ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI"

Transkrypt

1 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI nr 81 EKSPLOATACJA URZĄDZEŃ OKRĘTOWYCH Wydawnictwo Akademii Morskiej w Gdyni Gdynia 2013

2 REDAKTOR NAUKOWY WYDANIA: dr hab. inż. Andrzej Miszczak, prof. nadzw. AMG CZŁONKOWIE MIĘDZYNARODOWEGO KOMITETU NAUKOWEGO ZESZYTÓW NAUKOWYCH AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI: Janusz MINDYKOWSKI Akademia Morska w Gdyni, Polska Przewodniczący Mustafa BAYHAN Suleyman Demirel University, Turcja Waldemar CZUCHRA Hochschule Bremerhaven, Niemcy Patrick V. FARRELL Lehigh University, USA Gerhard FELDMEIER Hochschule Bremerhaven, Niemcy Piotr JĘDRZEJOWICZ Akademia Morska w Gdyni, Polska Włodek KULESZA Sweden Blekinge Institute of Technology, Szwecja Jin KUSAKA Waseda University, Japonia Józef LISOWSKI Akademia Morska w Gdyni, Polska Vladimir LOGINOVSKY Admiral Makarov State Maritime Academy, Rosja Dieter LOMPE Hochschule Bremerhaven, Niemcy Andrzej MISZCZAK Akademia Morska w Gdyni, Polska Adrian-Ioan NICULESCU Romanian Academy, Rumunia Salvatore PARISI University of Messina, Włochy Zenon PAWLAK Tribochemistry Consulting, USA Alejandro PEREIRA DOMINGUEZ Universidade de Vigo, Hiszpania Omelian PŁACHTYNA Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy, Polska Piotr PRZYBYŁOWSKI Akademia Morska w Gdyni, Polska Izabela STEINKA Akademia Morska w Gdyni, Polska Witold STEPOWICZ Akademia Morska w Gdyni, Polska Adam WEINTRIT Akademia Morska w Gdyni, Polska Mirosław L. WYSZYŃSKI University of Birmingham, Wielka Brytania Thorsten VŐLKER Hochschule Bremerhaven, Niemcy Hideo YABUKI Tokyo University of Marine Science and Technology, Japonia REDAKCJA I KOREKTA: Ewa Giedziun SKŁAD KOMPUTEROWY I PROJEKT OKŁADKI: Jolanta Białous Wydawnictwo Akademii Morskiej w Gdyni WYDAWCA: AKADEMIA MORSKA W GDYNI ul. Morska Gdynia Wszelkie prawa autorskie i wydawnicze zastrzeżone ISSN

3 SPIS TREŚCI Emilia Baszanowska, Włodzimierz Freda, Zbigniew Otremba, Kamila Rudź, Adam Stelmaszewski, Wojciech Targowski, Henryk Toczek Zagadnienia fotoniki w badaniach wpływu materiałów okrętowych na środowisko morskie... 5 Artur Bejger, Katarzyna Gawdzińska Błędy montażu przyczyną nieszczelności gniazd zaworowych silników okrętowych Mirosław Dereszewski Wykorzystanie modelu dynamicznego silnika Sulzer 3AL 25/30 do symulacji wpływu zmian obciążenia i uszkodzeń na niestacjonarność prędkości kątowej Marcin Frycz, Paweł Anioł Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids for different concentration of magnetic particles Wojciech Labuda, Adam Charchalis Preliminary research on tribologic wear of marine pump shaft pins Krzysztof Łukaszewski Prognozowanie zapotrzebowania energii cieplnej sieci ciepłowniczej względem określonych warunków eksploatacyjnych tej sieci model matematyczny Andrzej Młynarczak Badania właściwości smarnych oleju silnikowego Titan Truck Plus 15W40 modyfikowanego preparatem eksploatacyjnym o działaniu chemicznym Justyna Molenda Influence of lapping velocity, pressure and time on ceramic elements machining results Dariusz Nanowski Cargo loading rate assessment for CC4 mixtures carried on board LPG ships Grzegorz Skorek Wybrane sprawności układu ze sterowaniem proporcjonalnym siłownika... 98

4

5 Emilia Baszanowska, Włodzimierz Freda, Zbigniew Otremba, Kamila Rudź Adam Stelmaszewski, Wojciech Targowski, Henryk Toczek Akademia Morska w Gdyni ZAGADNIENIA FOTONIKI W BADANIACH WPŁYWU MATERIAŁÓW OKRĘTOWYCH NA ŚRODOWISKO MORSKIE Informacje o procesach zachodzących w toni wodnej przenoszone są w promieniowaniu elektromagnetycznym tylko w jego paśmie widzialnym. Wtrącenia substancji obcych w środowisku wodnym zaburzają naturalny transfer energii promienistej. Okrętowe materiały eksploatacyjne głównie oleje i paliwa w przypadku przedostania się do środowiska morskiego wpływają na modyfikację rozkładów prawdopodobieństwa oddziaływań fotonów z wodą i jej składnikami. W niniejszym artykule przedstawiono najważniejsze pojęcia, zjawiska oraz procesy optyczne w środowisku morskim o podwyższonej zawartości substancji ropopochodnych. Słowa kluczowe: oleje, fotonika, optyka morza, metody zdalne, ochrona środowiska, transport morski. WSTĘP Toń wodna pochłania promieniowanie elektromagnetyczne prawie w całym zakresie długości fal, z wyjątkiem wąskiego pasma tzw. okna widzialnego. Fotony przenikające toń wodną oddziaływają z jej składnikami, a także z samymi cząsteczkami wody. Mogą to być albo pochłonięcia fotonu (foton przestaje istnieć) albo rozproszenia w określonym kierunku (foton zmienia kierunek przemieszczania się). Przy czym rozproszenie może być elastyczne, czyli bez zmiany energii fotonu, lub nieelastyczne wtedy energia fotonu ulega zmianie. W rozpraszaniu elastycznym ważną jego cechą jest gęstość prawdopodobieństwa rozproszenia w określonym kierunku opisana w rozdziale 2. Natomiast rozpraszanie nieelastyczne, czyli tzw. rozpraszanie Ramana oraz fluorescencja przedstawiono w rozdziale 3. W optycznych badaniach środowiska morskiego ważną role odgrywają zagadnienia wykorzystywania różnych cech światła. Jednym z podstawowych pojęć występujących w opisie procesów transmisji światła w morzu jest funkcja kierunkowego i energetycznego rozkładu światła w morzu oraz nad jego powierzchnią, zwana radiacją (ang. radiance L(λ,θ,ϕ) definicja w rozdziale 1). Z kolei optycznymi cechami środowiska odnoszącymi się do wody morskiej i jej składników są spektralne i przestrzenne rozkłady współczynnika absorpcji

6 6 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 (ang. absorption coefficient a(λ)), współczynnika rozpraszania (ang. scattering cefficient b(λ)) oraz kierunkowe rozkłady rozpraszania (ang. phase function p(θ)), również zależne od długości fali światła. Współczynnik absorpcji a(λ) stanowi odwrotność drogi w przestrzeni wodnej, na jakiej wiązka światła o określonej długości fali (λ) osłabia się e-krotnie wskutek pochłaniania fotonów. Podobnie współczynnik rozpraszania: to odwrotność drogi, na której wiązka światła o określonej długości fali światła osłabia się e-krotnie wskutek zmiany kierunku fotonów. Wielkości a(λ), b(λ) i p(θ) mają swoje odniesienia do prawdopodobieństw określonych zdarzeń, jakim ulegają fotony w toni wodnej (zagadnienie opisane w rozdziale 1). 1. TRANSFER RADIACJI W ZAOLEJONYM MORZU Radiacja L(λ,θ,ϕ) jest podstawowym pojęciem w optyce morza. Określa ona moc promieniowania napływającego z określonego kierunku z małego (ale ściśle określonego) kąta bryłowego, przenikającą pod kątem prostym małą powierzchnię (ściśle określoną). Przy czym moc ta odnosi się do małego (ściśle określonego) przedziału długości fal. Tak opisana radiacja z określonego kierunku jest w gruncie rzeczy radiacją uśrednioną w owym małym kącie bryłowym wokół określonego kierunku. Jest także uśredniona w przedziale długości fal i powierzchni, na jaką pada (lub przez jaką jest wypromieniowana). Ściśle matematyczna definicja radiacji przedstawiona jest w wyrażeniu (1). df( θ, ϕ, λ) L( λ, θ, ϕ) = = da dω dλ da df( θ, ϕ, λ) = da cosθ dθ dϕ sinθ dλ n n df( θ, ϕ, λ) dθ dϕ sinθ [ W m = dλ gdzie: df ( θ, ϕ, λ) infinitezymalna moc promieniowania wokół kierunku θ, ϕ w infinitezymalnym przedziale długości fali światła w otoczeniu długości fali λ, da n infinitezymalna powierzchnia, na jaką pada promieniowanie w kierunku prostopadłym, da infinitezymalna powierzchnia, na jaką pada promieniowanie pod kątem θ, dω infinitezymalny kąt bryłowy, z jakiego dociera promieniowanie ( d Ω = dθ dϕ sinθ), θ, ϕ kąty wskazujące kierunek, z jakiego napływa radiacja, λ długość fali, dλ infinitezymalny przedział długości fali. sr nm ] (1)

7 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki... 7 Rys. 1. Przestrzenne przedstawienie składowych definicji radiacji (w jej części kierunkowej) Fig. 1. Spatial representation of elements of definition of the radiance (in directional part) Radiacja jest mierzona jako wielkość średnia w małym (quasi-infinitezymalnym) kącie bryłowym (wokół określonego kierunku), w małym przedziale długości fal (w otoczeniu określonej długości fali). Wielkość ta jest przydatna w definiowaniu wielu rzeczywistych (ang. inherent) i pozornych (ang. apparent) wielkości optycznych (ang. optical properties) [19]. W związku z tym rzeczywiste wielkości optyczne w optyce morza (ang. ocean optics) określane są akronimem IOPs, a pozorne AOPs. Sama radiacja w morzu jest wielkością typu AOP, ponieważ zależy od warunków oświetleniowych ujętych w nadwodnej odgórnej radiacji L (z = 0 ), gdzie strzałka informuje, iż jest to radiacja biegnąca w dół (czyli odgórna), natomiast minus w górnym indeksie że określona jest na powierzchni morza, ale po ujemnej stronie współrzędnej wytyczającej głębokość (czyli jest nadwodna). Natomiast współczynnik absorpcji, współczynnik rozpraszania i funkcja fazowa są wielkościami typu IOP. Iloczyn współczynnika rozpraszania i funkcji fazowej jest to funkcja rozpraszania objętościowego (ang. Volume Scattering Function VSF), która to funkcja może być zmierzona przyrządem opisanym w rozdziale 3. Ludzki narząd widzenia (oczy w połączeniu z pracą mózgu) mierzy wielkość proporcjonalną do radiacji, rejestruje bowiem kierunkowo siłę światła oraz fizjologiczny ekwiwalent jego długości fali barwę. Przestrzenny rozkład radiacji w wodzie oraz nad jej powierzchnią można określić poprzez symulację losów wielkiej ilości fotonów słonecznych padających na powierzchnię wody. Czas życia każdego fotonu można wyznaczyć/określić z rozkładów prawdopodobieństw ich oddziaływania z materią, czyli pochłonięcia i rozproszenia. Gęstości prawdopodobieństwa pochłonięcia (g a (x)) i rozproszenia (g b (x)) fotonów są związane odpowiednio ze współczynnikiem absorpcji a i współczynnikiem rozpraszania b. W przypadku pochłaniania i rozpraszania fotonów w ośrodku jednorodnym gęstości prawdopodobieństwa opisuje się zazwyczaj za pomocą funkcji wykładniczych (odpowiednio wyrażenia 2 i 3):

8 8 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 ax ga ( x) = ae, (2) bx g ( x) = be. (3) b Gęstością prawdopodobieństwa rozproszenia w określonym kierunku jest funkcja fazowa po znormalizowaniu w taki sposób, aby jej całka po pełnym kącie bryłowym wynosiła jeden. Radiacja, jako funkcja trzech zmiennych, nie posiada reprezentacji graficznej. Można jednak ją przedstawiać w funkcji kierunku, czyli dwóch zmiennych kątowych w otoczeniu określonej długości fali wykresem jest wówczas powierzchnia w przestrzeni trójwymiarowej, najlepiej przy zastosowaniu współrzędnych cylindrycznych. Na rysunku 2 znajduje się przykładowy wykres radiacji (unormowanej względem wartości oświetlenia słonecznego, dla środkowej części pasma widzialnego barwa zielona) tuż nad powierzchnią wody we współrzędnych cylindrycznych w trójwymiarowym zobrazowaniu powierzchniowym oraz mapowym z zastosowaniem barwowej skali wartości radiacji. W odniesieniu do obserwacji wzrokowej wykres ten interpretuje się w sposób następujący: kierując wzrok do powierzchni morza pionowo w dół, przez okulary przepuszczające zielone światło dostrzega się mniej światła niż przy obserwacji pod niezerowym kątem do powierzchni (czyli przesuwając wzrok w kierunku do horyzontu widzimy coraz więcej światła). Pod wodą jest inaczej w zależności od tego, czy chodzi o radiację oddolną (jak przy obserwacji morza znad powierzchni), czy o radiację odgórną (patrzymy do góry w kierunku powierzchni). Sytuacja taka pokazana jest na rysunku 3. Rys. 2. Sposób obrazowania radiacji w funkcji kierunku w przestrzeni. Wykres przedstawia radiację nadwodną oddolną znormalizowaną względem oświetlenia nadwodnego odgórnego (w otoczeniu długości fali światła 550 nm), uzyskaną metodą komputerowej symulacji (modelowanie Monte Carlo) [25]. Środek wykresu reprezentuje używaną w oceanografii operacyjnej reflektancję zdalną R sr (ang. remote sensing reflectance), której przykłady pokazano w rozdziale 4 Fig. 2. The way of imaging of the radiance in the function of the spatial direction. The graph presents above water upwelling radiance normalized by above water downwelling irradiance (in the vicinity of 550 nm), obtained by the Monte Carlo simulation [25]. The center of the graph represents using in the operational oceanography Remote Sensing Reflectance R sr, which examples in Section 4 are shown

9 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki... 9 Rys. 3. Przykład transmitancji (po lewej) i reflektancji (po prawej) radiacji podwodnej tuż pod powierzchnią (w środowisku morskim takim samym jak na rysunku 2). Środek wykresu po prawej reprezentuje używaną w oceanografii operacyjnej podwodną reflektancję zdalną (ang. remotely sensed reflectance RSR). Na wykresie po lewej szarym kolorem oznaczono wyciętą silną część radiacji pochodzącą bezpośrednio ze słońca Fig. 3. Example of transmittance (on the left) and reflectance (on the right) of the underwater radiance (the same model as in Fig. 2). The center of the right graph represents popular in the operational oceanography Remotely Sensed Reflectance RSR. In the graph on the left the grey area means cut-out section of radiance originating directly from the sun Przykłady radiacji przedstawione na rysunkach 2 i 3 odpowiadają właściwościom wody morskiej w okolicach katastrofy ekologicznej na Zatoce Meksykańskiej w 2010 roku (awaria Deepwater Horizon). Szczegółowe informacje opisane są w pracy Otremby i in. [25]. 2. PORÓWNANIE WŁAŚCIWOŚCI OPTYCZNYCH WÓD MORSKICH WOLNYCH OD OLEJU I ZANIECZYSZCZONYCH OLEJEM Rzeczywiste właściwości optyczne wód morskich (ang. Inherent Optical Properties IOPs) stanowią w przeciwieństwie do pozornych właściwości optycznych (ang. Apparent Optical Properties AOPs) zestaw wielkości, które charakteryzują zachowanie się wiązki światła w danym ośrodku. Zależą one jedynie od optycznych cech wody morskiej i jej składników (różnego rodzaju zawiesin organicznych, mineralnych, substancji rozpuszczonych, emulsji czy pęcherzyków gazów). Transport energii promieniowania elektromagnetycznego w środowisku morskim opisuje tzw. równanie przenoszenia energii promienistej. Przedstawia ono zmianę radiacji L uśrednionej wokół długości fali λ wzdłuż drogi propagacji r. W ogólnej postaci przedstawiono je za pomocą równania 4: ( ) = c L ( λ,r ) + L () λ + L (), λ dl λ,r s η (4) dr gdzie: c współczynnik opisujący ubytek radiacji na drodze r, L s (λ) radiacja pojawiająca się w propagującej wiązce w wyniku rozproszenia z innych kierunków,

10 10 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 L η (λ) radiacja generująca się w ośrodku np. w wyniku fluorescencji substancji olejowych (patrz rozdział 3). W sytuacjach, w których mamy do czynienia z propagacją silnej równoległej wiązki światła (wytworzonej sztucznie) lub w warunkach izolowanych od zewnętrznych źródeł (wewnątrz przyrządu pomiarowego), zmiana radiacji na drodze r może być opisana równaniem dl(λ,r) = c L(λ,r) dr. Rozwiązanie tego równania umożliwia zdefiniowanie współczynnika osłabiania c (5), mianowicie: odwrotność współczynnika osłabiania jest drogą, na jakiej natężenie wiązki osłabia się e-krotnie: L( λ,r) cr 1 r =e c =. (5) L ( ) ( λ,r= 0 L λ,r = 0 ) ln ( L( λ,r ) ) Osłabianie wiązki światła może być spowodowane zarówno absorpcją (czyli pochłanianiem promieniowania), jak i zmianą kierunku propagacji (rozpraszaniem) światła. Można więc przedstawić współczynnik osłabiania c jako sumę współczynników absorpcji a i rozpraszania b (6): c(λ) = a(λ) + b(λ). (6) Każdy z tych współczynników ma wymiar [m 1 ]. Przy czym, o ile do pełnego opisania absorpcji wystarcza spektralny współczynnik a(λ), to do pełnego opisania rozpraszania niezbędna jest znajomość kątowego rozkładu natężeń rozproszonego światła. Rozkład ten opisuje wspomniana już wyżej funkcja rozpraszania objętościowego (ang. Volume Scattering Function VSF), która jest zdefiniowana jako stosunek infinitezymalnej wartości natężenia światła di rozproszonego w dowolnym kierunku θ do oświetlenia E fragmentu ośrodka (z którego pochodzi światło rozproszone) i infinitezymalnej objętości tego fragmentu dv (7): di ( λ,θ ) VSF ( λ,θ ) =, (7) E dv Całka po pełnym kącie bryłowym z VSF to współczynnik rozpraszania b, a normalizacja objętościowej funkcji rozpraszania względem b pozwala uzyskać funkcję fazową rozpraszania światła (8): VSF ( λ,θ ) p λ,θ =, (8) b λ ( ) która opisuje tylko względny kątowy rozkład natężeń rozproszonego światła i jest wyrażona w [sr 1 ]. Zestaw rzeczywistych właściwości optycznych wody morskiej może być zatem całkowicie odtworzony z dwóch wielkości współczynnika absorpcji a i objętościowej funkcji rozpraszania VSF. O ile pomiary współczynnika absorpcji wykonywane są w wodach morskich względnie regularnie [16, 33], to pomiary VSF, z powodu trudności technicznych, wykonywane są bardzo rzadko. Jednym z nielicznych wyników pomiarów objętościowej funkcji rozpraszania w naturalnych wodach Morza Bałtyckiego są pomiary ( )

11 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki wykonane za pomocą prototypowego miernika, opisanego przez Lee i Lewis [18], w dużym zakresie kątów rozpraszania (od 0,5º do 179º) i z dużą rozdzielczością kątową (0,25º). Ponadto pomiarów dokonano w czterech długościach fal 443 nm, 490 nm, 555 nm i 620 nm. Pozwoliło to na dyskusję spektralnej zmienności VSF [11]. Rzeczywiste właściwości optyczne emulsji olejowo-wodnych zależą od rodzaju substancji olejowej, rozkładu rozmiarów kropel emulsji oraz czasu pozostawania emulsji w wodzie morskiej (emulsje takie ulegają starzeniu). Spektralne pomiary współczynników absorpcji takich emulsji prowadzone były m.in. przez Otrembę [19]. Na rysunku 4 umieszczono widma współczynników absorpcji emulsji olejowych dwóch rodzajów ropy naftowej, silnie absorbującej ropy typu Romashkino oraz słabo absorbującej ropy typu Petrobaltic. Rys. 4. Widma współczynników absorpcji emulsji olejowo-wodnych (przerywane linie) wykreślone na tle widm współczynnika absorpcji wody z Morza Bałtyckiego. Pomiary wykonane podczas rejsu badawczego biooptycznego na statku r/v Oceania w maju 2006, we współpracy z Instytutem Oceanologii Polskiej Akademii Nauk, częściowo wykorzystane przez Fredę i Piskozuba w artykule dotyczącym parametryzacji funkcji fazowych [12] Fig. 4. Absorption coefficient spectra of an oil-in-water emulsions (broken lines) plotted against the background of absorption coefficient spectra of seawater (Baltic Sea). The measurements carried out during research cruise on the board of r/v Oceania I the May 2006, in cooperation with Institute of Oceanography of Polish Academy of Sciences, partly used by Freda and Piskozub in the paper on phase function parameterization [12]

12 12 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 Współczynniki absorpcji zostały obliczone za pomocą teorii Mie na podstawie zmierzonych współczynników załamania światła dla przykładowych rozkładów rozmiarów emulsji. W tle (zielone linie) umieszczono widma współczynników absorpcji naturalnej wody morskiej zmierzonej z użyciem miernika ac-9 w dziewięciu długościach fal. Pomiarów dokonano w rejonie wód Bałtyku Południowego. Widma absorpcji wody morskiej różnią się od emulsji olejowo-wodnych obecnością lokalnego maksimum dla kanału spektralnego 676 nm (spowodowanego absorpcją fitoplanktonu). Na rysunku 5 przedstawiono objętościowe funkcje rozpraszania emulsji olejowo-wodnych obliczone za pomocą teorii Mie dla dwóch rodzajów ropy naftowej. Są to emulsje ropy typu Romashkino i Petrobaltik, których współczynniki załamania zmierzono dla długości fali 440 nm [23]. Zamieszczono je na tle przebiegów VSF zmierzonych w różnych miejscach Bałtyku Południowego w długości fali 443 nm. Przebiegi dla emulsji olejowych (niezależnie od rodzaju ropy) różnią się od funkcji wód naturalnych występowaniem lokalnego maksimum dla rozpraszania w kierunku prostopadłym. Rys. 5. Kątowe charakterystyki objętościowych funkcji rozpraszania emulsji olejowo-wodnych wykreślone na tle objętościowych funkcji rozpraszania wód z Morza Bałtyckiego. Pomiary wykonane podczas rejsu badawczego jak na rys. 2 Fig. 5. Angular characteristics of Volume Scattering Function (VSF) for oil-in-water emulsions plotted against the background VSF for natural seawater (the Baltic Sea). The measurements carried out during the same cruise as at the Fig. 2 described.

13 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki MODYFIKACJA WŁAŚCIWOŚCI FLUORESCENCYJNYCH WÓD MORSKICH POD WPŁYWEM ZANIECZYSZCZEŃ OLEJOWYCH Proces fluorescencji polega na emisji kwantu promieniowania o określonej energii, a następnie wyemitowaniu fotonu, ale już o mniejszej energii. Do podstawowych parametrów charakteryzujących fotoluminescencję zalicza się: widma absorpcji i emisji, wydajność kwantową fluorescencji, czas życia oraz anizotropię emisji [14, 16]. Kształt widma fluorescencji zależy od składników substancji fluoryzującej, jak również od jej zdolności absorpcyjnych. Za proces fluorescencji odpowiedzialne są związki organiczne, w szczególności związki aromatyczne. Woda morska w głównej mierze składa się z molekuł wody oraz domieszek soli. W jej skład wchodzi również szereg składników organicznych pochodzenia zarówno naturalnego (takich jak fitoplankton), jak i powstałych w wyniku działalności człowieka, do których zalicza się zanieczyszczenia organiczne, ropopochodne, fenole i ich pochodne. Poszczególne naturalne składniki wody morskiej wykazują właściwości absorpcyjne jak i emisyjne, które przejawiają się w rejestrowanych widmach fluorescencji. Poznanie właściwości fluorescencyjnych poprzez analizę widm fluorescencji indukowanej przez poszczególne komponenty wody morskiej, w pomiarach in situ czy też laboratoryjnych, umożliwia określenie różnorodnych składników organicznych wody morskiej [2, 3, 26]. Główne założenia dla ochrony ekosystemów morskich opierają się na ilościowej kontroli naturalnych składników wody morskiej, takich jak fitoplankton, którego miarą jest chlorofil [29], czy też optycznie aktywnych rozpuszczonych substancji organicznych CDOM (colored dissolved organic matter), powstałych wskutek degradacji produktów roślin i zwierząt pod wpływem działalności bakteryjnej [25]. Zanieczyszczenia organiczne wody morskiej (do których należą substancje ropopochodne) prowadzą do spustoszenia w gospodarce tlenowej organizmów świata morskiego, czego konsekwencją są katastrofy biologiczne. Dlatego też główne priorytety dla zapewnienia ochrony naturalnego środowiska morskiego wiążą się ze śledzeniem jego zmian i kontrolą występowania potencjalnych zagrożeń oraz zapobieganiem jego degradacji przez wykrywanie zanieczyszczeń olejowych występujących w różnych formach [34]. Spektroskopia fluorescencyjna jest jedną z metod, która umożliwia wykrywanie i określenia pochodzenia oleju [9]. Ropy, oleje i większość ich pochodnych, np. paliw lub olejów smarnych, ma skomplikowane struktury. Składają się one z mieszaniny złożonej z węglowodorów o różnych masach cząsteczkowych i innych ciekłych związków organicznych. Ponadto oleje, jak również produkty rafinacji ropy naftowej, zawierają specyficzne związki chemiczne wykazujące zdolność do fluorescencji, która uwidacznia się w postaci charakterystycznego widma fluorescencji. Z drugiej strony niektóre związki wchodzące w skład ropy naftowej wykazują zdolność do absorbowania światła ze względu na to, że naturalna woda powierzchniowa charakteryzuje się własnym widmem fluorescencji w zależności od

14 14 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 obecności różnych substancji rozpuszczonych CDOM i składu fitoplanktonu. Biorąc powyższe pod uwagę, przypuszczać można, że zanieczyszczenie substancjami ropopochodnymi prawdopodobnie może zakłócać naturalne widma fluorescencji. Co więcej, wpływać będzie również na poszczególne wielkości luminescencyjne charakteryzujące naturalną wodę morską. Podkreślić należy, że rejestrowana fluorescencja molekuł organicznych w ośrodku, jakim jest woda morska (ośrodek ciągły), charakteryzuje się występowaniem szerokiego widma wzbudzenia i emisji. Stanowi to konsekwencję silnego oddziaływania molekuł z otoczeniem, tzn. z cząsteczkami wody morskiej [15]. Widma fluorescencji fitoplanktonu w głównej mierze zależą od obecnych warunków środowiskowych, jeśli chodzi o pomiary in situ. Dodatkowo czynnikiem optycznym, który ma decydujący wpływ na zdolności fluorescencyjne fitoplanktonu, jest jakość oświetlenia [6]. Na natężenie rejestrowanego widma fluorescencji naturalnej wody morskiej istotny wpływ ma również zawartość, jak wspomniano powyżej, rozpuszczonej materii organicznej czy też obecność substancji rozpraszających. Badania wpływu obecności ropopochodnych na kształt widma fluorescencji naturalnej wody morskiej filmu olejowego rozpatrywano dla filmu olejowego występującego na powierzchni wody morskiej czy też w formie emulsji olejowej obecnego w warstwie przypowierzchniowej [7]. Badania prowadzono, zanieczyszczając naturalną wodę morską ropą bałtycką Petrobaltic, która charakteryzuje się wysokim natężeniem fluorescencji w obszarze światła niebieskiego [22] i wykazuje zmienność natężenia fluorescencji, jak i przesunięcie jego maksimum w zależności od długości fali światła wzbudzającego (rys. 6). Natomiast dla przypadku, gdy ropa bałtycka Petrobaltic występuje w postaci emulsji olejowej w wodzie demineralizowanej, obserwuje się również silną zależność widma fluorescencji w zależności od długości fali wzbudzenia na widmie totalnym EEMs (ang. Excitation-Emission Spectra), czego przykład pokazano na rysunku 7 [1]. Uzyskane rezultaty wykazały, że zarówno film olejowy, jak i emulsja olejowa bardzo silnie pochłaniają światło je wzbudzające, co przejawia się znacznym rejestrowanym natężeniem fluorescencji. W konsekwencji występuje osłabienie wzbudzenia naturalnych fluoroforów wody morskiej oraz znaczne osłabienie ich rejestrowanego natężenia fluorescencji. Istotny wpływ na rejestrowaną fluorescencję naturalnych składników wody morskiej ma grubość filmu olejowego, a także stężenie oleju w wodzie. Obserwuje się znaczny wzrost natężenia fluorescencji wody pokrytej olejem wraz ze wzrostem grubości filmu olejowego na powierzchni wody. Zarówno wzrost grubości filmu olejowego, jak i stężenia oleju powyżej pewnej wartości granicznej prowadzą do całkowitego wygaszenia fluorescencji naturalnej wody morskiej [7]. Obecność filmu olejowego ma wpływ na rejestrowane natężenie fluorescencji CDOM. Może powodować wzrost sygnału fluorescencji, jego poszerzenie jak i przesunięcie, w zależności od rodzaju oleju, rejestrowanego widma fluorescencji substancji rozpuszczonych w wodzie morskiej. Jest to konsekwencja nakładania się widm CDOM oraz rozpatrywanego oleju [7].

15 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki Rys. 6. Widma fluorescencji ropy bałtyckiej Petrobaltic w roztworze heksanowym przy różnych długościach fali światła wzbudzającego Fig. 6. Fluorescence spectra of crude oil Petrobaltic in hexane solutions for various wavelengths of exciting light Rys. 7. Przykładowe widmo zupełne fluorescencji wody zanieczyszczonej emulsją ropy naftowej (ropa Petrobaltic). Stopień nasycenia koloru jest w sposób jakościowy związany z intensywnością emisji. Pomiary zostały przeprowadzone we współpracy z Uniwersytetem w Oldenburgu i częściowo opublikowane przez Baszanowską i in. [1] Fig. 7. Exemplary total fluorescence spectrum (Excitation-Emission Spectrum EES) of water polluted with oil-in-water emulsion (crude Petrobaltic). The measurements were carried out in cooperation with University of Oldenburg and partially published by Baszanowska et al. [1]

16 16 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad MOŻLIWOŚCI WALIDACJI MODELI REFLEKTANCJI W MORZU Reflektancja zdalna jest w oceanografii operacyjnej podstawową wielkością optyczną do wyznaczania spektralnych charakterystyk oddolnego strumienia światła i parametrów morza, będących funkcją koloru morza, takich jak stężenie chlorofilu, stężenie materii organicznej itp. Definiuje się ją jako stosunek oddolnej pionowej nadwodnej radiacji L w do oświetlenia odgórnego E d powierzchni morza, (pochodzącego bezpośrednio od słońca oraz od rozproszonego w atmosferze): L R rs = E Reflektancja zdalna R rs (λ) jest wyznaczana na skalę globalną z satelitarnych pomiarów radiacji oddolnej, na podstawie modeli opartych na procesie transferu energii promienistej w wodzie morskiej. Modele reflektancji podlegają walidacji poprzez porównanie z tzw. referencyjnymi pomiarami podsatelitarnymi wykonywanymi bezpośrednio nad lub pod powierzchnią morza [31]. Potencjalna obecność emulsji olejowej nie jest aktualnie rutynowo brana pod uwagę w interpretacji pomiarów reflektancji morza. w d Metody pomiaru R rs w toni morskiej Pomiary reflektancji w morzu mogą odbywać się na kilka sposobów. Jednym z nich są zakotwiczone platformy pomiarowe (takie jak Aqua Alta Oceanographic Tower na północnym Adriatyku), wykonujące pomiar radiacji oddolnej i oświetlenia odgórnego w ciągłym profilu głębokościowym w określonych odstępach czasowych [32]. Z kolei zakotwiczone boje pomiarowe są wyposażone w radiometry umieszczone na jednej bądź większej liczbie stałych głębokości (np. Marine Optical Buoy, MOBY, w rejonie Wysp Hawajskich). Boje pływające mają możliwość wykonywania pomiarów na większym obszarze, m.in. na trasie prądów morskich. Od ponad 10 lat rozwijany jest projekt Argo Floats, obejmujący system automatycznych sond do pomiarów różnych parametrów oceanów, w tym reflektancji zdalnej. Sondy pływają po powierzchni morza i mają możliwość cyklicznego zanurzania się do około 1 2 km poniżej poziomu morza, wynurzania się oraz transmisji danych. Jeszcze inną technikę wykorzystują pływające statki badawcze, wyposażone w zestaw radiometrów umieszczany w wodzie morskiej i wykonujący profilowy pomiar reflektancji w toni morskiej, dostępne komercyjnie (np. Satlantic Profiler), bądź konstrukcji własnej [5].

17 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki Metody zdalne Zdalny pomiar reflektancji wymaga zastosowania odpowiedniej konfiguracji trzech radiometrów mierzących oświetlenie odgórne, radiację powierzchni morza oraz radiację nieba [33]. Takie zestawy są umieszczane na zakotwiczonych morskich platformach pomiarowych wykonujących pomiary w tzw. automatycznych szeregach czasowych (np. Time-Series Station Wattenmeer) [14]) oraz na masztach meteorologicznych. W planach jest również wykorzystanie wiatraków morskich i platform wiertniczych (np. projekt SatBałtyk). Wciąż jednak najczęściej wykorzystywanym źródłem danych podsatelitarnych są statki badawcze wyposażone w amortyzowane zestawy radiometrów [9, 13] Metody uwzględniające zawartość substancji ropopochodnych Krople emulsji olejowej nie zostały dotychczas włączone do modeli transferu energii promienistej w teledetekcji, choć w wielu obszarach są składnikiem występującym naturalnie w wodzie morskiej. Wyniki numerycznego modelowania reflektancji zdalnej (opis w rozdziale 1) wskazują na potencjalną możliwość wykrycia emulsji olejowej w wodzie morskiej (rys. 8). Rys. 8. Przykładowe wyniki modelowania reflektancji zdalnej dla naturalnej wody morskiej (na podstawie rzeczywistych właściwości optycznych zmierzonych 26 maja 2012 na stacji N 54,2, E 15,5) oraz dla wody morskiej z symulowaną zawartością emulsji ropy Petrobaltic i Romashkino w stężeniach 1 ppm oraz 5 ppm Fig. 8. Exemplary results of modelling of Remote Sensing Reflectance R rs for natural sea water (sampled May 26, 2012 on the Baltic Sea station K3,) and for sea water virtually contaminated with oil-in-water emulsion of two kinds (Petrobaltic and Romashkino) in two concentrations: 1 ppm and 5 ppm

18 18 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 Wyżej wymienione metody nie dają możliwości wyodrębnienia wkładu emulsji olejowej do mierzonej reflektancji zdalnej. Próby dokonania walidacji modeli reflektancji w środowisku morskim zanieczyszczonym emulsją olejową są utrudnione ze względu na konieczność wprowadzenia kropel oleju do morza w sposób kontrolowany przy jednoczesnym zapewnieniu legalności ekologicznej eksperymentu. Tego typu pomiary teoretycznie mogą być wykonane na dwa sposoby: przy użyciu kanału falowego o dużej objętości oraz w specjalnie skonstruowanym laboratorium pływającym. Kanał falowy został po raz pierwszy wykorzystany w podobnym celu w latach , potwierdzając możliwość optycznej detekcji substancji olejowych zdyspergowanych fizycznie i chemicznie w stężeniu od 3 ppm za pomocą czujników fluorescencyjnych umieszczonych w wodzie morskiej [4]. Podobne potencjalne możliwości stwarza projekt budowy odpowiednio dużego przenośnego zbiornika z materiału optycznie przezroczystego, wyposażonego w odolejacz, wprowadzanego do naturalnego środowiska morskiego z pokładu statku badawczego [8]. Zgromadzone w ten sposób dane w połączeniu z wynikami modelowania będą mogły stanowić narzędzie do zdalnej detekcji substancji ropopochodnych, mającej szczególne znaczenie w strefach zwiększonego ryzyka występowania emulsji olejowych, takich jak ujścia rzek, główne szlaki komunikacji morskiej, strefy intensywnej żeglugi oraz obszary wydobycia i transportu ropy naftowej. 5. STĘŻENIE SUBSTANCJI WĘGLOWODOROWYCH W MORZU Praca siłowni okrętowych związana jest z emisją do środowiska morskiego niektórych materiałów eksploatacyjnych w ich oryginalnej postaci albo w formie wyeksploatowanej. Są to związki węglowodorowe z wtrąceniami wynikającymi z kontaktu z instalacjami technicznymi na statku. Podczas bezawaryjnej pracy siłowni ilość emitowanych substancji jest dla środowiska akceptowalna, ponieważ większość z nich jest szybko usuwana przez bytujące w wodzie bakterie, których aparat enzymatyczny jest ewolucyjnie przystosowany do rozkładu substancji węglowodorowych. Permanentna kontaminacja wód morskich węglowodorami zachodzi wskutek naturalnego przenikania gazu i ropy naftowej z pokładów pod dnem. Wody morskie w rejonach podejść do portu oraz wzdłuż tras intensywnej żeglugi są chronicznie zanieczyszczane substancjami olejowymi i w związku z tym mają podwyższoną zdolność do samooczyszczania w stosunku do obszarów pozbawionych ciągłego dopływu węglowodorów [23]. Jeżeli chodzi o pomiary zawartości substancji węglowodorowych (określanych umownie jako oleje ) w wodzie morskiej, to owo zagadnienie nie doczekało się jeszcze wiążących metodologicznie ustaleń, ponieważ trudność stanowi wybranie substancji węglowodorowej jako substancji odniesienia, względem której mogą być kalibrowane urządzenia analityczne. Skład oleju po przedostaniu się do środo-

19 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki wiska ulega szybkim zmianom, i z tego względu, przy niewłaściwym doborze substancji odniesienia (tzw. standardu), niepewność pomiarowa może sięgać tysięcy procent. Pomiary prowadzone w sposób ciągły, w tym samym miejscu z dużą częstotliwością powtórzeń, umożliwiają śledzenie względnych zmian zaolejenia w danym rejonie. W Akademii Morskiej w Gdyni prowadzone są okresowo oznaczenia zawartości olejów w wodach Morza Bałtyckiego na obszarze wód przybrzeżnych oraz w Polskiej Strefie Ekonomicznej. Miarodajne efekty badań dotyczą na razie wód Zatoki Gdańskiej. Z analiz przeprowadzonych przez Stelmaszewskiego i Otrembę [27, 28] wynika, że w Zatoce Gdańskiej źródłem zanieczyszczeń olejowych są zarówno wody Wisły, jak i statki odwiedzające porty w Gdańsku i Gdyni. Wśród przeprowadzonych kilkuset pomiarów pojawiały się zarówno wyniki wskazujące na bardzo małą zawartość olejów (1 μg dm 3 na granicy wykrywalności), jak i na bardzo wysokie zawartości przekraczających 350 μg dm 3. Średnie stężenie olejów określono na nieco ponad 40 μg dm 3, przy czym 75% zarejestrowanych stężeń przekracza wartość średnią. Rozrzut wyników jest bardzo duży odchylenie standardowe 60 μg dm 3, ale rozrzut pomiarów powtarzanych w tej samej wodzie nie przekracza kilku procent. Świadczy to o dużej zmienności zawartości oleju w Zatoce Gdańskiej, gdzie na zawartość oleju wpływają różne czynniki, w tym: dopływ olejów ze statków, dopływ olejów z wodami Wisły oraz ich zanik tych substancji w następstwie biodegradacji. PODSUMOWANIE Omówione wyżej badania dotyczą zagadnień rozwijanych w zespole badawczym fizyki morza przy Wydziale Mechanicznym Akademii Morskiej w Gdyni. Analizowane są przede wszystkim zagadnienia podstawowe w zakresie fotoniki środowiska morskiego, których celem jest stworzenie teoretycznych i praktycznych podstaw w technikach przetwarzania sygnałów świetlnych pochodzących z powierzchni i warstw przypowierzchniowych morza dla celów obserwacji i badania zjawisk zachodzących w morzu. Okrętowe materiały eksploatacyjne, jakimi są różnego rodzaju substancje ropopochodne (paliwa, oleje smarne, oleje siłowników hydraulicznych, oleje transformatorowe), oleje pochodzenia biologicznego (ang. biodiesel, biofuel), jak również nieeksploatacyjne substancje węglowodorowe typu surowa ropa naftowa bądź jej pozostałości, w przypadku ich koncentracji w morzu przekraczającej stężenia naturalne są substancjami obcymi dla środowiska. Powoduje to realne zagrożenia dla funkcjonowania biocenoz morskich, a także dla dokładności wyników badań morza metodami optycznymi, ponieważ obecność olejów wpływa na zmiany właściwości optycznych wody morskiej. Przedstawione w niniejszej pracy zagadnienia podkreślają istotność i znaczenie fotoniki na styku problematyki transportu morskiego i funkcjonowania natural-

20 20 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 nego środowiska morskiego. Wskazują na potrzebę rozwijania badań wpływu substancji obcych na zjawiska optyczne w morzu, jak i badań zmierzających do doskonalenia technik wykrywania i identyfikacji tych substancji w morzu. LITERATURA 1. Baszanowska E., Zielinski O., Otremba Z., Toczek H., Fluorescence of oil dispersed in the water, JEOS:RP, 2013 (w druku). 2. Belin C., Croue J. P., Lamotte M., Deguin A., Legube B., Characterization of natural organic matter using fluorescence spectroscopy, [in] Proceedings of Natural Organic Matter Workshop., Poitiers (France), September 1997, s Belin C., Quellec C., Lamotte M., Ewald M., Characterization by fluorescence of the dissolved organic matter in natural water, Application to fractions, Environmental Technology, 1993, 14, s Coble P.G., Conmy R.N., Wood M.A., Koch C., Farr J. et al., Optical detection of Macondo 252 crude oil in seawater: Results of wave tank simulation experiments with chemically and physically dispersed oil, Ocean Optics Conference, 2012, s Darecki M., Stramski D., Sokólski M., Measurements of high-frequency light fluctuations induced by sea surface waves with an Underwater Porcupine Radiometer System, Journal of Geophysical Research, 2011, 116, C00H Dera J., Underwater irradiance as a factor affecting primary production, Instytut Oceanologii, PAN, Sopot Drozdowska V., Badanie zmienności widm fluorescencyjnych powierzchniowych wód morskich metodą lidarową, rozprawa doktorska, Instytut Oceanologii, PAN, Sopot Drozdowska V., Freda W., Baszanowska E., Rudź K., Darecki M. et al., Spectral properties of natural and oil polluted Baltic seawater: results of measurements and modelling, European Physics Journal Special Topics, Vol. 222, 2013, s Ficek D., Zapadka T., Dera J., Remote sensing reflectance of Pomeranian lakes and the Baltic, Oceanologia, 2011, 53(4), s Frank U., A review of fluorescence spectroscopic method for oil spill source identification, Toxicological and Environmental Chemistry Reviews, 1978, 2, s Freda W., Spectral dependence of the correlation between the backscattering coefficient and the volume scattering function measured in the southern Baltic Sea, Oceanologia, 2012, 54, s Freda W., Piskozub J., Improved method of Fournier-Forand marine phase function parameterization, Optics Express, 2007, 15, s Garaba S.P., Schulz J., Wernand M.R., Sunglint Detection for Unmanned and Automated Platforms, Sensors, 2012, s Kawski A., Fotoluminescencja roztworów, Polskie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Kowalczuk P., Zabłocka M., Sagan S., Kuliński K., Fluorescence measured in situ as a proxy of CDOM absorption and DOC concentration in the Baltic Sea, Oceanologia, 2010, 52, s Lakowicz J.R., Principles of Fluorescence Spectroscopy, Springer, Lee M.E., Lewis M.R., A new method for the measurement of the optical volume scattering function in the upper ocean, Journal of Atmospheric and Ocean Technology, 2003, 20, s

21 E. Baszanowska, W. Freda, Z. Otremba, K. Rudź, A. Stelmaszewski, W. Targowski, H. Toczek, Zagadnienia fotoniki Olsson J., Simis S.G.H., RFlex: Spectroradiometer control for shipborne reflectance measurements, 2012, [ ]. 19. Otremba Z., Oil droplets as light absorbents in seawater, Optics Express, 2007, 15, s Otremba Z., Relationship between the quantities which describe reflective features of both land and ocean areas, Proc. II International Conference on Current Problems in Optics of Natural Waters, St. Petersburg (Russia), September 8 12, 2005, s Otremba Z., Wpływ powierzchniowych zanieczyszczeń olejowych na strumień światła wychodzący z morza, Prace Naukowe Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni, Gdynia Otremba Z., Baszanowska E., Toczek H., Rohde P., Spectrofluorymetry in application to oil-in-water emulsion characterization, Journal of KONES Powertrain and Transport, 2011, 18(3), s Otremba Z., Toczek H., Degradation of crude oil film on the surface of seawater: the role of luminous, biological and aquatorial factors, Polish Journal of Environmental Studies, 2003, 11(5), s Otremba Z., Zielinski O., Hu C., Optical contrast of oil dispersed in seawater under windy conditions, Journal of the European Optical Society Rapid Publication, 2013, Vol. 8, s :1-6 https://www.jeos.org/index.php/jeos_rp/article/view/13051/1043 DOI: 25. Reuter R., Diebel D., Hengstermann T., Oceanographic laser remote sensing: measurements of hydrographic fronts in German Bight and in the Northern Adriatic Sea, Int. Rem. Sens., 1993, 14(5), s Schubert H., Sciewer U., Tschirner E., Fluorescence characteristics of cyanobacteria (bluegreen algae), J. Plankt. Res., 1989, 11, s Stelmaszewski A., Determination of petroleum pollutants in coastal waters of the Gulf of Gdańsk, Oceanologia, 2009, 51(1), s Stelmaszewski A., Otremba Z., Ship as a source of the sea pollution with oil, Journal of KONES Powertrain and Transport, 2012, 19(1), s Woźniak B., Energetyka morskiej fotosyntezy, praca habilitacyjna, Instytut Oceanologii PAN, Sopot Woźniak S., Meler J., Lednicka B., Zdun A., Stoń-Egiert J., Inherent optical properties of suspended particulate matter in the southern Baltic Sea, Oceanologia, 2011, 53, s Zibordi G., Berthon J.F., Melin F., D'Alimonte D., Kaitala S., Validation of satellite ocean color primary products at optically complex coastal sites: Northern Adriatic Sea, Northern Baltic Proper and Gulf of Finland, Remote Sensing of Environment, 2009, 113, s Zibordi G., Ruddick K., Ansko I., Moore G., Kratzer S. et al., In situ determination of the remote sensing reflectance: an inter-comparison, Ocean Science Discussions, 2012, 9(2), Zibordi G., Strombeck, N., Melin, F., & Berthon, J.F., Tower-based radiometric observations at a coastal site in the Baltic Proper, Estuarine Coastal and Shelf Science, 2006, 69, s Zielinski O., Busch J.A., Cembella A.D., Daly K.L., Engelbrektsson J. et al., Detecting marine hazardous substances and organisms: sensors for pollutants, toxins and pathogens, Ocean Science, 2009, 5, s

22 22 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 PHOTONIC ISSUES IN STUDIES OF THE SHIP CONSUMABLES IMPACT ON MARINE ENVIRONMENT Summary Information on natural processes in the water column is transmitted by electromagnetic radiation in the visual range only. Various anthropogenic, alien for marine environment, substances disturb natural transport of the radiant energy. Ship consumables as fuels and lubricants (oils) when entering the marine environment influences probability distributions of interactions between the solar photons and water constituents. In this paper main phenomena and photonic processes in the environment polluted by oil substances are described. Keywords: oil, photonics, ocean optics, remote sensing, environment protection, fleet exploitation.

23 Artur Bejger, Katarzyna Gawdzińska Akademia Morska w Szczecinie BŁĘDY MONTAŻU PRZYCZYNĄ NIESZCZELNOŚCI GNIAZD ZAWOROWYCH SILNIKÓW OKRĘTOWYCH W niniejszej pracy przedstawiono przykłady uszkodzeń gniazd zaworowych występujące w silniku spalinowym typu Deutz SBV 628. Artykuł ten jest fragmentem ekspertyzy wykonywanej przez autorów, zleconej przez jednego z armatorów. Naprawa głowicy w badanym obiekcie polegała na wymianie zużytych gniazd zaworowych i zaworów na nowe. Silnik od momentu remontu przepracował ok godzin. Po tym czasie na wszystkich układach wykryto nieszczelności spowodowane odkształceniem lub zużyciem zarówno zaworów, jak i gniazd zaworowych. Zasugerowano, że nieszczelności mogą być spowodowane niewłaściwą strukturą materiału wymienionych elementów (gniazd i zaworów). Po przeprowadzeniu analizy materiałowej (badania metalograficzne wraz z mikroanalizą rentgenowską przedstawiono w [1]) hipotezę tę wykluczono. Stwierdzono, że przyczyną nieprawidłowości były błędy montażu podczas wymiany gniazd zaworowych. Słowa kluczowe: silnik o zapłonie samoczynnym, uszkodzenia gniazd zaworowych, błędy montażu. WSTĘP Układ zawór gniazdo zaworowe, stanowiące główny element układu przepłukania, jest jednym z elementów najbardziej narażonym na uszkodzenia [2]. Układ tribologiczny gniazdo grzybek zaworu jest obciążony zarówno mechanicznie, jak i cieplnie. Największe obciążenia występują w początkowym okresie otwarcia zaworu, kiedy gazy spalinowe przepływają przez szczelinę z prędkością krytyczną przekraczającą zazwyczaj 600 m/s przy temperaturze C. Wskutek ograniczonego odprowadzania ciepła temperatura grzybka szybko rośnie, osiągając lokalnie wartość rzędu C [6]. Wskutek ograniczonej sztywności układu oraz oddziaływania strumienia cieplnego zachodzą w układzie (zawór gniazdo) odkształcenia, będące przyczyną ruchów względnych powierzchni styku grzybka i gniazda o określonej amplitudzie i częstotliwości. Ruchy względne powierzchni tarcia wystąpią przy zamkniętym zaworze wskutek zmiany siły ciśnienia gazów. Autorzy niniejszego artykułu prowadzili badania w celu stwierdzenia przyczyny wystąpienia (na wszystkich układach gniazd zaworowych i zaworów) nieszczelności.

24 24 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad OCENA MATERIAŁOWA GNIAZDA ZAWOROWEGO Gniazdo zaworowe w badanym przypadku wykonane było z chromowomolibdenowego staliwa L17HM (rys. 1). Rys. 1. Mikrostruktura gniazda zaworowego: staliwo L17HM (SEM powiększenie jak na rysunku) Fig. 1. The microstructure of the valve seat: cast L17HM (SEM enlargement as shown in the picture) Badane staliwo jako stop żelaza z węglem do zawartości procentowej węgla około 1,5% wytwarzane jest w formie lanej. Jest stopem wysokotemperaturowym zgodnie z wykresem żelazo węgiel, a dodatek chromu o zawartości procentowej wynosi około 13% jest zgodny ze wszelkimi wymogami dla tego materiału i podnosi jego żaroodporność i żarowytrzymałość. Dodatek molibdenu o zawartości procentowej około 2,5% [1] wpływa ponadto na zmniejszenie kruchości, polepsza hartowność i udarność materiału, w dużej mierze wpływając na wytrzymałość stopu w podwyższonych temperaturach. Pomiar twardości materiału nie odbiegał od standardu jakości tego staliwa [3, 4] i wynosił około 42 HRC, nie stwierdzono w nim też wad strukturalnych. Materiał ten jest powszechnie stosowany na gniazda zaworowe w silnikach tego typu [4, 5]. 2. ANALIZA BŁĘDÓW MONTAŻU GNIAZD ZAWOROWYCH Na podstawie istniejących śladów (rys. 2) zauważyć można wyraźną niewspółosiowość osadzenia gniazda w stosunku do prowadnicy.

25 A. Bejger, K. Gawdzińska, Błędy montażu przyczyną nieszczelności gniazd zaworowych silników okrętowych 25 Rys. 2. Ślad niewspółosiowego osadzenia gniazda w stosunku do prowadnicy Fig. 2. The trace of off-centre rear seat ratio to the guide bar Widoczny na rysunku 2 problem mógł powstać na skutek: zużytej prowadnicy, niewłaściwego sposobu osadzania gniazda. Eliminując po weryfikacji pomiarowej zużycie prowadnicy, skupiono się na analizie błędów montażu. Według zleceniodawcy gniazdo osadzane było przy użyciu ciekłego azotu. Wydaje się jednak, że temperatura osadzania gniazda była niewłaściwa w stosunku do wymaganej. Przypuszczalnie schłodzenie odbywało się za pomocą innego czynnika lub gniazdo było zbyt krótko przetrzymane w ciekłym azocie. Prawidłowa procedura osadzenia gniazda zaworowego z wykorzystaniem tzw. metody rozprężnej (schłodzenie) z wykorzystaniem ciekłego azotu polega na tym, że czas przetrzymywania gniazda zaworowego powinien być na tyle długi, aby uzyskać temperaturę nasycenia, tj. do chwili, kiedy ciekły azot z zanurzonym w nim elementem przestaje wrzeć. Zbyt niska temperatura jest jednym z częstszych błędów popełnianych przez pracowników firm remontowych. Przy prawidłowym montażu wprowadzenie gniazda zaworowego powinno odbywać się za pomocą pojedynczego uderzenia schłodzonego w ten sposób gniazda (współosiowo do prowadnicy). Po dokładnym tzw. zorientowaniu przyłącza powinno nastąpić minimalne dokładne wprowadzenie jednego przyłącza w drugie (gniazda do otworu głowicy), a następnie pojedynczym uderzeniem wprowadzenie, wtłoczenie (do końca) gniazda. Przy zbyt wysokiej temperaturze (słabe schłodzenie) gniazdo wchodzi tylko częściowo w osadzenie, natomiast górna jego część szybko się ogrzewa, zaciskając się na zewnątrz, ulegając przy tym odkształceniu. Powstaje coś w rodzaju kielicha, który częściowo siedzi w osadzeniu, częściowo zaś rozpiera się na zewnątrz głowicy. W takim przypadku najczęściej jest ono kilkakrotnie

26 26 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 dobijane, powiększając w ten sposób trwałe odkształcenie jeszcze bardziej. W rozpatrywanym przypadku widać wyraźnie owalne odkształcenie gniazda (rys. 3) i stopniowe zagłębianie się zaworu po owalu. Rys. 3. Wyraźny ślad owalnego odkształcenia gniazda zaworowego. Widać stopniowe wbijanie się pod wpływem pracy zaworu w owalne gniazdo Fig. 3. The clear trace of oval deformation of the valve seat. There can be seen the gradual "pile driving" as an effect of work of the valve in the oval socket PODSUMOWANIE Powyższa analiza wykazała, że gniazdo (rys. 3) nie było do końca osadzone. Wyraźnie widoczne są uderzenia zaworu podczas pracy. Pokazane na rysunku 3 osiadanie zaworu prawdopodobnie powodowało również stopniową zmianę luzu zaworowego. Praktycznie wszystkie badane układy gniazd i zaworów miały w mniejszym lub większym stopniu jeden z dwóch obrazów zużycia widocznych na rysunkach 2 lub 3. Oba przypadki spowodowane zatem były tym samym błędem montażu. Różnica w obrazie wynika z szybszego lub wolniejszego osadzenia gniazda w głowicy. W jednym jednak i drugim przypadku zastosowano nieprawidłową temperaturę, a w związku z tym wartość wcisku i odkształcenie części gniazda na zewnątrz otworu głowicy były również nieprawidłowe. Wydaje się również, że jeśli (jak podał wykonawca naprawy) szczelność po osadzeniu gniazda sprawdzana była metodą na tusz i stwierdzono zamykającą się (prawidłową) linię styku, to zastosowano zbyt grubą warstwę tuszu lub w jakiś

27 A. Bejger, K. Gawdzińska, Błędy montażu przyczyną nieszczelności gniazd zaworowych silników okrętowych 27 inny sposób weryfikacja była nieprawidłowa np. obrócono zaworem, rozcierając tusz. Roztarcie tuszu przy weryfikacji jest jednym z innych błędów popełnianych przez firmy naprawcze. Przy prawidłowym sprawdzeniu szczelności powinna być (w przypadku tego silnika jak i innych czterosuwowych) zamykająca się cienka linia od strony krawędzi zewnętrznej gniazda. Przy braku takiego potwierdzenia należało gniazdo przeszlifować lub przetoczyć przenośną tokarką (taką jak np. VSL firmy Chris-Marine), co nie zostało wykonane w niniejszym przypadku. LITERATURA 1. Bejger A., Gawdzińska K., Ekspertyza-mikroanaliza rentgenowska, materiały nie publikowane, Szczecin Bejger A., Gawdzińska K., Berczyński S., Application of Pareto Analysis for the Description of Faults and Failures of Marine Medium Power Engines with Self Ignition, Archives of Mechanical Technology and Automation, Vol. 32, No. 3, Poznań Cicholska M., Czechowski M., Materiałoznawstwo okrętowe, Wydawnictwo Akademii Morskiej w Gdyni, Gdynia Dobrzyński L., Metalowe materiały inżynierskie, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa Dobrzyński L., Podstawy nauki o materiałach i metaloznawstwo, Wydawnictwo Naukowo- -Techniczne, Warszawa Włodarski J.K., Tłokowe silniki spalinowe procesy trybologiczne, Wydawnictwo KiŁ, Warszawa INSTALLATION ERRORS AS A REASON OF LEAK OF VALVE SEATS OF THE MARINE ENGINES Summary In this thesis examples of damage of valve seats occurring in engines Deutz SBV 628 were presented. This article is a part of the expertise made by authors on behalf of one of shipowners. The fix of head in examined object relies on exchanging used valve seats and valves into new ones. After repairs, the engine worked for around 3000 hours. After this time, on all systems leaks caused by deformation or wear of both valve seats and valves were discovered. It was suggested, that leaks could be caused by improper structure of materials from which mentioned elements (valve seats and valves) were build. After conduction of analysis of the material (metallographic examination with X-ray microanalysis presented in [1]) this hypothesis was excluded. It was found that the cause of the irregularities were installation errors perpetrated during the replacement of the valve seats. Keywords: diesel engine, damage of the valve seats, installation errors.

28 Mirosław Dereszewski Akademia Morska w Gdyni WYKORZYSTANIE MODELU DYNAMICZNEGO SILNIKA SULZER 3AL 25/30 DO SYMULACJI WPŁYWU ZMIAN OBCIĄŻENIA I USZKODZEŃ NA NIESTACJONARNOŚĆ PRĘDKOŚCI KĄTOWEJ W artykule przedstawiono wykorzystanie uproszczonego modelu matematycznego silnika Sulzer 3AL 25/30 napędzającego prądnicę prądu przemiennego, do przewidywania wpływu zmian obciążenia i prędkości obrotowej na zmiany wartości prędkości kątowej chwilowej wału korbowego. Uproszczony model dynamiczny silnika nie uwzględnia wpływu drgań skrętnych wału na wartość prędkości kątowej. Założono, że ze względu na dużą sztywność wału korbowego silnika trzycylindrowego wpływ drgań skrętnych można pominąć. W celu uzyskania przebiegów siły stycznej dla różnych obciążeń wykorzystano wartości ciśnienia pomierzone indykatorem elektronicznym. Badania wykonano na stanowisku silnika średnioobrotowego 3AL 25/30. Przeprowadzono symulacje pracy silnika bez obciążenia oraz przy obciążeniach N = 50 kw, 100 kw, 150 kw oraz 200 kw. Wyniki badań przedstawiono na wykresach porównawczych, które pozwalają na wnioskowanie diagnostyczne. Symulacje modelowe stanów uszkodzenia silnika pomagają przy ocenie i klasyfikacji przebiegów rzeczywistych niestacjonarności prędkości kątowej pomierzonych za pomocą enkodera fotooptycznego ETNP 10. Słowa kluczowe: model dynamiczny, prędkość kątowa, silnik okrętowy, diagnostyka. WSTĘP Uszkodzenia, będące rezultatem wadliwego działania instalacji paliwowej, należą do grupy najczęściej występujących podczas eksploatacji silnika spalinowego. Proces spalania w cylindrze może być zakłócony między innymi wskutek uszkodzenia wtryskiwaczy oraz pompy wtryskowej. Wczesne wykrycie uszkodzeń tego rodzaju pozwala zapobiegać poważnym w skutkach awariom silników [2, 3, 4]. Monitoring wpływu poszczególnych cylindrów na wytwarzany moment obrotowy z wykorzystaniem pomiaru niestacjonarności prędkości kątowej wału może być prowadzony w sposób ciągły. Chwilowa prędkość obrotowa wału korbowego jest wielkością, która jest uważana za nośnik informacji diagnostycznej i może być wykorzystana bezpośrednio do oceny stanu technicznego i jakości pracy silnika [2, 3]. Metoda diagnostyczna jest skuteczna, kiedy spełnia trzy podstawowe warunki: pozwala stwierdzić stan uszkodzenia, pozwala zlokalizować miejsce uszkodzenia, pozwala wskazać uszkodzony element.

29 M. Dereszewski, Wykorzystanie modelu dynamicznego silnika Sulzer 3AL 25/30 do symulacji wpływu zmian W celu identyfikacji elementu i lokalizacji uszkodzenia niezbędne jest posiadanie wzorcowego stanu odniesienia, z którym porównuje się wyniki pomiarów, a następnie wyciąga wnioski diagnostyczne [6]. Model dynamiczny silnika pozwala na przeprowadzanie symulacji pracy silnika z różnymi uszkodzeniami systemu paliwowego i przy różnych obciążeniach. Analiza wyników symulacji jest pomocna przy rozpoznawaniu i klasyfikowaniu wyników pomiarów na obiektach rzeczywistych. 1. MODEL DYNAMICZNY SILNIKA SULZER 3AL 25/30 Układ dynamiczny, którego stan w chwili zależy od stanu w chwili początkowej oraz od wymuszenia dla, opisany jest równaniem stanu [5]. Równanie stanu jest to równanie różniczkowe pierwszego rzędu określone przez zmienne wejściowe oraz zmianę stanu, dla wyrażone równaniem:,, (1) z warunkiem początkowym x(t 0 ) = x 0. Ze względu na to, że nie wszystkie zmienne stanu są mierzalne, czyli wektor stanu x(t) nie jest wektorem odpowiedzi układu, potrzebne jest równanie wiążące zmienne wyjściowe y(t) z wektorem wymuszenia u(t) i wektorem stanu x(t), zwane równaniem wyjścia układu:,,. (2) Rolą modelu w procesie diagnostycznym jest przedstawianie zależności pomiędzy zmianą parametrów wejściowych spowodowanych wprowadzonym uszkodzeniem elementu układu a odpowiedzią układu w postaci mierzalnych symptomów jako zmian parametrów bezpośrednich i pośrednich. Na rysunku 1 przedstawiono schematycznie rozkład sił działających na elementy układu korbowego. Wzdłuż osi cylindra działa siła P (3), stanowiąca sumę algebraiczną siły gazowej P g, powstającej podczas suwu pracy oraz sprężania, siły bezwładności elementów będących w ruchu posuwisto-zwrotnym B a oraz siły tarcia R spowodowanej naciskiem tłoka na ścianę tulei [1]. W cyklach ssania i wydechu ciśnienie gazów jest na tyle małe, że przyjęto wartość siły równą zeru.. (3) Siłę P można rozłożyć na siłę N działającą prostopadle do osi cylindra i równoważoną przez reakcję tulei cylindrowej oraz siłę S działającą wzdłuż korbowodu.

30 30 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORS KIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 Rys. 1. Rozkład sił w układzie korbowym [1] Fig. 1. Forces acting at crankshaft piston system [1] Siłę S można rozłożyć na dwie składowe: siłę K działającą wzdłuż ramienia wykorbienia oraz siłę T działającą prostopadle do ramienia wyk korbienia (rys. 1). Siłę T oblicza się, korzystając ze wzoru (4) [1]: gdzie: α kąt położenia korby, β kąt położenia korbowodu, λ stosunek wyso okości wykorbienia do długości korbowodu. (4) Rozwijając funk kcję w szere eg potęgowy oraz przekształcając w szereg trygo- na nometryczny i upraszczając [1], z wystarczającym przybliżeniem, można wzór siłę T przedstawić w postaci dogodnej do obliczeń praktycznych [1]: (5) Siła styczna T powoduje zmienny moment obrotowy M, które ego wartość obli- cza się z zależności (6): Po wyprowadzeniu wzoru na zmianę energii kinetycznej: (6) (7)

31 M. Dereszewski, Wykorzystanie modelu dynamicznego silnika Sulzer 3AL 25/30 do symulacji wpływu zmian otrzymujemy równanie równowagi dynamicznej momentów wału korbowego: gdzie: J, (8) zredukowany masowy moment bezwładności elementów układu korbowotłokowego, M T moment od siły stycznej T, M Ba moment od sił bezwładności, M o moment obciążenia, M t moment od sił tarcia i pompowania. ω prędkość kątowa wału korbowego. W przyjętym modelu założono, że moment obrotowy od obciążenia w postaci prądnicy prądu zmiennego jest stały dla danego obciążenia silnika oraz że moment od sił tarcia i pompowania jest częścią składową momentu obciążenia. 2. SYMULACJE MODELOWE DYNAMIKI WAŁU KORBOWEGO SILNIKA 3AL 25/30 Poniżej przedstawiono rezultaty modelowania przebiegów prędkości kątowej i siły stycznej dla różnych obciążeń i prędkości obrotowych silnika Sulzer 3AL 25/30 napędzającego prądnicę prądu przemiennego. Do symulacji przyjęto wartości ciśnienia w cylindrach zmierzone za pomocą indykatorów elektronicznych, stanowiących wyposażenie stanowiska laboratoryjnego w Akademii Morskiej w Gdyni. Wszystkie przedstawione przebiegi zrealizowano na pomiarach przeprowadzonych na silniku z symulacją uszkodzenia pompy wtryskowej nr 2 oraz symulacją uszkodzenia wtryskiwacza w głowicy nr 2. Uszkodzenie zostało wprowadzone poprzez odkręcenie śruby upustowej na pompie, co powoduje zwiększony wypływ paliwa do drenażu. Pomiary przeprowadzono na prędkości minimalnej oraz czterech obciążeniach N = 50 kw, 100 kw, 150 kw oraz 200 kw. Zmierzone wartości ciśnień wykorzystano do obliczenia siły gazowej P g niezbędnej do wyznaczenia przebiegu siły stycznej T Wpływ zmiany obciążenia na niestacjonarność prędkości kątowej wału korbowego Na rysunku 2 przedstawiono modelowe przebiegi siły stycznej T podczas jednego cyklu pracy silnika dla rosnących obciążeń w zakresie od prędkości minimalnej do 200 kw. Do obliczenia wartości siły T wykorzystano wartości ciśnienia w cylindrach pomierzone za pomocą indykatorów elektronicznych rejestrujących jednocześnie przebiegi ciśnienia w trzech cylindrach. Indykator rejestruje wartości

32 32 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORS KIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 ciśnienia z interwałem 0,5 OWK, więc jeden cykl pracy silnika odpowiadaa 1440 próbkom. Wykresy pozwalają oceniać, w jakim stopniu obciążenie silnika wpływa na wartość dewiacji momentu obrotowego spowodowaną uszkodzeniem. W celu symulacji biegu pręd dkości minim malnej obserwuje się, że pomimo mniejszej dawki paliwaa dostarczanej do cylindra nr 2, maksymalnaa wartość siły stycznej w uszko- dzonym cylindrze jest większa niż w cylindrze nr 1 i mniej ejsza niż w cylindrze nr 3 (rys. 3). Przy obciążeniu 2000 kw zaobserwowano wpływ zmniejszonej dawki pa- mniejsza niż w cylindrach nr 1 i 2 (rys. 4), co jest spowodowane spadkiem wartości ciśnienia spalania. Pozwala to wyciągnąć wnio osek, że pomiary diagnostyczne na liwa na wartość siły stycznej w cylindrze z uszk kodzoną pompą wtryskową. Jest ona biegu bez obciążenia mogą być nieskuteczne, natomiast zwiększenie obciążenia zwiększa prawdopodobieństwo wykrycia uszkodzenia. Rys. 2. Przebieg siły stycznej T dla różnych obciążeń: B/J (1), N = 50 kw (2), 100 kw (3), 150 kw (4), 2000 kw (5) Fig. 2. Course of tangential force T under different engine s loads: idle (1), 50 kw (2), 100 kw (3), 150 kw (4), N = 200 kw (5) Rys. 3. Przebieg siły stycznej T dla obciążenia N = 50 kw: cylinder nr 1 (1), cylinder nr 2 (2), cylinder nr 3 (3) Fig. 3. Course of tangential force T under engine s load N = 50 kw: cyl. no. 1 (1), cyl. no. 2 (2), cyl. no. 3 (3)

33 M. Dereszewski, Wykorzystanie modelu dynam micznego silnika Sulzer 3AL 25/30 do symulacji wpływu zmian Rys. 4. Przebieg siły stycznej T dla obciążenia N = 50 kw: cylinder nr 1 (1), cylinder nr 2 (2), cylinder nr 3 (3) Fig. 4. Course of tangential force T under engine s load N = 50 kw: cyl. no. 1 ( 1), cyl. no. 2 (2), cyl. no. 3 (3) Na rysunku 5 przedstawiono przebiegii oscylacji pręd dkości kątowej wału kor- momentu obrotowego poprzez wzrost obciążenia odbiornika przy stałej nastawie średniej prędkości obrotowej wpływa na wart tości amplitudy oscylacji prędkości kątowej, powodując wzrost odchyleń. Na tej podstawie można wnioskować, że bowego wokół warto ości średniej, dla różnych wartości obciążenia. Zwiększanie w przypadku wystąpienia na jednym z układ dów tłok cylinder odchylenie od przebiegu wzorcowego będzie rosło wraz z obciążeniem. Oznacza to, że wykrycie uszkodzenia za pomocą pomiaru niestacjonarności chwilowej prędkości kątowej wału będzie bardziej prawdopodobne, gdy silnik pracuje na obciążeniu nominalnym. Pomi iary na biegu bez obciążenia mogą okazać się niesku- teczne ze względu na zbyt małe wartości zmian obserwowanego parametru. Rys. 5. Modelowee przebiegi fluktuacji prędkości kątowej ωf podczas jednego cyklu pracy, przy obciążeniach: 2000 kw (1), 150 kw (2), 100 kw (3), 50 kw (4), b/j (5) Fig. 5. Model course of angu ular speed fluctuation ωf during one working cycle, under different load ds: 200 kw (1), 150 kw (2), 1000 kw (3), 50 kw (4), b/j (5)

34 34 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORS KIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 Na rysunku 6 przedstawionoo modelowe przebiegi fluktuacji prędkości kątowej wału silnika 3AL 25/30 w stanie bez uszkodzeń (linia 1) oraz symulowanym uszkodzeniem pompy nr 2. Na rysunku 7 pokazano porównanie przebiegów w stanie bez uszkodzeń i z rozkalibrowanymi otworkami rozpylaczaa wtryskiwacza nr 2. Rys. 6. Modelowee przebiegi fluktuacji prędkości kątowej ωf podczas jednego cyklu pracy, bez uszkodzeń (1) przy symulacji uszkodzenia pompy wtryskowej nr 2 (2) Fig. 6. Model coutse of angular nonstationary speed fluctuation ωf during one working cycle: healthy engine (1), simulation of injection pump failure (2) Rys. 7. Modelowee przebiegi fluktuacji prędkości kątowej ωf podczas jednego cyklu pracy, bez uszkodzeń (1) i przy symulacji rozkalibrowania wtryskiwacza nr 2 (2) Fig. 7. Model runs of angular speed fluctuation ωf during one working cycle: healthy engine (1), simulation of enlarged holes of injection valve atomizer no. 2 (2) Widoczne na rysunkach 6 i 7 odchylenia przebiegów stanu z uszkodzeniem od linii wzorcowej pozwalają na stwierdzenie wystąpienia uszkodzenia. W przy- wzorcową (rys. 6) w przedziale kątowym 2 cylindra, niesprawny wtryskiwacz w głowicy nr 2 spowodował, że linia fluktuacji przebiega nad linią wzorcową (rys. padku uszkodzonej pompy wtryskowej nr 2 linia fluktuacji przebiega pod linią 7).

35 M. Dereszewski, Wykorzystanie modelu dynam micznego silnika Sulzer 3AL 25/30 do symulacji wpływu zmian Wpływ zmiany prędkości obrotowej na niestacjonarność prędkości kąto owej Model dynamiczny silnika pozwala również określać wpływ różnych nastaw wartości średniej prędkości obrotowej na wart tość odchyleń chwi ilowej prędkości kątowej wału od prędkości średn niej. Silnik Sulzer 3AL 25/30 jako napęd prądnicy prądu przemiennego o częstotliwości f = 50 Hz, w warun nkach normalnej eksplo- silnika poprzez zmianę nastawy regulatora obrotów (wtedy następuje zmianaa czę- stotliwości prądu) lub zmianę zadanej częstotliwości, wówczas układ automatyki dostosowuje do niej prędkość obrotową silnika. Wykorzystując model dyna amiczny silnika, można przewidywać, w jaki spo- sób zmiana nastawy średniej prędkości obrotowej wału korbowego przy stałym obciążeniu prądnicy wpływa na przebieg fluktuacji pręd dkości kątowej i wartość dewiacji od stanu wzorcowego pod wpływem uszkodzeń systemu paliwowego. Na rysunku 8 przedstawiono przebiegii fluktuacji pręd dkości kątowej wału kor- bowego przy rożn nych średnich prędkościach obrotowych, dla obciążenia N = 200 kw. Widoczny jest wzrost amplitudy oscylacji przy zmni iejszaniu średniej prędkości obrotowej. Pozwala to wyciągnąć wniosek, że praw wdopodobieństwo wykrycia uchybu prędkości kąto owej spowodowanego oddz ziaływaniem uszkodzenia systemu paliwowego wzrastaa wraz ze zmniejszaniem prędkości obrotowej wału. atacji pracuje z średnią prędkością obrotową n = 750 obr/min. Na stanowisku laboratoryjnym można zmienić warto ość prędkości obrotowej Rys. 8. Modelowe przebiegi fluktuacji prędkości kątowej ωf dla prędk kości średniej wału korbowego równej 800 obr/min (1), 750 obr/min (2), 650 obr/min (3) Fig. 8. Model course of angular speed fluctuation ωf for different mean rotational speed: 800 rev/min (1), 750 rev/min (2), 650 rev/min (3)

36 36 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 PODSUMOWANIE Model dynamiczny silnika jest narzędziem wspomagającym diagnostyczne wykorzystanie pomiaru chwilowej prędkości kątowej. Pozwala na badanie odpowiedzi układu korbowego na zadawane uszkodzenia oraz zmiany prędkości obrotowej i obciążenia. W przypadku prezentowanego modelu symulacje uszkodzeń były wprowadzane w postaci odpowiednich przebiegów ciśnienia spalania w poszczególnych cylindrach. Możliwość pomiaru ciśnień na silniku pracującym z faktycznymi uszkodzeniami znacznie uprościła budowę modelu oraz zwiększyła jego podobieństwo do przebiegów rzeczywistych. Analizy wykresów sił stycznych i prędkości kątowych opracowanych na podstawie modelu pozwalają stwierdzić, że prawdopodobieństwo wykrycia uszkodzenia silnika 3AL 25/30 za pomocą analizy fluktuacji chwilowej prędkości kątowej rośnie wraz ze wzrostem obciążenia silnika oraz zmniejszeniem prędkości obrotowej. Określenie podobieństwa pomiędzy przebiegami pomiarów rzeczywistych niesprawności aparatury paliwowej silnika i wynikami symulacji modelowej pomaga zdefiniować rodzaj uszkodzenia oraz jego lokalizację. LITERATURA 1. Jędrzejowski J., Obliczanie tłokowego silnika spalinowego, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa Dereszewski M., Charchalis A., Polanowski S., Analysis of diagnostic utility of instantaneous angular speed of a sea going vessel propulsion shaft, Journal of KONES, 2011, Vol. 18, No. 1, p Desbazeille M., Randall R.B., Guillet F., El Badaoui M., Hoisnard C., Model-based diagnosis of large diesel engines based on angular speed variations of the crankshaft, Mechanical Systems and Signal Processing, 2010, 24, p Geveci M., Osburn A.W., Franchek M.A., An investigation of crankshaft oscillations for cylinder health diagnostics, Mechanical Systems and Signal Processing, 2005, 19, p Kaczorek T., Teoria sterowania i systemów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Polanowski S., Studium metod analizy wykresów indykatorowych w aspekcie diagnostyki silników okrętowych, Zeszyty Naukowe AMW w Gdyni, nr 169A, Gdynia 2007.

37 M. Dereszewski, Wykorzystanie modelu dynamicznego silnika Sulzer 3AL 25/30 do symulacji wpływu zmian IMPLEMENTATION OF DYNAMIC MODEL OF SULZER 3AL 25/30 ENGINE FOR PREDICTION OF INFLUENCE OF DIFFERENT LOADS AND FAILURES AT ANGULAR SPEED FLUCTUATION Summary The paper presents utilization of simplified mathematical model of engine Sulzer 3AL 25/30 for prediction of impact of failure, load and rotational speed changes at fluctuation of instantaneous angular speed of the crankshaft. Simplified model omit torsional vibrations impact at angular speed instantaneous value. It was assumed than due to stiffness of three cylinder engine shaft, angular deviations due to torsional vibrations are not considered. In order to obtain the value of tangential force at different loads, real values of in cylinder pressure, measured by electronic indicators, were taken. Experiment was carried out at Sulzer 3AL 25/30 test bed. During experiment, measurements at loads of idle run, 50 kw, 100 kw, 150 kw and 200 kw were conducted. Results were presented in form of comparison graphs, which let to build diagnostic conclusions. Simulations are useful for evaluation and classification of real runs of instantaneous angular speed, measured using optical encoder ETNP-10. Keywords: dynamic model, angular speed, marine engine, diagnostics.

38 Marcin Frycz, Paweł Anioł Akademia Morska w Gdyni TEMPERATURE DISTRIBUTION IN THE GAP OF SLIDE JOURNAL BEARINGS LUBRICATED WITH FERROFLUIDS FOR DIFFERENT CONCENTRATION OF MAGNETIC PARTICLES In this paper author presents the results of numerical calculations of temperature distribution, load carrying capacities, friction forces and coefficient of friction in the gap of ferrofluid-lubricated slide bearing for different concentrations of magnetic particles. Reynolds-type equation has been derived from the equations of momentum and continuity of the stream for laminar, steady and isothermal flow so viscoelastic model Rivlin-Ericksen type of lubricant has been adopted. It has been adopted also that the dynamic viscosity depends generally on the magnetic field. Reynolds-type equation by which the hydrodynamic pressure distributions can be determined has been solved numerically using program - Mathcad 14 Professional. On the base of these calculations has been designated values of the friction forces and coefficient of friction, and temperature distributions in the oil gap of sliding journal bearing which is presented in the form of graphs. Keywords: temperature distributions, ferrofluid, magnetic field, numeric calculation. INTRODUCTION The rheological characteristics of temperature-viscosity are fundamental properties used to describe the quality of used lubricating oils. On this basis it is possible to determine the other, important from operational point of view, properties of the oils in particular their behavior in the friction nodes. Change of the lubricating oil s viscosity caused by temperature changes may adversely result in case of operation of mechanical devices. The resulting disturbance of the lubrication process can lead ultimately to friction over of the elements in the nodes of friction and consequently to the destruction of the device. The purpose of this paper is to present the impact of the concentration of magnetic particles on the temperature distribution on the surface of the slide journal bearing s sleeve ferro-oil s lubricated. Thermal parameters have a major impact on the slide journal bearing operation. Temperature changes in the sliding friction node can affect in two ways on the bearing structure, including a lubricating oil, which is also regarded structurally. First of all temperature increase contributes to a decrease of the lubricating oil viscosity. In previous work of the author, among others in [2, 3] has been studied and analyzed the effect of temperature on the ferro-oils dynamic viscosity with

39 M. Frycz, P. Anioł, Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids different concentrations of magnetic particles in the absence of an external magnetic field. It has been shown that the differences between the viscosity of base oil and ferro-oil with 8% concentration of the magnetic particles ranged from about 2 to 8 times for the results of the shear rate s value of several hundred thousand s 1 and from about 3 to 15 times for the shear rate s value to 200 s 1. The larger differences have been cases of lower temperatures, ie 0, 10ºC and 20ºC and the smaller ones have been cases of temperatures above 100 C, 110 C and 120 C. Second, temperature changes in the oil film may change the height of the oil gap due to the bearings pan s temperature deformation and possibly also the deformation of the bearing journal. These deformations lead to a change in the height of oil gap and cause appropriate changes in the value of hydrodynamic pressure, which also results in deformation of the bearing pans. As a consequence, there is another adjustment to the temperature values, which again results in a change of the viscosity of the lubricant and deformations in the bearing oil gap [5, 6, 7]. The essence of the importance of the temperature dependence on physical parameters of oil let illustrate the fact that even the temperature difference of a few degrees can cause a local change of the ferro-oil s dynamic viscosity up to several tens of percent at temperatures close to the nominal bearing operating conditions, to even several hundred in the case of temperatures near start-up state [2, 3]. As it has been shown in [6] precisely of such temperature changes we face in the nodes of the sliding journal friction bearings ferro-oil s lubricated. The temperature difference in the direction of the oil gap s height varies on average in the range a few degrees C with a rather large gradients of temperature changes. Furthermore, local temperature differences occurring between the pan s inner surface and the outer surface of the bearing bush also achieve significant values. While the temperature on the surface of the bearing journal is rapidly equalized during the operation owing to the performance of its rotation, it cannot be neglected very significant temperature changes on the inner surface of the pan with a change in the direction of an angle of wrap. Large temperature gradients in this direction relate particularly points of supplying a fresh oil which has much lower temperature than the oil already used in the oil gap. Very large temperature fluctuations can also be seen on the inner surfaces of the bearing s pans in the longitudinal direction to the axis of the shaft. The temperature gradients are mainly depend on the size and design of the sliding bearing construction. In order to make numerical calculations of distribution of temperature, the Reynolds-type equation has been derived from the ground up with the fundamental equations namely equations of momentum and equations of stream's continuity. There have been also used Maxwell's equations for the ferrofluid in the case of stationary magnetic field's existence. It has been assumed stationary and laminar flow of lubricant liquid and the isothermal model for lubrication of slide bearings. As the constitutive equation has been used Rivlin-Ericksen one. The temperature distribution has been obtained from the conversion of the energy conservation

40 40 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 equation. The cylindrical journal bearing of finite length with the smooth sleeve of whole angle of a belt has been taken into consideration. In a thin layer of oil film has been assumed constancy of the oil density with temperature changes and the independence of the oil's thermal conductivity coefficient from thermal changes. The viscosity of the oil depends mainly on the magnetic field. 1. BASIC EQUATIONS Analysis of magnetohydrodynamic lubrication of the cross sliding bearings for a stationary, laminar, nonisothermal flow involves the solution of fundamental equations, namely equations of conservation of momentum, continuity of the stream and conservation of energy in the following form [1, 4, 5, 6, 8]: o 1 ( ) o ( ) 0= DivS+μ N H+ μ rot N H, (1) 2 div( ρ v) = 0, (2) ( v ) NdH dct div( κ grad T) + div( vs) vdivs μ ot +Ω=ρ, (3) Tdt dt rot H = 0, div B = 0, B = μ ο (H + N), N = χ H (4) where: B vector of ferrofluid magnetization [T], H vector of magnetic field strength in ferrofluid [A m 1 ], N vector of ferrofluid magnetyzation [A m 1 ], T temperature [K], S ferrofluid stress tensor with components t ij for i,j = f,r,z [Pa], v ferrofluid's velocity tensor [m s 1 ], c v specific heat at constant volume [J kg 1 K 1 ], Nabla's operator, Ω dimensionless heat from external sources applied to the ferrofluid, μ ο vacuum magnetic permeability [H m 1 ], ρ density of ferrofluid [kg m 3 ], κ coefficient of thermal conductivity [W m 1 K 1 ], χ magnetic susceptibility factor of ferrofluid. It has been assumed a constant value of magnetic susceptibility coefficient, varies for different values of concentration of magnetic particles in ferro-oil. Rivlin-Ericksen formula describing the relationship between the coordinates of the stress tensor S τ ij and the deformation rate tensor coordinates of ferrofluid can be presented in the following form [6, 9, 10, 11]:

41 M. Frycz, P. Anioł, Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids S = p I + ηa 1 + αa 1 A 1 + βa 2. (5) Deformation rate tensors can be defined by the following relation [6, 9, 10]: A 1 L + L T, A 2 grad a + (grad a) T + 2L T L, (6) where the acceleration vector is given by: a L v, L grad v, (7) where: A 1 the first one deformation rate tensor [s 1 ], A 2 the second one deformation rate tensor [s 2 ], I unit tensor, L tensor of gradient taken from the velocity tensor [s 1 ], a accelerating vector [m s 2 ], p hydrodynamic pressure [Pa], α, β materials pseudo-viscosity coefficients determining the viscoelastic properties of ferrofluid [Pa s 2 ], η dynamic viscosity coefficient [Pa s]. Pseudoviscosity coefficients α, β of the lubricant liquid multiplied by the deformation tensor components denote the additional stresses arising from the viscoelastic, non-newtonian ferrofluid nature. In case of acceptance of material's coefficients α, β equal to zero can be obtained the classical Newtonian relationship between stress tensor and deformation rate tensor. Ferrofluid's dynamic viscosity depends mainly on the magnetic induction η = η(τ,β) and the material's coefficients α, β were taken as constants. The amount of base of oil gap h p depends on the relative eccentricity λ and nonparallelity of shaft and sleeve axis with an angle of γ. a tan. (8) ψ where: h p1 basic dimensionless height of the oil gap, λ relative eccentricity, z 1 dimensionless longitudinal coordinate, φ peripheral coordinate, a γ misalignment coefficient, L 1 dimensionless bearing length, Ψ relative radial clearance, γ misalignment. The constitutive relations (5) between the coordinates of the stress tensor τ φφ, τ rr, τ zz, τ φr, τ φz, τ rz and the coordinates of the deformation rate tensor are substituted for the equations of motion (1) - (3). So nonstationary units as the forces of inertia in the equations of momentum shall be ignored. This kind of ignoration is justified h p1 = [1 + λ cosφ + a γ z 1 cos(φ)], γ = ( γ) L 1

42 42 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 in the slow and medium speed bearings. The whole set of equations of motion for classical steady flow of lubricating oil can be obtained in this procedure. To estimate the magnitude of units in the system of equations and ignore small units of a higher order the making dimensionless and estimating the magnitude of units in the system of equations has been done. For this the following dimensional and dimensionless marks and numbers have been assumed [6, 9, 10]: r = R(1 + ψr 1 ), z = bz 1, h p = ε h p1, T = T o + T o BrT 1, p = p o p 1, v φ = Uv 1, v r = Uψv 2, v z = UL 1 1 v 3, H φ = H o H 1, H r = H o H 2, H z = H o H 3, N φ = N o N 1, N r = N o N 2, N z = N o N 3, η = η o η 1, κ = κ o κ 1, υ = υ o υ 1, ρ = ρ o ρ 1, α = α ο α 1, β = β ο β 1. (9) There has been adopted the following criterion numbers: RUηo ε p o, 10 3 b ψ, L ε 2 1, R R μonh o o R f, p o Uερo Re, η o Ω ε Ω 1 = U2η 2 o, α U β U o o De α, De β, ηor ηor 0< Deα < 1, υε U2η Nu =, Br o, κ κ oto 0< QBr BrTo δ T < 1, (10) where: Br dimensionless Brinkman number, De α, De β, Deborah numbers as dimensionless small parameters, H o dimensional vector value of magnetic field strenght [A m 1 ], H 1, H 2, H 3 dimensionless vector components of magnetic field strength, H φ, H r, H z vector components of magnetic field strength [A m 1 ], L 1 dimensionless bearing length, N o dimensional value of magnetization vector [A m 1 ], N 1, N 2, N 3 dimensionless components of magnetization vector, N φ, N r, N z components of magnetization vector [A m 1 ], Nu Nusselt number, Q Br dimensionless coefficient of viscosity on temperature changes, R journal radius [m], R shell radius [m], R f dimensionless number of magnetic pressure, Re Reynolds number, T o dimensional value of temperature [K], T 1 dimensionless value of temperature, U = ω R dimensional value of the peripheral velocity [m s 1 ], a γ dimensionless misalignment ratio, 2b bearing length [m], dimensionless total height of the oil gap, h c1

43 M. Frycz, P. Anioł, Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids h p1 basic dimensionless height of the oil gap depends on the relative eccentricity and misalignment, p o dimensional value of the characteristic pressure [Pa], p 1 dimensionless hydrodynamic pressure, r 1 dimensionless radial coordinate, t o dimensional time [s], t 1 dimensionless time, z 1 dimensionless longitudinal coordinate, Ω 1 dimensionless heat from other sources fed to the ferrofluid, α o, β o dimensional material coefficients taking into account the influence of properties of non-newtonian fluids [Pa s 2 ], α 1, β 1 dimensionless material coefficients taking into account the influence of properties of non-newtonian fluids, δ B dimensional coefficient of viscosity changes on the magnetic induction [T 1 ], δ B1 = δ B B dimensionless coefficient of viscosity changes on the magnetic induction B, γ the angle between the axis of the shaft and the axle bearings commonly called misalignment angle, δ T dimensional coefficient of viscosity change temperature-dependent T [K 1 ], ε = R R radial clearance [m], η 1B dimensionless value of dynamic viscosity dependent on magnetic induction, η 1T dimensionless value of the dynamic viscosity dependent on the temperature T 1, η o dimensional dynamic viscosity value for T = T o ; p = p at ; B = 0 [Pa s], κ o dimensional coefficient of thermal conductivity of the lubricant [W m 1 K 1 ], κ 1 dimensionless coefficient of thermal conductivity of the lubricant, λ = OO /ε relative eccentricity, υ o dimensional heat transfer coefficient of lubricant [W m 2 K 1 ], υ 1 dimensionless heat transfer coefficient of lubricant, ρ o dimensional density of lubricant [kg m 3 ], ρ 1 dimensionless density of lubricant, ω angular velocity of journal bearings [s 1 ]. The system of equations in dimensionless form contains the units with order of elementary magnitude are visible as units of the negligible order like the relative radial clearance ψ Omitting units of the order of the relative radial clearance that means about a thousand times smaller than the value of other units, a new simplified set of equations has been obtained [6]. For further analysis of the basic equations it has been assumed that the dimensionless density ρ 1 = 1 of lubricant is constant and not depend on temperature and pressure [5, 8]

44 44 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 In order to solve the problem of hydrodynamic lubrication, which determine the size of the functions sought, such as: components of velocity, hydrodynamic pressure, load-bearing forces and friction forces the classical method of small parameter has been used. This method uncouples of nonlinear partial differential equations, forming three linear equations. The first set of equations allows to determine the flow parameters for the classical isothermal, Newtonian lubrication with the magnetic field effect on the change in viscosity. The second one allows to determine the so-called velocity components corrections, hydrodynamic pressure as resulting of temperature effect on viscosity. The third one allows to determine the adjustments follow from the consideration of non-newtonian properties. In this paper has been analyzed only that first set of equations. The other systems will be considered in future works. Integrating twice after the radial variable corresponding momentum equation and applying boundary conditions circumferential and longitudinal component of the velocity vector has been obtained. Boundary conditions for components of velocity vector of oil with Newtonian properties are as follows: v1 = 0, v2 = 0, v3 = 0 on sleeve r 1 = h p1, v1 = 1, v2 = 0, v3 = 0 on journal r 1 = 0. (11) where v 1, v 2, v 3 dimensionless velocity vector s components of the lubricant agent. These conditions indicate that the peripheral speed of the oil in contact with the journal assumes a value of peripheral speed of the journal and zero on the stationary sleeve, because the liquid lubricant is a viscous liquid, and it does not take into account the vibration of the shaft and the sleeve, or slips. For these reasons, the longitudinal velocity component of the oil is zero. The radial velocity component of the oil on the journal and sleeve is zero because the material is porous and it's assumed that the journal and sleeve do not perform transverse vibration. Dimensionless components: the circumferential and the longitudinal of the velocity vector for Newtonian oil in the magnetic field takes the following form: 1 p1 2 r1 v(r, 1 1 ϕ,z) 1 M1 ( r1 rh 1 p1) + 1, 2η 1B ϕ hp1 (12) 1 p1 v(r, ϕ,z) 1 M3 ( r1 rh 1 p1). 2η 1B z 1 For the distribution of hydrodynamic pressure in the oil with Newtonian properties Reynolds boundary conditions have been adopted in the following form [9, 10, 11]:

45 M. Frycz, P. Anioł, Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids p 1 ϕ p = 0 1 for φ = φ p, p = 1 0 for φ φ k, = 0 for φ = φ k, p1 = 0 for z 1 = +1 and z 1 = 1, (13) where: φ p beginning of the oil film coordinate, φ k end of the oil film coordinate. These conditions mean that the value of hydrodynamic pressure is equal to the ambient pressure (atmospheric pressure) equal to zero compared with the developed pressure in the bearing. Adoption a value of zero applies the site φ = φ p, ie the initial coordinate equal to approximately 4 in the direction of the journal movement on the front end of the line which connecting centers of journals and sleeves is usually the place to bring the oil into the gap and at the site φ = φ k, ie coordinate the end of the oil film. This value is unknown in terms of Reynolds, but it is known that it lies outside the rear end of the line which connecting centers of journals and sleeves. Using the continuity equation and the previously evaluated components: the longitudinal and circumferential and after integrating equation and imposing the appropriate boundary conditions we obtain the radial component of velocity and Reynolds-type equation which has the form [6]: 3 3 hp1 p1 1 hp1 p1 h p1 M1 + M 2 3 = 6, ϕ 1B L1 z 1 1B z η ϕ η 1 ϕ where: H1 1 H1 M1 R f H1 H H3 1 H3 = χ + 3, 3 f ϕ L1 z1 M = R Lχ H H + ϕ L1 z1 Dimensional value of the lift force C Σ in the cross slide bearing is determined from the known formula [6]: C = C br η ω/ ψ 2. (15) 1 Dimensionless value of the lift force C1 of cross sliding bearing lubricated by ferromagnetic fluid with viscoelastic properties is calculated from the relation [6]: o (14) C + 1 ϕ 2 2 k + 1 ϕk = p cosγsin ϕdϕ dz + p cosγcos ϕdϕ dz, (16) where the symbol γ is the misalignment angle. The total dimensional friction in the gap the cross slide bearing shows the following relationship: Fr = Fr br η ω/ ψ. (17) 1 o

46 46 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 Dimensionless value of friction force for the classical Newtonian oil including the influence of the magnetic field to change the dynamic viscosity is calculated from the following relationship: r1 1 2 ( ) 1 M + φ + 1 2π 1 r1 r1h 1 p1 η v hp B Fr φ = 1 = η φ + η1b d dz1 1B d dz1 r r r = h p1 r = h 1 p1 1 p ( r rh ) ϕk 1 1 p1 2 1B η ϕ 1B dφ dz1 r1 1 0 r1= hp1 + η The function of peripheral velocity consists of a velocity caused by gradient of pressure and the velocity caused by peripheral movement of the journal (shear flow) and the magnetic field. Total conventional coefficient of friction for the classical Newtonian oil including the influence of the magnetic field to change the dynamic viscosity is determined from the following formula: μ Fr Fr br ηω/ ψ μ Fr = = = = ψ ψc CbR / ψ C 1 o 1 1 ηω o ψ 1 1 The temperature distribution should be obtained from the equation of conservation of energy being disregarded derived permeability with temperature. Energy dissipation units should be replaced with property units obtained from the transformed momentum equation [6]:, (18) (19) 2 v p1 1B 1B 2 ( 1) 1 1 r1 2 r1 ϕ η = η v v M, 2 1 v p1 1B 2 2 1B 2 ( 3) L 1 r 1 2L1 r1 L 1 z1 η = η v v M. The resulting dependence is twice integrated over the variable r 1. (20) (21) To determine the temperature distribution in the oil having Newtonian properties, that has been adopted the following boundary conditions: T = f for r 1 = 0, T = f1p for r 1 = h p1, 1 1c 1

47 M. Frycz, P. Anioł, Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids T1 = Nu ( T f ) q r1 T1 = Nu ( f T ) q r 1 1 1c 1c 1p 1 1p for r 1 = 0, for r 1 = h p1. (22) In order to designate integration s constants the boundary conditions for adjusted temperature f 1c = 1 on the journal are adopted and assumes a known dimensionless heat flux density q 1c = 0.5 on the journal r 1 = 0. There is a known dimensionless temperature f 1p on the sleeve surface. Finally, after simplification of expressions the function of oil temperature in the magnetic field is obtained as [6]: p1 T 2 1 (r 1, ϕ,z 1) = 1 + η1b(1 2s) q1chp1s Ω1(hp1s) hp1 M1 s(3 3s s ) ϕ p p1 η 3 1B ( v1) 2 ( v3) hp1 M1 M 2 3 s (s 2) L B L 1 z η ϕ 1 (23) for s = r 1 /h p1, 0 s NUMERICAL CALCULATIONS Numerical calculations of the load carrying capacities, friction force, friction coefficient and temperature distribution are performed in Mathcad 14 Professional Program by virtue of the equation (16), (17), (18), (19), (23) by means of the finite difference method (see Fig.1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). On the ground of pressure distributions are calculated the load carrying capacities (see Fig.1). The frictional force is shown in Figure 2 and the apparent friction coefficient in Figure 3. Figures from 4 to 7 shows temperature distributions for the sliding journal bearings sleeves. The numerical calculations have been performed for the relative eccentricity: λ = 0.1; λ = 0.2; λ = 0.3; λ = 0.4; λ = 0.5; λ = 0.6; λ = 0.7; λ = 0.8; λ = 0.9 and the dimensionless length of bearing L 1 = 1/4 at four concentrations of magnetic particles of ferrofluid: 0% (classic lubricating oil), 1%, 3% i 6%. The components of the magnetic field strength have been determined by analytical-numerical solution of Maxwell's equations [5]. For all calculations, the following dimensional and dimensionless parameters have been assumed: angle of misalignment γ = ; magnetic susceptibility corresponding to different concentrations of magnetic particles χ = 2.0, χ = 2.5, χ = 3.0; the number of magnetic pressure R f = 0.5; dimensionless coefficient describing the effect of magnetic induction on the dynamic viscosity suitable for different concentrations of magnetic particles δ B1 = 0.100; δ B1 = 0.175; δ B1 =

48 48 ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI, nr 81, listopad 2013 For determining the distribution of hydrodynamic pressure boundary conditions of Reynolds have been adopted. Fig. 1. The dimensionless load carrying capacities C in cylindrical sliding journal bearings 1 Fig. 2. The dimensionless friction force F r1 in cylindrical sliding journal bearings μ Fig. 3. The apparent friction coefficient ( ) in cylindrical sliding journal bearings ψ 1

49 M. Frycz, P. Anioł, Temperature distribution in the gap of slide journal bearings lubricated with ferrofluids Fig. 4. The temperature distribution in the gap of sliding journal bearing lubricated with base-oil for relative eccentricity λ =

Badania fluktuacji oświetlenia podwodnego od teorii do praktyki. Mirosław Darecki Zakład Fizyki Morza IO PAN

Badania fluktuacji oświetlenia podwodnego od teorii do praktyki. Mirosław Darecki Zakład Fizyki Morza IO PAN Badania fluktuacji oświetlenia podwodnego od teorii do praktyki Mirosław Darecki Zakład Fizyki Morza IO PAN Historia problemu - Schenck, H. 1957. On the focusing of sunlight by ocean waves. Journal of

Bardziej szczegółowo

Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014)

Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014) Projekt POIG.01010222011/0900 Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014) Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Priorytet 1 Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie

Bardziej szczegółowo

Dane i produkty zintegrowanego systemu satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego- SatBałtyk.

Dane i produkty zintegrowanego systemu satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego- SatBałtyk. Dane i produkty zintegrowanego systemu satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego- SatBałtyk. Mirosław Darecki Marek Kowalewski, Jerzy Dera, Mirosława Ostrowska, Bogdan Woźniak Instytut Oceanologii Polskiej

Bardziej szczegółowo

MICRON3D skaner do zastosowań specjalnych. MICRON3D scanner for special applications

MICRON3D skaner do zastosowań specjalnych. MICRON3D scanner for special applications Mgr inż. Dariusz Jasiński dj@smarttech3d.com SMARTTECH Sp. z o.o. MICRON3D skaner do zastosowań specjalnych W niniejszym artykule zaprezentowany został nowy skaner 3D firmy Smarttech, w którym do pomiaru

Bardziej szczegółowo

Obciążenia, warunki środowiskowe. Modele, pomiary. Tomasz Marcinkowski

Obciążenia, warunki środowiskowe. Modele, pomiary. Tomasz Marcinkowski Obciążenia, warunki środowiskowe. Modele, pomiary. Tomasz Marcinkowski 1. Obciążenia środowiskowe (wiatr, falowanie morskie, prądy morskie, poziomy zwierciadła wody, oddziaływanie lodu) 2. Poziomy obciążeń

Bardziej szczegółowo

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni IR II 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni Promieniowanie podczerwone ma naturę elektromagnetyczną i jego absorpcja przez materię podlega tym samym prawom,

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

DIAGNOSTYKA INTENSYWNOŚCI ZUŻYCIA OLEJU SILNIKOWEGO W CZASIE EKSPLOATACJI

DIAGNOSTYKA INTENSYWNOŚCI ZUŻYCIA OLEJU SILNIKOWEGO W CZASIE EKSPLOATACJI 6-2012 T R I B O L O G I A 139 Paweł PIEC * DIAGNOSTYKA INTENSYWNOŚCI ZUŻYCIA OLEJU SILNIKOWEGO W CZASIE EKSPLOATACJI DIAGNOSTICS OF THE WEAR INTENSITY OF ENGINE OIL DURING OPERATION Słowa kluczowe: olej

Bardziej szczegółowo

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740 PRACE INSTYTUTU TECHNIKI BUDOWLANEJ - KWARTALNIK BUILDING RESEARCH INSTITUTE - QUARTERLY 2 (162) 2012 ARTYKUŁY - REPORTS Anna Iżewska* NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH

BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH BADANIA SYMULACYJNE PROCESU HAMOWANIA SAMOCHODU OSOBOWEGO W PROGRAMIE PC-CRASH Dr inż. Artur JAWORSKI, Dr inż. Hubert KUSZEWSKI, Dr inż. Adam USTRZYCKI W artykule przedstawiono wyniki analizy symulacyjnej

Bardziej szczegółowo

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH Inżynieria Rolnicza 2(100)/2008 METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH Krzysztof Nalepa, Maciej Neugebauer, Piotr Sołowiej Katedra Elektrotechniki i Energetyki, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Modelowanie numeryczne hydrodynamiki Bałtyku w ramach projektu PROZA

Modelowanie numeryczne hydrodynamiki Bałtyku w ramach projektu PROZA Modelowanie numeryczne hydrodynamiki Bałtyku w ramach projektu Witold Cieślikiewicz, Jordan Badur, Aleksandra Dudkowska, Vitalij Roščinski, Szymon Roziewski Zagrożenia lasów zależne od stanu atmosfery,

Bardziej szczegółowo

Model fizykochemiczny i biologiczny

Model fizykochemiczny i biologiczny Model fizykochemiczny i biologiczny dr Czesław Kliś Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ

MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ Jarosław MAŃKOWSKI * Andrzej ŻABICKI * Piotr ŻACH * MODELOWANIE POŁĄCZEŃ TYPU SWORZEŃ OTWÓR ZA POMOCĄ MES BEZ UŻYCIA ANALIZY KONTAKTOWEJ 1. WSTĘP W analizach MES dużych konstrukcji wykonywanych na skalę

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni z Efekt Ramana (1922, CV Raman) I, ν próbka y Chandra Shekhara Venketa Raman x I 0, ν 0 Monochromatyczne promieniowanie o częstości ν 0 ulega rozproszeniu

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM METROLOGII

LABORATORIUM METROLOGII LABORATORIUM METROLOGII POMIARY TEMPERATURY NAGRZEWANEGO WSADU Cel ćwiczenia: zapoznanie z metodyką pomiarów temperatury nagrzewanego wsadu stalowego 1 POJĘCIE TEMPERATURY Z definicji, która jest oparta

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE ŚRODOWISKA

ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE ŚRODOWISKA ZASTOSOWANIE LASERÓW W OCHRONIE ŚRODOWISKA W tym przypadku lasery pozwalają na prowadzenie kontroli stanu sanitarnego Powietrza, Zbiorników wodnych, Powierzchni i pokrycia terenu. Stosowane rodzaje laserów

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Instalacja chłodzenia wodą słodką cylindrów silnika głównego (opis w tekście)

Rys. 1. Instalacja chłodzenia wodą słodką cylindrów silnika głównego (opis w tekście) Leszek Chybowski Wydział Mechaniczny Politechnika Szczecińska ZASTOSOWANIE DRZEWA USZKODZEŃ DO WYBRANEGO SYSTEMU SIŁOWNI OKRĘTOWEJ 1. Wprowadzenie Stanem systemu technicznego określa się zbiór wartości

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne ZADANIE D2 Nazwa zadania: Światełko na tafli wody Mając do dyspozycji fotodiodę, źródło prądu stałego (4,5V bateryjkę), przewody, mikroamperomierz oraz

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie cieplne ciał.

Promieniowanie cieplne ciał. Wypromieniowanie fal elektromagnetycznych przez ciała Promieniowanie cieplne (termiczne) Luminescencja Chemiluminescencja Elektroluminescencja Katodoluminescencja Fotoluminescencja Emitowanie fal elektromagnetycznych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 42 WYZNACZANIE OGNISKOWEJ SOCZEWKI CIENKIEJ. Wprowadzenie teoretyczne.

Ćwiczenie 42 WYZNACZANIE OGNISKOWEJ SOCZEWKI CIENKIEJ. Wprowadzenie teoretyczne. Ćwiczenie 4 WYZNACZANIE OGNISKOWEJ SOCZEWKI CIENKIEJ Wprowadzenie teoretyczne. Soczewka jest obiektem izycznym wykonanym z materiału przezroczystego o zadanym kształcie i symetrii obrotowej. Interesować

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO ĆWICZENIE 53 PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO Cel ćwiczenia: wyznaczenie wartości indukcyjności cewek i pojemności kondensatorów przy wykorzystaniu prawa Ohma dla prądu przemiennego; sprawdzenie prawa

Bardziej szczegółowo

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych W wyniku programu badań transportu wilgoci i soli rozpuszczalnych w ścianach obiektów historycznych, przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Symulacja rozchodzenia się spalin w garażach podziemnych - definiowanie parametrów gazów spalinowych

Symulacja rozchodzenia się spalin w garażach podziemnych - definiowanie parametrów gazów spalinowych Symulacja rozchodzenia się spalin w garażach podziemnych - definiowanie parametrów gazów spalinowych 1. WSTĘP: PyroSim to nie tylko samo narzędzie do symulacji rozwoju pożaru i weryfikacji wentylacji pożarowej.

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5)

Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5) Wojciech Niwiński 30.03.2004 Bartosz Lassak Wojciech Zatorski gr.7lab Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5) Zadanie laboratoryjne miało na celu zaobserwowanie różnic

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej. LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej.. Wprowadzenie Soczewką nazywamy ciało przezroczyste ograniczone

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA WERYFIKACJI DOŚWIADCZALNEJ ZAMODELOWANYCH OBCIĄŻEŃ CIEPLNYCH WYBRANYCH ELEMENTÓW KOMORY SPALANIA DOŁADOWANEGO SILNIKA Z ZAPŁONEM SAMOCZYNNYM

KONCEPCJA WERYFIKACJI DOŚWIADCZALNEJ ZAMODELOWANYCH OBCIĄŻEŃ CIEPLNYCH WYBRANYCH ELEMENTÓW KOMORY SPALANIA DOŁADOWANEGO SILNIKA Z ZAPŁONEM SAMOCZYNNYM ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ 2012 Seria: TRANSPORT z. 77 Nr. Kol.1878 Aleksander HORNIK, Piotr GUSTOF KONCEPCJA WERYFIKACJI DOŚWIADCZALNEJ ZAMODELOWANYCH OBCIĄŻEŃ CIEPLNYCH WYBRANYCH ELEMENTÓW

Bardziej szczegółowo

JAK WYZNACZA SIĘ PARAMETRY WALIDACYJNE

JAK WYZNACZA SIĘ PARAMETRY WALIDACYJNE JAK WYZNACZA SIĘ PARAMETRY WALIDACYJNE 1 Przykład walidacji procedury analitycznej Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

DIGITALIZACJA GEOMETRII WKŁADEK OSTRZOWYCH NA POTRZEBY SYMULACJI MES PROCESU OBRÓBKI SKRAWANIEM

DIGITALIZACJA GEOMETRII WKŁADEK OSTRZOWYCH NA POTRZEBY SYMULACJI MES PROCESU OBRÓBKI SKRAWANIEM Dr inż. Witold HABRAT, e-mail: witekhab@prz.edu.pl Politechnika Rzeszowska, Wydział Budowy Maszyn i Lotnictwa Dr hab. inż. Piotr NIESŁONY, prof. PO, e-mail: p.nieslony@po.opole.pl Politechnika Opolska,

Bardziej szczegółowo

Wpływ dodatku Molyslip 2001E na właściwości. przeciwzużyciowe olejów silnikowych

Wpływ dodatku Molyslip 2001E na właściwości. przeciwzużyciowe olejów silnikowych INSTYTUT EKSPLOATACJI POJAZDÓW I MASZYN Wpływ dodatku Molyslip 2001E na właściwości przeciwzużyciowe olejów silnikowych Wykonawcy pracy: dr inż. Jan Guzik kierujący pracą inż. Barbara Stachera mgr inż.

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO

WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO Mirosław KAŹMIERSKI Okręgowy Urząd Miar w Łodzi 90-132 Łódź, ul. Narutowicza 75 oum.lodz.w3@gum.gov.pl WZORCOWANIE URZĄDZEŃ DO SPRAWDZANIA LICZNIKÓW ENERGII ELEKTRYCZNEJ PRĄDU PRZEMIENNEGO 1. Wstęp Konieczność

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła

Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła Michał Łasica klasa IIId nr 13 22 grudnia 2006 1 1 Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki 1.1

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Technologia napraw zespołów i podzespołów mechanicznych pojazdów samochodowych 723103

Wymagania edukacyjne Technologia napraw zespołów i podzespołów mechanicznych pojazdów samochodowych 723103 Wymagania edukacyjne PRZEDMIOT Technologia napraw zespołów i podzespołów mechanicznych pojazdów samochodowych KLASA II MPS NUMER PROGRAMU NAUCZANIA (ZAKRES) 723103 1. 2. Podstawowe wiadomości o ch spalinowych

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

MECHANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM

MECHANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM MECANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM Ćwiczenie nr 4 Współpraca pompy z układem przewodów. Celem ćwiczenia jest sporządzenie charakterystyki pojedynczej pompy wirowej współpracującej z układem przewodów, przy różnych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 28 stycznia 2015. Prof. dr hab. Janusz Krzyścin Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk ul. Księcia Janusza 64 01-452 Warszawa

Warszawa, 28 stycznia 2015. Prof. dr hab. Janusz Krzyścin Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk ul. Księcia Janusza 64 01-452 Warszawa Warszawa, 28 stycznia 2015 Prof. dr hab. Janusz Krzyścin Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauk ul. Księcia Janusza 64 01-452 Warszawa Recenzja zestawu monotematycznych publikacji oraz dorobku naukowego

Bardziej szczegółowo

Deuterowa korekcja tła w praktyce

Deuterowa korekcja tła w praktyce Str. Tytułowa Deuterowa korekcja tła w praktyce mgr Jacek Sowiński jaceksow@sge.com.pl Plan Korekcja deuterowa 1. Czemu służy? 2. Jak to działa? 3. Kiedy włączyć? 4. Jak/czy i co regulować? 5. Jaki jest

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE INSTYTUTU POJAZDÓW 2(88)/2012

ZESZYTY NAUKOWE INSTYTUTU POJAZDÓW 2(88)/2012 ZESZYTY NAUKOWE INSTYTUTU POJAZDÓW 2(88)/2012 Stanisław W. Kruczyński 1, Janusz Januła 2, Maciej Kintop 3 OBLICZENIA SYMULACYJNE POWSTAWANIA NO X i CO PRZY SPALANIU OLEJU NAPĘDOWEGO I OLEJU RZEPAKOWEGO

Bardziej szczegółowo

Mikroskopia fluorescencyjna

Mikroskopia fluorescencyjna Mikroskopia fluorescencyjna Mikroskop fluorescencyjny to mikroskop świetlny, wykorzystujący zjawisko fluorescencji większość z nich to mikroskopy tzw. epi-fluorescencyjne zjawisko fotoluminescencji: fluorescencja

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 5 212 EWA DZIAWGO ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE Wprowadzenie Proces globalizacji rynków finansowych stwarza

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy monitoring procesów hydrometeorologicznych

Kompleksowy monitoring procesów hydrometeorologicznych NCN: INTREV-WetEco: Intercepcja-transpiracja-parowanie; współzależność procesów hydrologicznych w ekosystemie mokradłowym na przykładzie szuwarów turzycowych Kompleksowy monitoring procesów hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

Klasyczny efekt Halla

Klasyczny efekt Halla Klasyczny efekt Halla Rysunek pochodzi z artykułu pt. W dwuwymiarowym świecie elektronów, autor: Tadeusz Figielski, Wiedza i Życie, nr 4, 1999 r. Pełny tekst artykułu dostępny na stronie http://archiwum.wiz.pl/1999/99044800.asp

Bardziej szczegółowo

Politechnika Warszawska

Politechnika Warszawska Politechnika Warszawska Wydział Elektryczny Laboratorium Teletechniki Skrypt do ćwiczenia T.02. Woltomierz RMS oraz Analizator Widma 1. Woltomierz RMS oraz Analizator Widma Ćwiczenie to ma na celu poznanie

Bardziej szczegółowo

Metoda osłabionego całkowitego wewnętrznego odbicia ATR (Attenuated Total Reflection)

Metoda osłabionego całkowitego wewnętrznego odbicia ATR (Attenuated Total Reflection) Metoda osłabionego całkowitego wewnętrznego odbicia ATR (Attenuated Total Reflection) Całkowite wewnętrzne odbicie n 2 θ θ n 1 n > n 1 2 Kiedy promień pada na granicę ośrodków pod kątem większym od kąta

Bardziej szczegółowo

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Promieniowanie ciała doskonale czarnego Ciało doskonale czarne ciało pochłaniające całkowicie każde promieniowanie, które padnie na jego powierzchnię, niezależnie od

Bardziej szczegółowo

Krajowa konferencja naukowa Stan, trendy zmian oraz współczesne metody monitorowania środowiska Morza Bałtyckiego Bałtyk 2015

Krajowa konferencja naukowa Stan, trendy zmian oraz współczesne metody monitorowania środowiska Morza Bałtyckiego Bałtyk 2015 Krajowa konferencja naukowa Stan, trendy zmian oraz współczesne metody monitorowania środowiska Morza Bałtyckiego Bałtyk 2015 POMIARY PODSATELITARNE W PROJEKCIE SATBAŁTYK Adam Krężel Uniwersytet Gdański,

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA SPRĘŻAREK CHŁODNICZYCH Z FILTRAMI SSĄCYMI

WSPÓŁPRACA SPRĘŻAREK CHŁODNICZYCH Z FILTRAMI SSĄCYMI Dariusz Nanowski Akademia Morska w Gdyni WSPÓŁPRACA SPRĘŻAREK CHŁODNICZYCH Z FILTRAMI SSĄCYMI W opracowaniu, na przykładzie rzeczywistej chłodniczej instalacji okrętowej analizuje się wpływ siatkowych

Bardziej szczegółowo

Reporting on dissemination activities carried out within the frame of the DESIRE project (WP8)

Reporting on dissemination activities carried out within the frame of the DESIRE project (WP8) Reporting on dissemination activities carried out within the frame of the DESIRE project (WP8) Name, Affiliation Krzysztof Wojdyga, Marcin Lec, Rafal Laskowski Warsaw University of technology E-mail krzysztof.wojdyga@is.pw.edu.pl

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Małgorzata Szerszunowicz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Wprowadzenie Statystyczna kontrola jakości ma na celu doskonalenie procesu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16 Spis treści Przedmowa.......................... XI Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar................. 1 1.1. Wielkości fizyczne i pozafizyczne.................. 1 1.2. Spójne układy miar. Układ SI i jego

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

Probabilistyczny model oceny bezpieczeństwa na akwenach przybrzeżnych. Marcin Przywarty

Probabilistyczny model oceny bezpieczeństwa na akwenach przybrzeżnych. Marcin Przywarty Probabilistyczny model oceny bezpieczeństwa na akwenach przybrzeżnych Marcin Przywarty Szczecin, 2010 1 Marcin Przywarty Probabilistyczny model oceny bezpieczeństwa na akwenach przybrzeżnych W związku

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Sterowanie odbiornikiem hydraulicznym z rozdzielaczem typu Load-sensing

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Sterowanie odbiornikiem hydraulicznym z rozdzielaczem typu Load-sensing Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Sterowanie odbiornikiem hydraulicznym z rozdzielaczem typu Load-sensing Wstęp teoretyczny Poprzednie ćwiczenia poświęcone były sterowaniom dławieniowym. Do realizacji

Bardziej szczegółowo

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH Scientific Bulletin of Che lm Section of Technical Sciences No. 1/2008 WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH WE WSPÓŁRZĘDNOŚCIOWEJ TECHNICE POMIAROWEJ MAREK MAGDZIAK Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji, Politechnika

Bardziej szczegółowo

17. 17. Modele materiałów

17. 17. Modele materiałów 7. MODELE MATERIAŁÓW 7. 7. Modele materiałów 7.. Wprowadzenie Podstawowym modelem w mechanice jest model ośrodka ciągłego. Przyjmuje się, że materia wypełnia przestrzeń w sposób ciągły. Możliwe jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Statystyczne sterowanie procesem

Statystyczne sterowanie procesem Statystyczne sterowanie procesem SPC (ang. Statistical Process Control) Trzy filary SPC: 1. sporządzenie dokładnego diagramu procesu produkcji; 2. pobieranie losowych próbek (w regularnych odstępach czasu

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA PROMIENIOWANIA OPTYCZNEGO W BADANIACH MAŁYCH MASZYN ELEKTRYCZNYCH

MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA PROMIENIOWANIA OPTYCZNEGO W BADANIACH MAŁYCH MASZYN ELEKTRYCZNYCH Jarosław ZADROŻNY MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA PROMIENIOWANIA OPTYCZNEGO W BADANIACH MAŁYCH MASZYN ELEKTRYCZNYCH STRESZCZENIE Zakres zastosowania promieniowania optycznego w praktyce badań małych maszyn elektrycznych

Bardziej szczegółowo

Opracowanie teoretycznych i praktycznych podstaw optycznej, satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego i ich weryfikacja

Opracowanie teoretycznych i praktycznych podstaw optycznej, satelitarnej teledetekcji Morza Bałtyckiego i ich weryfikacja Mirosław Darecki Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie Autoreferat w języku polskim i angielskim Załącznik 2 do wniosku o przeprowadzenie postępowania habilitacyjnego Opracowanie teoretycznych

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH Wpływ obróbki termicznej ziemniaków... Arkadiusz Ratajski, Andrzej Wesołowski Katedra InŜynierii Procesów Rolniczych Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER CHARATERYSTYA WIĄZI GENEROWANEJ PRZEZ LASER ształt wiązki lasera i jej widmo są rezultatem interferencji promieniowania we wnęce rezonansowej. W wyniku tego procesu powstają charakterystyczne rozkłady

Bardziej szczegółowo

I. KARTA PRZEDMIOTU CEL PRZEDMIOTU

I. KARTA PRZEDMIOTU CEL PRZEDMIOTU I. KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu: TECHNOLOGIA REMONTÓW I BADANIA NIENISZCZĄCE 2. Kod przedmiotu: Uj 3. Jednostka prowadząca: Wydział Mechaniczno-Elektryczny 4. Kierunek: Mechanika i budowa maszyn

Bardziej szczegółowo

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 dr inż. ALEKSANDER LISOWIEC dr hab. inż. ANDRZEJ NOWAKOWSKI Instytut Tele- i Radiotechniczny Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 W artykule przedstawiono

Bardziej szczegółowo

System SatBałtyk jako narzędzie do oceny stanu środowiska Bałtyku. Marek Kowalewski

System SatBałtyk jako narzędzie do oceny stanu środowiska Bałtyku. Marek Kowalewski System SatBałtyk jako narzędzie do oceny stanu środowiska Bałtyku Marek Kowalewski Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk, ul. Powstańców Warszawy 55, 81-712 Sopot e-mail: ocemk@iopan.gda.pl Instytut

Bardziej szczegółowo

Recenzja dorobku naukowego w dr Mirosława Dareckiego w związku z postępowaniem habilitacyjnym

Recenzja dorobku naukowego w dr Mirosława Dareckiego w związku z postępowaniem habilitacyjnym Warszawa, 17 stycznia 2015 Dr. hab. inż. Stanisław Lewiński, prof. CBK PAN Centrum Badań Kosmicznych Polska Akademia Nauk Recenzja dorobku naukowego w dr Mirosława Dareckiego w związku z postępowaniem

Bardziej szczegółowo

WÓJCIK Ryszard 1 KĘPCZAK Norbert 2

WÓJCIK Ryszard 1 KĘPCZAK Norbert 2 WÓJCIK Ryszard 1 KĘPCZAK Norbert 2 Wykorzystanie symulacji komputerowych do określenia odkształceń otworów w korpusie przekładni walcowej wielostopniowej podczas procesu obróbki skrawaniem WSTĘP Właściwa

Bardziej szczegółowo

Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki

Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Informatyki Przedmiot: Badania nieniszczące metodami elektromagnetycznymi Numer Temat: Badanie materiałów kompozytowych z ćwiczenia: wykorzystaniem fal elektromagnetycznych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 53. Soczewki

Ćwiczenie 53. Soczewki Ćwiczenie 53. Soczewki Małgorzata Nowina-Konopka, Andrzej Zięba Cel ćwiczenia Pomiar ogniskowych soczewki skupiającej i układu soczewek (skupiająca i rozpraszająca), obliczenie ogniskowej soczewki rozpraszającej.

Bardziej szczegółowo

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl 3OF_III_D KOOF Szczecin: www.of.szc.pl XXXII OLIMPIADA FIZYCZNA (198/1983). Stopień III, zadanie doświadczalne D Źródło: Nazwa zadania: Działy: Słowa kluczowe: Komitet Główny Olimpiady Fizycznej; Waldemar

Bardziej szczegółowo

Teledetekcja zdrowotności lasów za pomocą średniej podczerwieni. Natalia Zalewska

Teledetekcja zdrowotności lasów za pomocą średniej podczerwieni. Natalia Zalewska Teledetekcja zdrowotności lasów za pomocą średniej podczerwieni Natalia Zalewska Powiązanie zawartości wody z zawartością chlorofilu i karotenu w liściach roślin Przebieg krzywej spektralnej roślinności

Bardziej szczegółowo

7. Wyznaczanie poziomu ekspozycji

7. Wyznaczanie poziomu ekspozycji 7. Wyznaczanie poziomu ekspozycji Wyznaczanie poziomu ekspozycji w przypadku promieniowania nielaserowego jest bardziej złożone niż w przypadku promieniowania laserowego. Wynika to z faktu, że pracownik

Bardziej szczegółowo

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu POLITECHNIKA ŚLĄSKA ZESZYTY NAUKOWE NR 1676 SUB Gottingen 7 217 872 077 Andrzej PUSZ 2005 A 12174 Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Problem Odwrotny rozchodzenia się fali Love'a w falowodach sprężystych obciążonych cieczą lepką

Problem Odwrotny rozchodzenia się fali Love'a w falowodach sprężystych obciążonych cieczą lepką Problem Odwrotny rozchodzenia się fali Love'a w falowodach sprężystych obciążonych cieczą lepką Dr hab. Piotr Kiełczyński, prof. w IPPT PAN, Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN Zakład Teorii Ośrodków

Bardziej szczegółowo

METODYKA POMIARÓW WIDM ABSORPCJI (WA) NA CARY-300 (Varian) i V-550 (JASCO)

METODYKA POMIARÓW WIDM ABSORPCJI (WA) NA CARY-300 (Varian) i V-550 (JASCO) METODYKA POMIARÓW WIDM ABSORPCJI (WA) NA CARY-300 (Varian) i V-550 (JASCO) Czas od włączenia spektrofotometru Cary-300 do momentu uzyskania stabilnej pracy: ok 30 minut., w przypadku V-550 ok. 3h. WA widmo

Bardziej szczegółowo

Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI

Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI WIERTNICTWO NAFTA GAZ TOM 24 ZESZYT 1 2007 Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

BADANIE WPŁYWU DODATKU PANTHER 2 NA TOKSYCZNOŚĆ SPALIN SILNIKA ZI

BADANIE WPŁYWU DODATKU PANTHER 2 NA TOKSYCZNOŚĆ SPALIN SILNIKA ZI POLITECHNIKA OPOLSKA ZAKŁAD SAMOCHODÓW BADANIE WPŁYWU DODATKU PANTHER 2 NA TOKSYCZNOŚĆ SPALIN SILNIKA ZI WNIOSKI W świetle przeprowadzonych badań oraz zróżnicowanych i nie zawsze rzetelnych opinii producentów

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE MODELOWANIE ODDZIAŁYWANIA FALI CIŚNIENIA NA PÓŁSFERYCZNY ELEMENT KOMPOZYTOWY O ZMIENNEJ GRUBOŚCI

WSTĘPNE MODELOWANIE ODDZIAŁYWANIA FALI CIŚNIENIA NA PÓŁSFERYCZNY ELEMENT KOMPOZYTOWY O ZMIENNEJ GRUBOŚCI WSTĘPNE MODELOWANIE ODDZIAŁYWANIA FALI CIŚNIENIA NA PÓŁSFERYCZNY ELEMENT KOMPOZYTOWY O ZMIENNEJ GRUBOŚCI Robert PANOWICZ Danuta MIEDZIŃSKA Tadeusz NIEZGODA Wiesław BARNAT Wojskowa Akademia Techniczna,

Bardziej szczegółowo

Opis modułu kształcenia Materiałoznawstwo paliw

Opis modułu kształcenia Materiałoznawstwo paliw Nazwa podyplomowych Nazwa obszaru kształcenia, w zakresie którego są prowadzone studia podyplomowe Nazwa kierunku, z którym jest związany zakres podyplomowych Tytuł/stopień naukowy/zawodowy imię i nazwisko

Bardziej szczegółowo

Temat ćwiczenia. Pomiary oświetlenia

Temat ćwiczenia. Pomiary oświetlenia POLITECHNIKA ŚLĄSKA W YDZIAŁ TRANSPORTU Temat ćwiczenia Pomiary oświetlenia Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z metodami pomiaru natęŝenia oświetlenia oraz wyznaczania poŝądanej wartości

Bardziej szczegółowo

Janusz Kośmider. Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych

Janusz Kośmider. Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych Janusz Kośmider Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych Zielona Góra 2010 Spis treści Słowo wstępne..................................... 5 1. Dopływ płynów złożowych do odwiertów...................

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Jeżeli czegoś nie można zmierzyć, to nie można tego ulepszyć... Lord Kelvin (Wiliam Thomas)

Jeżeli czegoś nie można zmierzyć, to nie można tego ulepszyć... Lord Kelvin (Wiliam Thomas) Jeżeli czegoś nie można zmierzyć, to nie można tego ulepszyć... Lord Kelvin (Wiliam Thomas) M-300 APLIKACJE MIERNIK PROGRAMOWALNY Z ELEKTRONICZNĄ REJESTRACJĄ WYNIKÓW www.metronic.pl 2 Przykładowe aplikacje

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB POMIARU EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH ORAZ ZADYMIENIA SPALIN PODCZAS PRZEPROWADZANIA BADANIA TECHNICZNEGO POJAZDU

SPOSÓB POMIARU EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH ORAZ ZADYMIENIA SPALIN PODCZAS PRZEPROWADZANIA BADANIA TECHNICZNEGO POJAZDU ZAŁĄCZNIK Nr 4 SPOSÓB POMIARU EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ GAZOWYCH ORAZ ZADYMIENIA SPALIN PODCZAS PRZEPROWADZANIA BADANIA TECHNICZNEGO POJAZDU I. Pomiar emisji zanieczyszczeń gazowych spalin pojazdów z silnikiem

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN. Ćwiczenie D - 4. Zastosowanie teoretycznej analizy modalnej w dynamice maszyn

POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN. Ćwiczenie D - 4. Zastosowanie teoretycznej analizy modalnej w dynamice maszyn POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTYTUT OBRABIAREK I TECHNOLOGII BUDOWY MASZYN Ćwiczenie D - 4 Temat: Zastosowanie teoretycznej analizy modalnej w dynamice maszyn Opracowanie: mgr inż. Sebastian Bojanowski Zatwierdził:

Bardziej szczegółowo

Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji STATYSTYCZNA KONTROLA PROCESU

Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji STATYSTYCZNA KONTROLA PROCESU Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji METROLOGIA I KONTKOLA JAKOŚCI - LABORATORIUM TEMAT: STATYSTYCZNA KONTROLA PROCESU 1. Cel ćwiczenia Zapoznanie studentów z podstawami wdrażania i stosowania metod

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 6 Temat: Wyznaczenie stałej siatki dyfrakcyjnej i dyfrakcja światła na otworach kwadratowych i okrągłych. 1. Wprowadzenie Fale

Bardziej szczegółowo

BADANIE WŁ A Ś CIWOŚ CI PŁ YNÓW CHŁ ODZĄ CYCH DO UKŁ ADU CHŁ ODZENIA O PODWYŻ SZONEJ TEMPERATURZE

BADANIE WŁ A Ś CIWOŚ CI PŁ YNÓW CHŁ ODZĄ CYCH DO UKŁ ADU CHŁ ODZENIA O PODWYŻ SZONEJ TEMPERATURZE ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MARYNARKI WOJENNEJ ROK LIII NR 1 (188) 212 Rafał Kkowski Akademia Morska w Gdyni Jerzy Walentynowicz Wojskowa Akademia Techniczna BADANIE WŁ A Ś CIWOŚ CI PŁ YNÓW CHŁ ODZĄ CYCH

Bardziej szczegółowo

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA Anna Janik AGH Akademia Górniczo-Hutnicza Wydział Energetyki i Paliw BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA 1. WSTĘP W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania tematem pomp ciepła.

Bardziej szczegółowo