasów t³uszczowych (free fatty acids FFA). Insulinoopornoœci i wtórnej do niej hiperinsulinemii przypisuje siê g³ówn¹ rolê w powstawaniu zaburzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego. W stanach opornoœci na insulinê i wtórnej do niej hiperinsulinemii dochodzi do a) zmniejszenia produkcji tlenku azotu, skurczu naczyñ, a w konsekwencji do lokalnego niedokrwienia, b) aktywacji kinazy bia³kowej C, co prowadzi do uwalniania endoteliny 1, c) zwiêkszenia ekspresji moleku³ adhezyjnych oraz adhezji leukocytów do œródb³onka, d) nasilenia produkcji inhibitora aktywatora plazminogenu oraz czynników wzrostowych, takich jak vascular endothelial growth factor (VEGF), epidermal growth factor (EGF), IGF-1 oraz cytokin IL-1, IL-6 i TNF-g oraz f) zmniejszenia stê enia adiponektyny. Prowadzi to do proliferacji komórek miêœniówki g³adkiej oraz stanu zapalnego naczyñ krwionoœnych, zmniejszenia fibrynolizy i wzmo onej agregacji p³ytek, a w konsekwencji do powstawania p³ytek mia d ycowych oraz zakrzepów. Zjawiska te potêgowane s¹ przez zaburzenia przemiany lipidowej oraz poprzez gluko- i lipotoksyczne œrodowisko oraz wywo³ane insulinoopornoœci¹ i hiperinsulinemi¹ zwiêkszenie retencji sodu przez nerki, zaburzenie transportu kationów przez b³ony komórkowe oraz nadciœnienie spowodowane pobudzeniem uk³adu wspó³czulnego oraz uk³adu renina-angiotensyna-aldosteron [12,15,16]. Przegl¹d Lekarski 2009 / 66 /

3 Tabela I Kryteria rozpoznania zespo³u metabolicznego u doros³ych. Diagnostic criteria of metabolic syndrome in adults. WHO 1998 NCEP ATP III AHA/NHLBI IDF spoœród: 3 spoœród: 3 spoœród: 1. Cukrzyca typu 2 (glikemia na czczo > 126 mg/dl lub po 2 h po obci¹ eniu glukoz¹ > 200 mg/dl) Nieprawid³owa glikemia na czczo (glikemia na czczo mg/dl) Nietolerancja glukozy (glikemia 2 h po obci¹ eniu glukoz¹ mg/dl) Insulinoopornoœæ (klamra hiperinulimiczno-euglikemiczna) CTKsk. > 140mmHg lub CTK rozk. > 90mmHg i/lub leczone nadciœnienie TG > 150 mg/dl i/lub HDLcholesterol < 35 mg/dl u mê czyzn < 39 mg/dl u kobiet BMI>30kg/m2 i/lub WHR>0,9 u mê czyzn, >0,85 u kobiet Albuminuria > 20µg/min lub stosunek albumina/kreatynina > 30 mg/g glikemia na czczo >110 mg/dl lub leczenie hipoglikemizuj¹ce CTKsk. > 130 mmhg lub CTK rozk. > 85 mmhg i/lub leczone nadciœnienie TG >150mg/dl lub leczenie hipertg HDLcholesterol <40 mg/dl u mê czyzn < 50 mg/dl u kobiet lub leczenie hipo HDL Obwód talii > 102 cm u mê czyzn, > 88 cm u kobiet glikemia na czczo > 100 mg/dl lub leczenie hipoglikemizuj¹ce CTKsk. > 130 mmhg lub CTK rozk. > 85 mmhg i/lub leczone nadciœnienie TG > 150 mg/dl lub leczenie hipertg HDLcholesterol < 40 mg/dl u mê czyzn < 50 mg/dl u kobiet lub leczenie hipo HDL Obwód talii > 102 cm u mê czyzn, > 88 cm u kobiet Oty³oœæ centralna (obwód talii rasa kaukaska >94 cm u mê czyzn, >80 cm u kobiet) glikemia na czczo >100 mg/dl lub cukrzyca typu 2 CTKsk. >130 mmhg lub CTK rozk. > 85 mmhg lub leczone lub zdiagnozowane nadciœnienie TG > 150mg/dl lub leczenie hipertg HDLcholesterol < 40 mg/dl u mê czyzn < 50 mg/dl u kobiet lub leczenie hipo HDL CTK sk. - skurczowe ciœnienie têtnicze; CTK roz. - rozkurczowe ciœnienie têtnicze WHR - waist hip ratio (iloraz obwodu talii i obwodu bioder) Tabela II Powik³ania oty³oœci metaboliczne. Complications of obesity. nieprawid³owa glikemii na czczo ang. impared fasting glucose, IFG inieprawid³owa tolerancja glukozy ang. impaired glucose tolerance - IGT dyslipidemia ( TG, HDL) st³uszczenie w¹troby (niealkoholowe st³uszczenie w¹troby ang. non-alcoholic hepatic steatosis NASH) zapalenie pêcherzyka ó³ciowego zapalenie trzustki nadciœnienie têtnicze choroba wieñcowa ogniskowe stwardnienie k³êbuszków nerkowych (focal glomerulosclerosis) przyspieszenie wzrastania i dojrzewania szkieletowego hiperandrogenizm pochodzenia jajnikowego zespó³ policystycznych jajników niep³odnoœæ ginekomastia zwiêkszone ryzyko nowotworzenia rzekomy guz mózgu inne zespó³ bezdechów sennych choroba zwyrodnieniowa stawów i inne powik³ania ortopedyczne zaburzenia psychosocjalne daniach wykazano, bowiem, niezale ny od masy cia³a zwi¹zek obni onej wra liwoœci na insulinê z wystêpowaniem czynników ryzyka schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego, takich jak obni one stê enie adiponektyny i HDL-cholesterolu oraz podwy - szone stê enie cholesterolu ca³kowitego i LDL-cholesterolu oraz TG. W populacji dzieci i m³odzie y latynoskich stwierdzono ponadto tym wiêksz¹ liczbê zaburzeñ im wiêksze by³o nasilenie insulinoopornoœci [6]. St¹d, po licznych próbach adaptowania kryteriów diagnostycznych dla doros³ych do rozpoznania ZM u dzieci i m³odzie y, w których przyjmowano ró norodne graniczne wartoœci stê eñ glukozy i lipidów we krwi oraz obwodu talii i ciœnienia têtniczego (tabela III), oparto siê w koñcu na insulinoopornoœci, jako podstawowym kryterium (IDF 2007) [37]. Tak jak u doros³ych oznaczanie insulinoopornoœci zast¹piono pomiarem obwodu talii (tabela IV) z uwagi na ³atwoœæ jego wykonania i wykazan¹ w licznych badaniach dodatni¹ korelacj¹ z insulinoopornoœci¹ [11]. Zdaniem autorów kryteriów IDF 2007 na podejrzenie ZM u dzieci i m³odzie y w wie- ku lat wskazuje obwód talii > 90 centyla, a w wieku powy ej 16 lat obwód talii >94 cm u mê czyzn, >80 cm u kobiet. Natomiast zespó³ mo na rozpoznaæ u dzieci powy ej 10 roku ycia, gdy spe³nione s¹ ponadto dwa spoœród czterech kryteriów odnosz¹cych siê do stê eñ TG, HDL-cholesterolu, wartoœci ciœnienia skurczowego lub rozkurczowego krwi oraz glikemii na czczo (tabela IV). U dzieci w wieku 6-10 lat nie mo na rozpoznawaæ ZM z uwagi na niewystarczaj¹c¹ iloœæ badañ w tej grupie wieku, ale nale y kontynuowaæ obserwacjê, zw³aszcza w przypadkach z pozytywnym wywiadem rodzinnym w kierunku cukrzycy typu 2, dyslipidemii, choroby niedokrwiennej serca, nadciœnienia i/lub oty³oœci. III. Czy nale y rozpoznawaæ zespó³ metaboliczny? Stosowane do dzisiaj ró norodne kryteria rozpoznawania ZM s¹ przyczyn¹ du- ej rozbie noœci danych dotycz¹cych jego wystêpowania u dzieci: od 1% do 10 % w populacji ogólnej oraz od oko³o 10 do 67% u dzieci oty³ych [35]. W zale noœci od przyjêtego kryterium rozpoznania ZM dochodzi do nadrozpoznawalnoœci lub niedoszacowania wystêpowania ZM. I tak na przyk³ad, ZM rozpoznano u 67% oty³ych dzieci i m³odzie- y gdy stosowano kryteria de Ferranti, u 52% badanych przy zastosowaniu kryteriów Cooka, oraz 35-40% wg kryteriów IDF 2007 [25]. Takie same rozbie noœci dotycz¹ tak- e rozpoznawania ZM u doros³ych. Dla poszczególnych pacjentów szczególnie niekorzystne jest nierozpoznanie ZM w sytuacji, gdy wystêpuj¹ce zaburzenia pozwalaj¹ na jego rozpoznanie przy zastosowaniu innych kryteriów, poniewa mo e to zmniejszaæ czujnoœæ lekarza i prowadziæ do zaniecha- 92 Przegl¹d Lekarski 2009 / 66 / 1-2 J. Starzyk i wsp.

4 Tabela III Kryteria rozpoznania zespo³u metabolicznego u dzieci i m³odzie y. Diagnostic criteria of metabolic syndrome in children and adolescents. Cook, 2003 de Ferranti, 2004 Cruz, 2004 Weiss, 2004 Ford, 2005 Glukoza na czczo > 110 mg/dl O bw. talii > 90 centyla dla wieku i p³ci (NHANES III) T G > 110 mg/dl (dla wieku, NCEP) H DL-C > 40 mg/dl (bez wzglêdu na wiek i p³eæ NCEP) C TK > 90 centyla i wzrostu (NHBPEP) Glukoza na czczo > 6,1 mmol/ L (> 110 mg/dl) Obw. talii > 75 centyla T G > 1,1 mmol/ L (> 100 mg/dl) HDL-C <1,3 mmol/l (<50 mg/dl) CTK >90 centyla ADA - American Diabetes Association; NCEP - National Cholesterol Education Program NGHS - National Growth and Health Study; NHANES III - Third National Health and Nutrition Examination Survey NHBPEP - The National High Blood Pressure Education Program Tabela IV Kryteria rozpoznania zespo³u metabolicznego u dzieci i m³odzie y IDF Diagnostic criteria of metabolic syndrome in children and adolescents IDF lat Obwód talii > 90. centyla Nie mo na rozpoznawaæ zespo³u metabolicznego, ale nale y kontynuowaæ obserwacjê, zw³aszcza w przypadkach z pozytywnym wywiadem rodzinnym w kierunku zespo³u metabolicznego, cukrzycy typu 2, dyslipidemii, choroby niedokrwiennej serca, nadciœnienia i/lub oty³oœci lat Obwód talii > 90. percentyla lub powy ej normy dla doros³ych TG >v150 mg/dl HDL- cholesterol 40 mg/dl CTK skurczowe > 130 mmhg lub CTK rozkurczowe > 85 mmhg glikemia na czczo > 100 mg/dl lub cukrzyca typu 2 > 16 lat wg kryteriów dla doros³ych Oty³oœæ centralna (obwód talii rasa kaukaska > 94 cm u mê czyzn, > 80 cm u kobiet) glikemia na czczo > 100 mg/dl lub cukrzyca typu 2 CTKsk. > 130 mmhg lub CTK rozk. > 85 mmhg lub leczone lub zdiagnozowane nadciœnienie TG > 150mg/dl lub leczenie hipertg HDL- cholesterol <40mg/dl u mê czyzn < 50 mg/dl u kobiet lub leczenie z powodu niskiego HDL nia leczenia poszczególnych sk³adowych zespo³u. Co wiêcej, zastrze enie to dotyczy zw³aszcza rekomendowanych ostatnio kryteriów IDF 2007 w odniesieniu do m³odszych dzieci [34]. U doros³ych natomiast, rozpoznanie ZM na podstawie kryteriów IDF 2005 wykazuje mniejsz¹ zgodnoœæ z wystêpuj¹cymi póÿniej schorzeniami sercowo-naczyniowymi ni rozpoznanie przy zastosowaniu kryteriów wczeœniejszych (ATP III) [28]. Okazuje siê ponadto, e rozpoznanie u doros³ego pacjenta dwóch jakichkolwiek kryteriów ZM przy zastosowaniu ATP III nie jest zwi¹zane z mniejszym ryzykiem ni rozpoznanie trzech kryteriów [34]. Co wiêcej, maj¹c na uwadze, e ka dy z czynników sk³adowych z osobna, a zw³aszcza oty³oœæ trzewna, stanowi niezale ny czynnik ryzyka schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego, nale y rozpocz¹æ leczenie w przypadku Co najmniej 3 spoœród: Nietolerancja glukozy (wg ADA) Obw. talii > 90 centyla dla wieku i p³ci (NHANES III) T G > 90th centyla dla wieku i p³ci (NHANES III) H DL-C > 10 centyla dla wieku i p³ci (NHANES III) CTK > 90 centyla i wzrostu (NHBPEP) Nietolerancja glukozy (wg ADA) BMI -Z score > 2, 0 (dla wieku i p³ci) TG >95 centyla i rasy (NGHS) HDL-C <5 centyla i rasy (NGHS) CTK >95 centyla i wzrostu (NHBPEP) Glukoza na czczo > 110 mg/dl (pog³êbienie diagnostyki g dy > 100 mg/dl) Obw. talii > 90 centyla dla p³ci (NHANES III) T G > 110 mg/dl (dla wieku NCEP) HDL-C > 40 mg/dl (bez wzglêdu na wiek i p³eæ NCEP) CTK > 90 centyla i wzrostu (NHBPEP) wykrycia jakiegokolwiek z nich, bez wzglêdu na to czy u pacjenta rozpoznano czy nie ZM. Takie postêpowanie jest tym bardziej uzasadnione, e rozpoznanie ZM nie zmienia istotnie sposobu leczenia. Przedstawione dane wykazuj¹, e d¹- enie do rozpoznania lub wykluczenia ZM jest niecelowe, a nawet szkodliwe, nie tylko u dzieci, ale i u doros³ych. Wskazuj¹ ponadto na niecelowoœæ dalszego poszukiwania i uœciœlania kryteriów rozpoznania ZM. Jest to opinia zgodna z przedstawion¹ przez Reavena odnoœnie rozpoznawania ZM u doros³ych, zw³aszcza przy zastosowaniu kryteriów IDF 2005 [27]. Nie mo na jednak nie doceniæ starañ autorów w ustaleniu granicznych wartoœci dla rozpoznawania poszczególnych zaburzeñ, takich jak: oty³oœæ, hiperinsulinemia, nadciœnienie têtnicze, zaburzenia tolerancji glukozy i cukrzyca, dyslipidemia, hiperurikemia i inne, zw³aszcza w odniesieniu do dzieci (tabela III, IV). Jednak i w tym zakresie istniej¹ zbyt du e uproszczenia mog¹ce prowadziæ do fa³szywie ujemnych rozpoznañ poszczególnych zaburzeñ. Odnosi siê to na przyk³ad do arbitralnie przyjêtej w IDF 2007 górnej granicy normy ciœnienia têtniczego u dzieci (>130/ 85 mmhg) bez uwzglêdnienia wieku oraz p³ci dziecka [37]. Zastrze enia budzi tak e przyjêcie wskaÿnika obwodu talii u dzieci jako wskaÿnika insulinoopornoœci, wobec wykazanej ostatnio w tej grupie wieku zwi¹zku podskórnej tkanki t³uszczowej, a nie trzewnej, z insulinoopornoœci¹ [20]. Tym samym dalszych badañ wymaga okreœlenie specyficznych dla p³ci i wieku granicznych wartoœci dla poszczególnych zaburzeñ, okreœlenie zwi¹zanego z nim ryzyka powik³añ i sposobów profilaktyki oraz leczenia. IV. Rozpoznawanie czynników ryzyka schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego u dzieci i m³odzie y Bezpoœredni pomiar insulinoopornoœci wymaga oznaczenia we krwi co najmniej stê enia glukozy oraz insuliny. Prostszym wydaje siê u dzieci ocena wp³ywu insulinoopornoœci i wtórnej do niej hiperinsulinemii na wzrastanie dziecka, oceniany przy pomocy siatek wzrostowych. Oba zaburzenia przyspieszaj¹ bowiem wzrastanie z towarzysz¹cym awansem wieku kostnego, insulinoopornoœæ poprzez zaburzenie wydzielania i dzia³ania czynników wzrostowych oraz hormonów p³ciowych, a insulina przez dzia- ³anie per se jako czynnik wzrostowy. Rozpoznanie hiperinsulinemii staje siê prawie pewne, gdy zw³aszcza na skórze szyi oraz w do³ach pachowych widoczne jest, uznawane za patognomoniczne dla insulinoopornoœci, rogowacenie czarne (acanthosis nigricans), a jest pewne, gdy dodatni jest wywiad rodzinny w kierunku oty³oœci, cukrzycy typu 2, dyslipidemii, nadciœnienia oraz schorzeñ i wczesnych zgonów z powodu schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego. Uwa- a siê ponadto, e ryzyko wyst¹pienia insulinoopornoœci w wieku dzieciêcym oraz w kolejnych latach ycia stanowi niska urodzeniowa masa cia³a. Wskazuje na to wykazana odwrotna zale noœæ pomiêdzy nisk¹ urodzeniow¹ mas¹ cia³a a nasileniem insulinoopornoœci, wystêpowaniem choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu, nadciœnienia têtniczego, a przede wszystkim cukrzycy typu 2 [4]. Pomiar obwodu talii, wykonywany przy pomocy taœmy krawieckiej, móg³by mieæ, z podanych wczeœniej powodów, jedynie znaczenie orientacyjne w ocenie insulinoopornoœci. Zgodnie z zaleceniami WHO powinien byæ wykonywany w po³owie odleg³oœci pomiêdzy XII ebrem a talerzem koœci biodrowej. Istotnym utrudnieniem w stosowaniu tego wskaÿnika jest w naszym kraju brak odpowiednich siatek centylowych obwodu talii dla lokalnych populacji, takich jakie, na przyk³ad, dostêpne s¹ w Wielkiej Brytanii. Nielicznymi z dostêpnych norm s¹ normy obwodu pasa opracowane dla populacji dzieci z Krakowa i okolic [10]. Wydaje siê wiêc, e rozpoznanie oty³oœci, a tak e nadwagi w przypadkach z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku Przegl¹d Lekarski 2009 / 66 /

5 wystêpowania czynników ryzyka rozwoju schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego oraz wystêpowania omówionych wczeœnie klinicznych cech insulinoopornoœci i hiperinsulinemii, powinny byæ wskazaniem do wykonania oznaczeñ stê eñ frakcji lipidowych, okreœlenia tolerancji glukozy (glikemia na czczo, test doustnego obci¹ enia glukoz¹ z jednoczesnym oznaczeniem stê- enia insuliny), obok obligatoryjnego przy ka dym badaniu dziecka, pomiaru ciœnienia têtniczego. Sposób leczenia zale a³by od rodzaju i nasilenia stwierdzanych zaburzeñ oraz wieku chorego. V. Profilaktyka i leczenie czynników ryzyka schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego u dzieci i m³odzie y Dane epidemiologiczne wskazuj¹ce na narastanie wystêpowania oty³oœci u dzieci i m³odzie y w naszym kraju i innych krajach Europy, ze wszystkimi jej konsekwencjami. Szacuje siê, e nadwaga i oty³oœæ mog¹ dotyczyæ w naszym kraju oko³o 20% dzieci w wieku 7-11 lat, a odsetek ten w niektórych krajach przekracza nawet 30% [19]. To epidemiologiczne zagro enie Paul Zimmet parafrazuje stwierdzeniem: jest to pierwsze pokolenie, w którym dzieci mog¹ umrzeæ przed swoimi rodzicami [16]. Z tych wzglêdów profilaktyka oty³oœci, polegaj¹ca na szeroko prowadzonej edukacji i promowaniu prawid³owych wzorców ywienia oraz aktywnoœci fizycznej, ma podstawowe znaczenie dla zapobiegania rozwoju schorzeñ uk³adu sercowo-naczyniowego. Powinna byæ kierowana do ca³ego spo- ³eczeñstwa, a szczególnie do kobiet planuj¹cych ci¹ ê oraz do dzieci i m³odzie y. Bowiem dobry stan zdrowia kobiety ciê arnej i p³odu oraz prawid³owa czynnoœæ ³o yska przeciwdzia³aj¹ urodzeniu siê dziecka z nisk¹ mas¹ cia³a. Z kolei prawid³owe ywienie i nie przekarmianie dziecka w okresie noworodkowym oraz niemowlêcym ma strategiczne znaczenie dla rozwoju oty³oœci i jej powik³añ w kolejnych okresach ycia. Podstawowe znaczenie dla redukcji t³uszczowej masy cia³a u dzieci i m³odzie y ma zwiêkszenie aktywnoœci fizycznej. Regularny, codzienny wysi³ek fizyczny (co najmniej 60 min/dobê) powinien byæ stosowany nie tylko w okresie normalizacji masy cia- ³a (przez co najmniej 8 miesiêcy), ale tak e po jej uzyskaniu. Zwiêkszenie aktywnoœci fizycznej prowadzi, nawet przy braku spadku masy cia³a, do poprawy profilu lipidowego oraz obni enia ciœnienia têtniczego. Uzupe³nieniem wysi³ku fizycznego powinna byæ dieta zapewniaj¹ca zapotrzebowanie kaloryczne dziecka, ale z³o ona z produktów niskokalorycznych z du ¹ zawartoœci¹ nienasyconych kwasów t³uszczowych, zwiêkszon¹ poda ¹ ryb morskich oraz bogat¹ w warzywa i b³onnik. Wykazano zwi¹zek pomiêdzy spo ywaniem produktów zawieraj¹cych ziarna zbó a zwiêkszeniem wra liwoœci na insulinê i obni eniem BMI u dzieci i m³odzie- y, co niektórzy autorzy wi¹ ¹ z korzystnym dzia³aniem fitoestrogenów [22]. U dzieci i m³odocianych z du ego stopnia oty³oœci¹ i cechami opornoœci na insulinê, u których nie mo na uzyskaæ zmniejszenia masy cia³a, stosuje siê Metforminê. Stosowanie jej powoduje zmniejszenia t³uszczowej masy cia³a, jakkolwiek przejœciowo, oraz zwiêkszenie insulinowra liwoœci [30]. Wra - liwoœæ na insulinê oraz tolerancjê glukozy poprawiaj¹ tak e Tiazolidinediony, ale mo - na je stosowaæ wy³¹cznie powy ej 16 roku ycia. Z kolei Orlistat, który mo e byæ stosowany od 12 roku ycia, zmniejsza poziom wolnych kwasów t³uszczowych oraz wch³anianie cholesterolu i zmniejsza w ten sposób insulinoopornoœæ oraz zaburzenia lipidowe. Wspomagaj¹ce znaczenie mog³aby mieæ Sibutramina, która zmniejsza ³aknienie oraz nasila termogenezê na drodze hamowania zwrotnego wychwytu w synapsach serotoniny i adrenaliny, ale wydaje siê, e nie ma ona w praktyce istotnego wp³ywu na redukcjê t³uszczowej masy cia³a [32]. Dla normalizacji zaburzeñ lipidowych podstawowe znaczenie ma redukcja masy cia³a, której nie jest w stanie zast¹piæ leczenie farmakologiczne (cholestyramina, statyny oraz fibraty) [2]. Odnosi siê to tak e do leczenia nadciœnienia, w którym istotne jest ponadto ograniczenie spo ycia sodu. W ka - dym wypadku nale y u dzieci wykluczyæ tak zwane nadciœnienie wtórne. Z leków zastosowanie maj¹ szczególnie inhibitory konwertazy angiotensyny, beta blokery oraz blokery kana³ów wapniowych [9]. Nadzieje wi¹ e siê tak e z antagonist¹ receptora dla angiotensyny II (Termisartanem), który oprócz efektu hipotensyjnego wywiera korzystne moduluj¹ce dzia³anie na inne sk³adowe ZM, jakkolwiek nie ma jeszcze dostatecznych doœwiadczeñ klinicznych [23]. W skrajnych przypadkach oty³oœci ciê - kiej (BMI >50) lub wspó³istniej¹cej z ciê kimi chorobami uk³adu kr¹ enia i oddechowego (BMI >30) nale y rozwa yæ chirurgiczne leczenie bariatryczne, gdy nie udaje siê uzyskaæ w okresie 6-12 miesiêcznego prawid³owo prowadzonego leczenia zmniejszenia masy cia³a, a wiek chorych odpowiada co najmniej wiekowi pokwitania (powy ej 13 lat u dziewcz¹t oraz 15 lat u ch³opców). Przeciwwskazania do takiego leczenia stanowi¹ brak zgody lub zdolnoœci podejmowania samodzielnej decyzji oraz brak wspó³pracy ze strony pacjenta (np. z zespo³em Willi-Pradera), ci¹ a lub planowanie jej w okresie najbli szych 2 lat [31]. Piœmiennictwo 1. Bacha F., Saad R., Gungor N., Arslanian S.: Are Obesity-Related Metabolic Risk Factors Modulated by the Degree of Insulin Resistance in Adolescents? Diabetes Care 2006, 29, Belay B., Belamarich P.F., Tom-Revzon C.: The use of statins in pediatrics: knowledge base, limitations, and future directions. Pediatrics 2007,119, Berenson G.S., Srinivasan S.R., Bao A. et al.: Association between multiple cardiovascular risk factors and atherosclerosis in children and young adults. N. Engl. J. Med.1998, 338, Clayton P. E., Cianfarani S., Czernichow P. et al.: Management of the Child Born Small for Gestational Age Child (SGA) through to Adulthood: A Consensus Statement of the International Societies of Paediatric Endocrinology and the Growth Hormone Research Society. JECM 2007, 92, Considine R.: Regulation of leptin production. Rev. Endokrynol. Metab. Disord. 2001, 2, Cruz M.L., Weigensberg M.J., Huang T.T.K. et al.: The metabolic syndrome in overweight hispanic youth and the role of insulin sensitivity. JCEM 2004, 81, Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and Its Complications: Report of a WHO Consultation. Geneva, Switzerland: Department of Noncommunicable Disease Surveillance, World Health Organization Executive Summary of the Third Report of the National Education Program (NCEP) Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III). JAMA 2001, Flynn J.T., Daniels S.R.: Pharmacologic treatment of hypertension in children and adolescents. J. Pediatrics 2006, 149, Go³¹b S., Chrzanowska M., red.: Dziecko Krakowskie Poziom rozwoju biologicznego dzieci i m³odzie y Miasta Krakowa. Kraków Hirschler V., Aranda C., de Luján Calcagno M.: Can waist circumference identify children with the metabolic syndrome? Arch. Pediatr. Adolesc. Med. 2005,159, Hotamisligil G.S.: Inflamatory Pathways and insulin action. Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. 2003, 27, S Joliffe C.J., Janssen I.: Development of age-specific metabolic syndrome criteria that are linked to the Adult Treatment Panel III and International Diabetes Federation Criteria. J. Am. Coll. Cardiol. 2007, 49, Kaplan N.M.: The deadly guartet: upper body obesity, glucose intolerance, hypertriglicerydemia and hypertension. Arch. Int. Med. 1989, 149, Keller K., Piertobelli A., Must S., Faith M.S.: Genetics of Eating and its Relation to obesity. Current Arteriosclerosis Reports 2002, 4, Kinalska I., Pop³awska-Kita A., Telejko B. i wsp.: Oty³oœæ a zaburzeniaprzemiany wêglowodanowej. Endokrynologia, Oty³oœæ, Zaburzenia Przemiany Materii 2006, 2, Kliewer S.A., Xu H.E., Lambert M.H., Willson T.M.: Peroxisome proliferator-activated receptors: from genes to physiology. Recent Prog. Horm. Res. 2001, 56, Kylin E.: Studien ûber das Hypertonie-Hyperglykämie-Hyprurikämie Syndrom. Zentralbl Inn. Med. 1923, 44, Lobstein T., Frelut M.L.: Prevalence of overweight among children in Europe. Obesity Rev. 2003, 4, Maffeis C., Manfredi R., Trombetta M. et al.: Insulin sensitivity is correlated with subcutaneous but not visceral body fat in overweight and obese prepubertal children. JCEM 2008, 1210, Magkos F., Manios Y., Christakis G., Kafatos A.G.: Secular trends in cardiovascular risk factors among school-aged boys from Crete, Greece, Europ. J.Clin. Nutrition 2005, 59, McKeown N., Meigs J., Liu S. et al.: Carbohydrate nutrition, insulin resistance, and the prevalence of the metabolic syndrome in the Framingham Offspring Cohort. Diabetes Care 2004, 27, Petkow-Dimitrow P.: Terapia zespo³u metabolicznego - w poszukiwaniu panaceum. Kardiodiabetologia 2007, 2, Pirkola J., Tammelin T., Bloigu A. et al.: Prevalence of metabolic syndrome at age 16 using the International Diabetes Federation paediatric definition. Arch. Dis Child. 2008, 93, Pyr ak B., Majcher A., Rumiñska M. i wsp.: Analiza czêstoœci wystêpowania zespo³u metabolicznego z zastosowaniem kryteriów Cook'a, de Ferranti i IDF u dzieci z oty³oœci¹. Endokrynol. Ped. 2008, 2, Reaven G.M.: Banting lecture Role of insulin resistance in human disease. Diabetes 1988, 37, Reaven G.M.: Insulin resistance, the insulin resistance syndrome, and cardiovascular disease. Panminerva Med. 2005, 47, Saely C.H., Koc L., Schmid F. et al.: Adult Treatment Panel III 2001 but Not International Diabetes Federation 2005 Criteria of the Metabolic Syndrome Predict Clinical Cardiovascular Events in Subjects Who Underwent Coronary Angiography. Diabetes Care 2006, 29, Shuldiner A.R., Yang R., Gong D.W.: Resistin, obesity and insulin resistance - the emerging role of the adipocyte as an endocrine organ. N. Engl. J. Med. 2001, 345, Srinivasan S., Ambler G.R., Baur L.A. et al.: 94 Przegl¹d Lekarski 2009 / 66 / 1-2 J. Starzyk i wsp.

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus

Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Migotanie przedsionków problemem wieku podeszłego. Umiarawiać czy nie w tej populacji? Zbigniew Kalarus Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

Bardziej szczegółowo

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon:

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon: DANE PACJENTA Mam cukrzycę Jeśli wykazuję zaburzenia świadomości i jestem w stanie połykać, to podaj mi CUKIER w dowolnej formie sok, syrop, słodzoną wodę, colę, cukierki lub ciastko i zatelefonuj do mojego

Bardziej szczegółowo

Oty oêç wp yw na wzrost ryzyka metabolicznego i rozwój powik aƒ

Oty oêç wp yw na wzrost ryzyka metabolicznego i rozwój powik aƒ 1 Oty oêç wp yw na wzrost ryzyka metabolicznego i rozwój powik aƒ Prof. dr hab. med. Danuta Pupek-Musialik Kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewn trznych, Zaburzeƒ Metabolicznych i NadciÊnienia T tniczego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 21 Przedmowa sekretarza Naczelnej Rady Aptekarskiej przedstawiciela NRA w EuroPharm Forum................

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Skoczeń M. i inni: Występowanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej u dzieci z otyłością prostą w zależności od wieku oraz stopnia otyłości Vol. 13/2014 Nr 4(49) Endokrynologia Pediatryczna

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

Hormony płciowe. Macica

Hormony płciowe. Macica Hormony płciowe Macica 1 Estrogeny Działanie estrogenów Działanie na układ rozrodczy (macica, endometrium, pochwa) Owulacja Libido Przyspieszenie metabolizmu Zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 5/2006 Nr 2(15) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Czy acanthosis nigricans może być markerem zespołu metabolicznego u dzieci z otyłością prostą? Is acanthosis nigricans useful as

Bardziej szczegółowo

Zakład Neuroendokrynologii Klinicznej, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa Kierownik Zakładu: dr hab. med.

Zakład Neuroendokrynologii Klinicznej, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa Kierownik Zakładu: dr hab. med. PRACE PRZEGLĄDOWE Borgis Postępy Nauk Medycznych, t. XXVI, nr 5B, 2013 REVIEW PAPERS *Magdalena Walicka 1, Wojciech Bik 2, Ada Sawicka 1, Ewa Marcinowska-Suchowierska 1 Czy istnieje zespół metaboliczny?

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Od Autora... 15. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Od Autora... 15. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Od Autora........................................... 15 Rozdzia³ 1 ROLA I ZNACZENIE FARMAKOEKONOMIKI

Bardziej szczegółowo

Emilia Kolarzyk, Anna Janik, Jacek Kwiatkowski

Emilia Kolarzyk, Anna Janik, Jacek Kwiatkowski Kolarzyk Probl Hig E Epidemiol i wsp. Ocena 2011, ryzyka 92(4): zespołu 741-746 metabolicznego u dzieci z nadwagą i otyłością. Część I. Antropometryczne... 741 Ocena ryzyka zespołu metabolicznego u dzieci

Bardziej szczegółowo

Czy to prawda, że coraz więcej jest otyłych dzieci w Polsce? Czy otyłość u dzieci jest niebezpieczna?

Czy to prawda, że coraz więcej jest otyłych dzieci w Polsce? Czy otyłość u dzieci jest niebezpieczna? Czy to prawda, że coraz więcej jest otyłych dzieci w Polsce? Czy otyłość u dzieci jest niebezpieczna? Epidemiologia i powikłania otyłości Dr n. med. Alicja Karney OTYŁOŚĆ WŚRÓD DZIECI OD LAT 90 W POLSCE

Bardziej szczegółowo

CHOROBY WEWNĘTRZNE CHOROBY UKŁADU MOCZOWEGO

CHOROBY WEWNĘTRZNE CHOROBY UKŁADU MOCZOWEGO CHOROBY WEWNĘTRZNE CHOROBY UKŁADU MOCZOWEGO Dariusz Moczulski Klinika Chorób Wewnętrznych i Nefrodiabetologii Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. WAM 90 549 Łódź, ul. Żeromskiego 113 Nadciśnienie tętnicze

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r.

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. w sprawie zakresu Êwiadczeƒ opieki zdrowotnej, w tym badaƒ przesiewowych, oraz okresów, w których

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Wykładniki zespołu metabolicznego u kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej

Wykładniki zespołu metabolicznego u kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej Wykładniki zespołu metabolicznego u kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej Ewa Wender-Ożegowska 1, Małgorzata Sporna 2, Agnieszka Zawiejska 1, Agnieszka Sporna 3, Jacek Brązert 1 1 Klinika Położnictwa i

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych u osób zakażonych HIV Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Epidemiologia zakażenia HIV Epidemiologia zakażenia HIV - zgony

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

PRACE ORYGINALNE. Powikłania otyłości i nadwagi u dzieci i młodzieży. Obesity and Overweight Complications in Children and Youth

PRACE ORYGINALNE. Powikłania otyłości i nadwagi u dzieci i młodzieży. Obesity and Overweight Complications in Children and Youth PRACE ORYGINALNE Piel. Zdr. Publ. 2014, 4, 3, 201 207 ISSN 2082-9876 Copyright by Wroclaw Medical University Beata Całyniuk A, C, D, Anna Łukasik B, C, Elżbieta Szczepańska D, Elżbieta Grochowska-Niedworok

Bardziej szczegółowo

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWY PROGRAM NAUCZANIA FARMAKOLOGII I FARMAKOLOGII KLINICZNEJ DLA III, IV, V ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO

KOMPLEKSOWY PROGRAM NAUCZANIA FARMAKOLOGII I FARMAKOLOGII KLINICZNEJ DLA III, IV, V ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO KOMPLEKSOWY PROGRAM NAUCZANIA FARMAKOLOGII I FARMAKOLOGII KLINICZNEJ DLA III, IV, V ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO Zajêcia odbywaja siê w formie wyk³adów, æwiczeñ i seminariów oraz tzw. symulacji sytuacji klinicznych.

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

ROZPOWSZECHNIENIE ZESPOŁU METABOLICZNEGO ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEGO SKŁADOWYCH W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM U OSÓB W WIEKU 30 65 LAT

ROZPOWSZECHNIENIE ZESPOŁU METABOLICZNEGO ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEGO SKŁADOWYCH W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM U OSÓB W WIEKU 30 65 LAT Nowiny Lekarskie 2009, 78, 1, 3 7 ANDRZEJ SZCZEPANIAK 1, BARBARA CZEKALSKA 1, MARTA GLURA 2, HANNA STANKOWIAK-KULPA 1, MARIAN GRZYMISŁAWSKI 1 ROZPOWSZECHNIENIE ZESPOŁU METABOLICZNEGO ORAZ POSZCZEGÓLNYCH

Bardziej szczegółowo

Seminarium 1: 08. 10. 2015

Seminarium 1: 08. 10. 2015 Seminarium 1: 08. 10. 2015 Białka organizmu ok. 15 000 g białka osocza ok. 600 g (4%) Codzienna degradacja ok. 25 g białek osocza w lizosomach, niezależnie od wieku cząsteczki, ale zależnie od poprawności

Bardziej szczegółowo

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013 2 CZWARTEK 10.10.2013 18.00-20.30 Sala A - Sala im. Józefa Pi³sudskiego, poziom 2 Powitanie Uczestników XVIII Ordynatorskich Zakopiañskich Dni Kardiologicznych - kilka s³ów o Podyplomowej Szkole Kardiologicznej

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Pyrżak B. i inni Analiza częstości występowania zespołu metabolicznego z zastosowaniem kryteriów Cook a, de Ferranti i IDF u dzieci z otyłością Vol. 7/2008 Nr 2(23) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Laboratorium analityczne ZAPRASZA. do skorzystania

Laboratorium analityczne ZAPRASZA. do skorzystania Laboratorium analityczne ZAPRASZA do skorzystania z promocyjnych PAKIETÓW BADAŃ LABORATORYJNYCH Pakiet I Pakiet II Pakiet III Pakiet IV Pakiet V Pakiet VI Pakiet VII Pakiet VIII Pakiet IX Pakiet X "CUKRZYCA"

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 23 czerwiec 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 23 czerwiec 2016 SERCE I UKŁAD KRĄŻENIA > Model : 8217012 Producent : - POLIXAR 10 NA WYSOKI CHOLESTEROL Preparat przeznaczony dla osób pragnących zmniejszyć ryzyko podwyższenia poziomu cholesterolu we krwi. POLIXAR 5

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era)

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) Wersja 2016 1. CZYM SĄ MŁODZIEŃCZE SPONDYLOARTROPATIE/MŁODZIEŃCZE

Bardziej szczegółowo

Wpływ otyłości na ryzyko rozwoju chorób przewlekłych. dr n. med. Beata Piórecka

Wpływ otyłości na ryzyko rozwoju chorób przewlekłych. dr n. med. Beata Piórecka Wpływ otyłości na ryzyko rozwoju chorób przewlekłych dr n. med. Beata Piórecka Definicja otyłości wg Prof. Jana Tatonia otyłość jest przewlekłą chorobą metaboliczną wynikającą z zaburzenia homeostazy energii.

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie podczerwone

Promieniowanie podczerwone Promieniowanie podczerwone Charakterystyka czynnika Dla okreêlenia promieni podczerwonych cz sto u ywa si skrótu angielskiego terminu Infra Red IR. Promieniowaniem podczerwonym nazywamy promieniowanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA CHORÓB DZIECI DLA IV ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO

PROGRAM NAUCZANIA CHORÓB DZIECI DLA IV ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO PROGRAM NAUCZANIA CHORÓB DZIECI DLA IV ROKU WYDZIA U LEKARSKIEGO Zajêcia odbywaj¹ siê w II Klinice Chorób Dzieci w formie seminariów, wyk³adów i æwiczeñ. Cele kszta³cenia Podstawowym celem jest po³¹czenie

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze u otyłych dzieci i nastolatków

Nadciśnienie tętnicze u otyłych dzieci i nastolatków PRACE ORYGINALNE Dominika Januś 1 Małgorzata Wójcik 1 Anna Kalicka-Kasperczyk 1 Angelika Maślanka Małgorzata Radwańska Anna Olchawa-Czech Katarzyna Dyląg Goszcz Małgorzata Jerzy Starzyk 1 1 Klinika Endokrynologii

Bardziej szczegółowo

Nadciœnienie têtnicze4

Nadciœnienie têtnicze4 Nadciœnienie têtnicze4 Komórkowe sk³adniki od ywcze w zapobieganiu i terapii wspomagaj¹cej Fakty na temat nadciœnienia têtniczego Dlaczego Programy Zdrowia Komórkowego pomagaj¹ pacjentom z nadciœnieniem

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Rozdzia³ 1 Wstêp...1

SPIS TREŒCI. Rozdzia³ 1 Wstêp...1 SPIS TREŒCI Rozdzia³ 1 Wstêp...1 Rozdzia³ 2 Pojêcie zdrowia...5 2.1. Kszta³towanie siê pojêcia zdrowia...5 2.2. Definicja zdrowia wed³ug WHO...11 2.3. Inne definicje zdrowia...12 Rozdzia³ 3 Czynniki decyduj¹ce

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 11/2012 Nr 4(41) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Ocena wybranych wskaźników aterogenności u dzieci i młodzieży z otyłością prostą The Evaluation of Selected Atherosclerosis Indicators

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN Programu Pakiet dietetyczny badania z konsultacją dietetyczną i zaleceniami

REGULAMIN Programu Pakiet dietetyczny badania z konsultacją dietetyczną i zaleceniami REGULAMIN Programu Pakiet dietetyczny badania z konsultacją dietetyczną i zaleceniami DANE NABYWCY Imię i Nazwisko:...... PESEL:... Data ur.:... Dokument tożsamości:... Seria i numer:...... Adres zamieszkania:...

Bardziej szczegółowo

STAN PRZEDNADCIŚNIENIOWY

STAN PRZEDNADCIŚNIENIOWY STAN PRZEDNADCIŚNIENIOWY Łukasz Artyszuk SKN przy Katedrze i Klinice Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Plan Definicja Klasyfikacja ciśnienia tętniczego Epidemiologia Ryzyko sercowo

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Załącznik Nr 1 do Umowy Nr z dnia PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Łódź, listopad 2009 rok Podstawa prawna: Art. 55 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Dokładniejsze badania i leczenie retinopatii cukrzycowej Closer monitoring and treatment for diabetic retinopathy Ważne informacje o ochronie zdrowia Important

Bardziej szczegółowo

Ocena wpływu wybranych czynników na występowanie zaburzeń lipidowych u osób otyłych

Ocena wpływu wybranych czynników na występowanie zaburzeń lipidowych u osób otyłych PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Agata Bronisz, Katarzyna Napiórkowska, Aleksandra Srokosz, Małgorzata Sobiś-Żmudzińska, Roman Junik Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii, Uniwersytet Mikołaja

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Częstość zaburzeń gospodarki węglowodanowej w badanej grupie osób z czynnikami ryzyka

Częstość zaburzeń gospodarki węglowodanowej w badanej grupie osób z czynnikami ryzyka PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Zofia Ruprecht, Anna Kamińska, Maria Skibicka, Roman Junik Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Akademii Medycznej w Bydgoszczy Częstość zaburzeń gospodarki węglowodanowej

Bardziej szczegółowo

Fetal Alcohol Syndrome

Fetal Alcohol Syndrome Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Fetal Alcohol Syndrome Debra Evensen Cechy charakterystyczne i objawy Program FAStryga Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Oddzia³ Œl¹ski Ul. Ho³dunowska 39

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Rozpowszechnienie czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca w szóstej dekadzie życia

Rozpowszechnienie czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca w szóstej dekadzie życia Gerontologia Polska PRACA ORYGINALNA tom 14, nr 1, 18 24 ISSN 1425 4956 Elżbieta ozak-szkopek, Jerzy Baraniak, Jolanta ieczkowska atedra i linika Chorób Wewnętrznych Akademii edycznej w Lublinie Rozpowszechnienie

Bardziej szczegółowo

Anna Majcherska-Kwietniak, Ma³gorzata Czarny-Dzia³ak

Anna Majcherska-Kwietniak, Ma³gorzata Czarny-Dzia³ak Studia Medyczne Akademii Œwiêtokrzyskiej tom 2 Kielce 2004 Anna Majcherska-Kwietniak, Ma³gorzata Czarny-Dzia³ak Zak³ad Chirurgii i Pielêgniarstwa Klinicznego Instytutu Kszta³cenia Medycznego Akademii Œwiêtokrzyskiej

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY Tomasz Tomasik Rozwój i przebieg nadciênienia t tniczego... 58 Zagro enie ycia chorego... 59 Rokowanie... 60 NadciÊnienie bia ego fartucha.... 61 Repetytorium... 62 PiÊmiennictwo...

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking

Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking Aktywność ruchowa osób starszych Nordic Walking Agnieszka Kwiatkowska II rok USM Proces starzenia Spadek beztłuszczowej masy ciała, wzrost procentowej zawartości tkanki tłuszczowej, Spadek siły mięśniowej,

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Grażyna Szypuła, Magdalena Rusin Bielski Szkolny Ośrodek Gimnastyki Korekcyjno-Kompensacyjnej im. R. Liszki w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

Sugerowany profil testów

Sugerowany profil testów ZWIERZĘTA FUTERKOWE Alergologia Molekularna Rozwiąż niejasne przypadki alergii na zwierzęta futerkowe Użyj komponentów alergenowych w celu wyjaśnienia problemu wielopozytywności wyników testów na ekstrakty

Bardziej szczegółowo

Omówienie wyników badañ krwi

Omówienie wyników badañ krwi Omówienie wyników badañ krwi ej asz n y w ializ m a D t Wi tacji S Dlaczego badania krwi s¹ wykonywane tak czêsto? Co miesi¹c pobieramy seriê próbek krwi w celu sprawdzenia skutecznoœci zabiegu dializy

Bardziej szczegółowo

Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy.

Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy. Oddział Neurologii oraz Oddział Udarowy Oddział Neurologii z Pododdziałem Udarowym mieści się na II piętrze Szpitala. Dysponuje 32 łóżkami, a w tym 16 tworzącymi Pododdział Udarowy. W skład Oddziału Udarowego

Bardziej szczegółowo

pod patronatem National Lipid Association WARSZAWA, 9 10 września 2011 r.

pod patronatem National Lipid Association WARSZAWA, 9 10 września 2011 r. pod patronatem National Lipid Association WARSZAWA, 9 10 września 2011 r. 1 PROGRAM 9 10 września 2011 r. Aktualne rekomendacje leczenia zaburzeń lipidowych o konferencji Termin 9 10 września 2011 r. 2

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Rozdzia³ 1 NADCIŒNIENIE TÊTNICZE JAKO PROBLEM ZDROWOTNY prof. dr hab. n. farm. S³awomir Lipski,

Bardziej szczegółowo

Szostak-Wêgierek Probl Hig Epidemiol D. 2008, Zespó³ 89(1): metaboliczny 21-29 u dzieci i m³odzie y jako wyzwanie dla zdrowia publicznego 21 Zespó³ metaboliczny u dzieci i m³odzie y jako wyzwanie dla zdrowia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

Oddzia³ urologiczny HISTORIA CHOROBY. Symbol grupy spo³ecznej (wpisaæ odpowiedni¹ literê)

Oddzia³ urologiczny HISTORIA CHOROBY. Symbol grupy spo³ecznej (wpisaæ odpowiedni¹ literê) Pieczêæ szpitala Oddzia³ urologiczny HISTORIA CHOROBY L. ks. g³. oddz. Nazwisko Imiê Adres Miejsce i data urodzenia P³eæ M.. *) stan cywilny Nazwa i rodzaj zak³adu pracy Adres rodziny chorego lub osoby

Bardziej szczegółowo

Zespół metaboliczny historia, definicje, kontrowersje

Zespół metaboliczny historia, definicje, kontrowersje WYBRANE PROBLEMY KLINICZNE Marta Kramkowska, Zakład Biologii Chorób Cywilizacyjnych Katedry Chemii i Biochemii Klinicznej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Zespół metaboliczny

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

SUMMIT INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY. 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko

SUMMIT INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY. 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko INTERNATIONAL ANESTHESIOLOGY SUMMIT 7 marca 2009, Marakesz,, Maroko GŁÓWNE TEMATY Znieczulenie ogólne anestezja wziewna. Intensywna terapia zastosowanie levosimendanu. Levobupivacaina zastosowanie w ortopedii

Bardziej szczegółowo

zdiagnozowano nadciśnienie. Zgodnie z danymi WHO szacuje się, że liczba ludzi chorujących na nadciśnienie wzrosła z 600mln w 1980r.

zdiagnozowano nadciśnienie. Zgodnie z danymi WHO szacuje się, że liczba ludzi chorujących na nadciśnienie wzrosła z 600mln w 1980r. STRESZCZENIE Według danych WHO udar mózgu w populacji osób dorosłych stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów oraz główną przyczynę utraty samodzielności i trwałego kalectwa. Od dekad stanowi progresywnie

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI Załącznik nr 14 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI NEREK ICD-10 N 18 przewlekła niewydolność

Bardziej szczegółowo

probiotyk o unikalnym składzie

probiotyk o unikalnym składzie ~s~qoy[jg probiotyk o unikalnym składzie ecovag, kapsułki dopochwowe, twarde. Skład jednej kapsułki Lactobacillus gasseri DSM 14869 nie mniej niż 10 8 CFU Lactobacillus rhamnosus DSM 14870 nie mniej niż

Bardziej szczegółowo

SKIEROWANIE DO ZAKŁADU OPIEKUŃCZO-LECZNICZEGO

SKIEROWANIE DO ZAKŁADU OPIEKUŃCZO-LECZNICZEGO SKIEROWANIE DO ZAKŁADU OPIEKUŃCZO-LECZNICZEGO Niniejszym kieruję : Imię i nazwisko świadczeniobiorcy Adres zamieszkania świadczeniobiorcy Numer pesel, w przypadku braku numeru pesel numer dokumentu potwierdzającego

Bardziej szczegółowo

Nowy program terapeutyczny w RZS i MIZS na czym polega zmiana.

Nowy program terapeutyczny w RZS i MIZS na czym polega zmiana. Nowy program terapeutyczny w RZS i MIZS na czym polega zmiana. Brygida Kwiatkowska Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher Programy lekowe dla

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy

Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo