SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKA CHORÓB ALERGICZNYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKA CHORÓB ALERGICZNYCH"

Transkrypt

1 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKA CHORÓB ALERGICZNYCH Zadanie 1: Badania i analizy do programu profilaktycznego dotyczącego chorób alergicznych

2 1. Wprowadzenie We współczesnej medycynie i polityce zdrowotnej obserwuje się wyraźne przeniesienie punktu cięŝkości na działania zmierzające do prewencji chorób. Postępowanie profilaktyczne zostało uznane za równie, a nawet bardziej istotne od leczenia juŝ wykrytych schorzeń i zaburzeń stanu zdrowia. Skuteczne długofalowe działania prewencyjne wymagają przygotowania zintegrowanej strategii, zmierzającej do jednoczesnej poprawy wielu aspektów stanu zdrowia ludności w skali populacyjnej. Profilaktyka, rozumiana jako działania i środki stosowane w celu zapobiegania chorobom i ograniczania ich następstw, stanowi jeden z najwaŝniejszych elementów działalności lekarskiej. Całokształt postępowania, zmierzającego do utrzymania zdrowia poprzez kształtowanie środowiska naturalnego i społecznego w celu zapewnienia najpomyślniejszych warunków rozwoju człowieka określa się jako profilaktykę pierwotną. Profilaktyka wtórna to postępowanie stosowane z chwilą rozpoczęcia procesu chorobowego zmierzające do zapobiegania jego rozwojowi. Pod pojęciem metafilaktyki (profilaktyki trzeciorzędowej) rozumiemy postępowanie ukierunkowane na zapobieganie utrwalaniu się niepomyślnych skutków choroby w tych przypadkach, w których wystąpiło juŝ ograniczenie niektórych funkcji ustroju lub trwała ich utrata (inwalidztwo). W ostatnich latach w wielu krajach rozwiniętych i rozwijających się (w tym w Polsce) obserwowane jest narastanie zachorowalności na choroby niezakaźne. Do grupy tej zalicza się między innymi choroby alergiczne. Zjawisko to rodzi liczne skutki społeczne i ekonomiczne oraz stwarza konieczność wdraŝania działań mających na celu ograniczenie progresji tego niepokojącego zjawiska. Skuteczność takich działań zaleŝna jest od wielu uwarunkowań; powinny być one odpowiednio przygotowane i 2

3 długofalowe - powinny stanowić stały element polityki prozdrowotnej. W tym celu opracowywane są m.in. raporty komisji ekspertów oraz projekty konkretnych programów. Zakreśla się w nich szczegółowe ramy działań, zmierzających do prewencji chorób o szczególnym znaczeniu społecznym oraz wskazuje priorytety takich działań. W załoŝenia te wpisuje się program PROFILAKTYKA CHORÓB ALERGICZNYCH realizowany w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Z analizy dotychczasowych badań w tej dziedzinie oraz wieloletnich doświadczeń Instytutu w dziedzinie alergologii zawodowej wynika wysoka celowość stworzenia koncepcji i realizacji programu profilaktycznego chorób alergicznych pochodzenia zawodowego, ukierunkowanego z jednej strony na identyfikację zagroŝeń alergologicznych w miejscu pracy, grup pracowników w szczególny sposób zagroŝonych wystąpieniem alergii zawodowej, udoskonaleniu działań profilaktycznych oraz diagnostyczno-orzeczniczych, z drugiej zaś strony usprawnienie działalności edukacyjnej i konsultacyjnej w zakresie alergologii zawodowej w skali całego kraju. Działania te powinny przyczynić się do wczesnej identyfikacji nowych zagroŝeń, co pozwoli na bezzwłoczne podjęcie odpowiednich działań w zakresie diagnostyki i terapii oraz skutecznej profilaktyki. W alergiach wszelkiego typu, w tym równieŝ zawodowych, działania profilaktyczne są elementem równowaŝnym w kształtowaniu zdrowia populacji z postępowaniem terapeutycznym. Wiadomo, Ŝe wysokiej ekspozycji na alergeny towarzyszy zwiększenie zachorowalności na choroby uczuleniowe. Wykazano równieŝ, Ŝe ograniczenie ekspozycji zawodowej na silny alergen oraz wdroŝenie odpowiednich strategii profilaktycznych mogą radykalnie poprawić sytuację epidemiologiczną. 3

4 Odpowiednie działania profilaktyczne, które przyczynią się do zmniejszenia zapadalności na alergie zawodowe powinny spowodować jednocześnie zmniejszenie kosztów społecznych, kosztów leczenia i rekompensat finansowych z tytułu inwalidztwa zawodowego. Szybka identyfikacja osób uczulonych, odpowiednio wczesne przerwanie ekspozycji na alergen zawodowy będący przyczyną choroby oraz objęcie chorego właściwą opieką profilaktyczną i terapeutyczną dają moŝliwość pełnej rehabilitacji zawodowej i powrotu chorych do normalnej aktywności Ŝyciowej. 2. Identyfikacja czynników obecnych w środowisku pracy, odpowiedzialnych za rozwój alergicznych chorób zawodowych oraz wyłonienie grup ryzyka 2.1 Analiza załoŝeń W ramach realizacji tego zadania przeprowadzono działania zmierzające do identyfikacji czynników o potencjalnym działaniu alergizującym obecnych na poszczególnych stanowiskach pracy. Podjęto takŝe działania zmierzające do identyfikacji grup pracowników o szczególnym ryzyku wystąpienia chorób alergicznych pochodzenia zawodowego, w przypadku których istnieje szczególna potrzeba jak najpilniejszego wdroŝenia odpowiednich programów profilaktycznych. Od połowy ubiegłego stulecia obserwuje się trwający do dziś wzrost zapadalności na choroby alergiczne, w tym równieŝ pochodzenia zawodowego. W ostatnich kilkudziesięciu latach systematycznie rośnie częstość występowania astmy oskrzelowej. W Szwecji w latach zwiększyła się ona wśród dzieci w wieku szkolnym prawie dwukrotnie, w Szkocji i Anglii w latach blisko trzykrotnie, w Australii w latach o 50%, w USA w latach o 30%. Taka tendencja, jakkolwiek o mniejszym natęŝeniu, utrzymywała się nadal w latach 90. XX wieku. W 4

5 stosunku do innych chorób związanych z atopią, takich jak: pyłkowica czy atopowe zapalenie skóry, równieŝ stwierdzono znaczący wzrost zachorowalności w populacji generalnej. Celem uzyskania porównywalnych, wiarygodnych danych epidemiologicznych dotyczących częstości występowania alergii i astmy przeprowadzono dwa zakrojone na szeroką skalę badania międzynarodowe: ISAAC (ang. International Study on Asthma and Allergy in Childhood) wśród dzieci i ECRHS (ang. European Community Respiratory Health Survey) w populacji osób dorosłych. Informacje uzyskane w toku wzmiankowanych badań naleŝy uznać za alarmujące. W populacji generalnej występowanie astmy wśród dzieci oceniono na ponad 10%, jakkolwiek zaobserwowano tu znaczne zróŝnicowanie regionalne. W Ameryce Północnej częstość astmy oszacowano na 16,5% wśród dzieci starszych, w Australii na ponad 25%, w Europie Zachodniej na 13%, a Środkowo-Wschodniej na 4,4%. Wśród osób dorosłych w wieku lat występowanie astmy w USA i Wielkiej Brytanii oceniono na 7-8%, w Niemczech na 2 do ponad 4%. Uderzającym jest, Ŝe w obu badaniach najwyŝsze wskaźniki częstości stwierdzono w krajach wysoko rozwiniętych. A zatem moŝna przypuszczać, Ŝe wysoka częstość występowania astmy jest atrybutem społeczeństwa postindustrialnego. Na poparcie tej hipotezy moŝna przytoczyć wyniki badań porównawczych przeprowadzonych w Niemczech na terenach dawnych Republik Demokratycznej i Federalnej. Wskaźniki te były znamiennie wyŝsze wśród dzieci zamieszkujących dawną RFN. RównieŜ występowanie astmy było znamiennie częstsze w Skandynawii niŝ w Polsce i Estonii. Wskazuje to, ze względu na przeprowadzenie analizy występowania astmy w zbliŝonych etnicznie populacjach, na znacząca rolę czynników środowiskowych kształtujących zachorowalność. Na 5

6 poparcie tej hipotezy wskazuje takŝe fakt zanikania róŝnic pomiędzy występowaniem chorób uczuleniowych na terenach dawnych Republik Niemieckich z biegiem czasu. Z powyŝej przedstawionych danych moŝna wnioskować, Ŝe 1. znaczna część populacji pracujących jest chora na astmę 2. duŝy odsetek osób rozpoczynających prace zawodową w najbliŝszych latach jest zagroŝony wystąpieniem choroby alergicznej Implikuje to z jednej strony konieczność prowadzenia odpowiedniej profilaktyki medycznej w stosunku do osób pracujących jak równieŝ rozpoczynających pracę, a z drugiej potrzebę właściwej identyfikacji zagroŝeń występujących w środowisku pracy pod względem alergologicznym. Częstość występowania astmy zawodowej zaleŝy od rodzaju naraŝenia w środowisku pracy i waha się od kilku (np. u zatrudnionych w naraŝeniu na diizocyjaniany) do kilkudziesięciu procent (piekarze, zatrudnieni w kontakcie ze zwierzętami laboratoryjnymi, pracujący w kontakcie z enzymami Bacillus subtilis w przemyśle chemicznym). Ocenia się, Ŝe aŝ około 10% astmy dorosłych spowodowana jest naraŝeniem w miejscu pracy (od 5% w Hiszpanii po aŝ 36% w Kanadzie). Wg danych z programu SWORD (ang. Surveillance of Work Related and Occupational Disease) realizowanego od 1989 roku w Wielkiej Brytanii astma zawodowa jest najczęściej rozpoznawanym schorzeniem układu oddechowego o etiologii zawodowej, podobne dane pochodzą z Kanady (63%). Rocznie w Wielkiej Brytanii notuje się 22 przypadki astmy zawodowej na milion, a większość chorych na astmę zawodową nie podejmuje pracy po jej rozpoznaniu. Zasadniczym elementem profilaktyki pierwotnej chorób alergicznych pochodzenia zawodowego są działania z zakresu profilaktyki medycznej. Profilaktyka medyczna obejmuje m.in. system opieki nad pracownikiem, w skład którego wchodzą badania 6

7 profilaktyczne wstępne, okresowe i kontrolne, jak równieŝ badania celowane wyodrębnionych grup pracowników. Badania wstępne są przeprowadzane (w Polsce w obecnym stanie prawnym są to badania obligatoryjne) w trakcie podejmowania przez pracownika pracy na nowym stanowisku. Ich minimalny zakres określony jest we "Wskazówkach metodycznych w sprawie przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników" stanowiących załącznik do Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 roku. Określony w tym dokumencie zakres badań w przypadku kandydatów do podjęcia pracy na stanowiskach, na których występuje naraŝenie na silne alergeny jest jednak wybitnie niewystarczający. Konieczne jest jego rozszerzenie o elementy obejmujące między innymi celowany wywiad dotyczący występowania objawów sugerujących chorobę alergiczną górnych i dolnych dróg oddechowych, spojówek lub/i skóry oraz podstawowe badania alergologiczne. Opracowanie wskazówek i algorytmów badań wstępnych i okresowych dla tych grup pracowników dla potrzeb lekarzy wykonujących badania profilaktyczne jest bezwzględną koniecznością. W alergiach wszelkiego typu, w tym równieŝ zawodowych, działania profilaktyczne są elementem równowaŝnym w kształtowaniu zdrowia populacji z postępowaniem terapeutycznym. Wykazano, Ŝe odpowiednia kwalifikacja pracowników do pracy oraz ograniczenie ekspozycji zawodowej na silny alergen moŝe radykalnie poprawić sytuację epidemiologiczną. Z drugiej strony niezwykle istotna z punktu widzenia wpływu na historię naturalną astmy zawodowej jest moŝliwie wczesna identyfikacja przypadków nowych zachorowań podczas badań okresowych i natychmiastowe przerywanie ekspozycji zawodowej na czynnik sprawczy choroby. Metaanaliza danych literaturowych dotyczących rozwiniętych przypadków astmy zawodowej pozwala na stwierdzenie, Ŝe obserwacje wskazujące na wygaszenie 7

8 nadreaktywności oskrzeli (tj. regresję zapalenia alergicznego w ich błonie śluzowej) pomimo zakończenia naraŝenia zawodowego są nieliczne. Wskazuje to, Ŝe astma zawodowa, nawet przy braku jednoczesnego uczulenia na alergeny pozazawodowe, obecne w środowisku domowym czy komunalnym, często staje się chorobą przewlekłą i nieuleczalną; wykazując niekiedy nawet tendencję do progresji. MoŜe to stwarzać powaŝne konsekwencje społeczne i ekonomiczne. Odpowiednie działania profilaktyczne, które przyczynią się do zmniejszenia zapadalności na alergie zawodowe powinny spowodować jednocześnie zmniejszenie kosztów społecznych, kosztów leczenia i rekompensat finansowych z tytułu inwalidztwa zawodowego. Odpowiednie działania profilaktyczne juŝ na etapie profilaktyki pierwotnej tj. podczas badań profilaktycznych pracowników, identyfikacja osób zagroŝonych wystąpieniem alergii zawodowej, odpowiednio wczesne przerwanie ekspozycji na alergen zawodowy będący przyczyną choroby oraz objęcie chorego właściwą opieką terapeutyczną dają moŝliwość pełnej rehabilitacji zawodowej i powrotu chorych do normalnej aktywności Ŝyciowej. 2.2 NajwaŜniejsze czynniki przyczynowe alergii zawodowej W ramach realizacji programu określono czynniki przyczynowe mające największe znaczenie w etiologii chorób alergicznych pochodzenia zawodowego. Dotychczas opisano około 400 alergenów zawodowych, przy czym co najmniej 250 moŝna uznać za udowodnione. Powstaje problem, które alergeny moŝna zaliczyć do alergenów zawodowych. Zdecydowana ich większość występuje przecieŝ równieŝ poza środowiskiem pracy (np. mąki, alergeny zwierzęce, lateks gumy naturalnej, a nawet czynniki o małej masie cząsteczkowej takie jak diizocyjaniany czy akrylany). 8

9 Kwalifikacja alergenu do grupy alergenów zawodowych wynika z faktu, Ŝe rozwój uczulenia w przypadku alergii zawodowej jest uwarunkowany szczególnym dla rodzaju pracy poziomem i czasem trwania ekspozycji, a pozazawodowe uczulenia na te alergeny są wyjątkowo rzadko spotykane. Tradycyjnie dzieli się te czynniki na alergeny o duŝej i małej masie cząsteczkowej (Ryc. 1) Podział alergenów zawodowych powodujących alergię typu natychmiastowego został przedstawiony na rycinie 1 a najwaŝniejsze czynniki przyczynowe i grupy naraŝonych w tabeli 1. Ryc. 1 Podział alergenów zawodowych Alergeny o duŝej masie cząsteczkowej Alergeny o małej masie cząsteczkowej Pochodzenia roślinnego Pochodzenia zwierzęcego Pochodzenia organicznego Pochodzenia nieorganicznego - mąki - lateks gumy naturalnej - pyły drewna - kalafonia - enzymy - alergeny zwierząt - leki - diizocyjaniany laboratoryjnych - zachodni cedr czerwony (kwas- bezwodniki kwasowe - alergeny zwierząt hodowlanych plikatowy) - - aminy metale - roztocza magazynowe - akrylany - alergeny zwierząt stosowanych w produkcji spoŝywczej - barwniki Tabela 1. NajwaŜniejsze czynniki etiologiczne alergii zawodowej typu natychmiastowego i główne grupy naraŝonych. 9

10 Czynnik Czynniki o duŝej masie cząsteczkowej pochodzenia roślinnego - mąki (np. pszenna, Ŝytnia, owsiana, kukurydziana, sojowa) oraz ich zanieczyszczenia - pyły drewna (np. dąb, buk, sosna) - lateks gumy naturalnej - kalafonia i inne Ŝywice - enzymy (np. α-amylaza, alkalaza, papaina, pepsyna, proteazy) - inne alergeny roślinne (np. bawełna, sizal, pył liści tytoniu, kakao) Główne grupy naraŝonych piekarze, ciastkarze, młynarze, kucharze pracownicy tartaku, przemysł drzewny, meblarski pracownicy słuŝby zdrowia, przemysł gumowy pracownicy zakładów elektronicznych, lutownicy pracownicy fabryk proszków do prania i detergentów, pralni i przemysłu spoŝywczego pracownicy przemysłu włókienniczego, spoŝywczego, produktów tytoniowych, szwaczki Czynniki o duŝej masie cząsteczkowej pochodzenia zwierzęcego - alergeny zwierząt laboratoryjnych i hodowlanych (białka pochodzące z sierści, piór, surowicy, moczu) rolnicy, hodowcy zwierząt, pracownicy zwierzętarni naukowych i ogrodów zoologicznych, weterynarze - roztocza magazynowe (np. Tyrophagus putrescentiae, Glycyphagus destructor, Acarus siro) rolnicy, pracownicy magazynów spoŝywczych - owady hodowlane (np. pszczoła, jedwabnik) hodowcy owadów - alergeny występujące w produkcji spoŝywczej (np. owoce morza, ryby, Anisakis) Czynniki o małej masie cząsteczkowej pracownicy przemysłu spoŝywczego, rybacy - diizocyjaniany lakiernicy, pracownicy budownictwa, pracownicy zatrudnieni przy produkcji 10

11 mas plastycznych i produktów zawierających poliuretany - bezwodniki kwasowe - sole metali (np. platyna, nikiel, chrom, kobalt) - aminy - leki (np. penicyliny, spiromycyna) - składniki tworzyw sztucznych (np. akrylany) pracownicy przemysłu chemicznego, tworzyw sztucznych, farmaceutycznego galwanizerzy, spawacze, pracownicy przemysłu chemicznego pracownicy przemysłu chemicznego pracownicy przemysłu farmaceutycznego i ochrony zdrowia pracownicy przemysłu chemicznego i zatrudnieni przy produkcji tworzyw sztucznych - barwniki (np. henna, barwniki do tkanin) - środki odkaŝające (np. chloramina, glutaraldehyd, chlorheksydyna) pracownicy przemysłu chemicznego, uŝytkownicy barwników (przemysł meblowy, tekstylny), fryzjerzy pracownicy słuŝby zdrowia, przemysł chemiczny 11

12 2.3 NaraŜenie na alergeny w miejscu pracy jako czynnik ryzyka uczulenia Rozwój metod pozwalających na ocenę stęŝeń alergenów w powietrzu umoŝliwił zbadanie związku pomiędzy rozwojem uczulenia i występowaniem objawów ze strony układu oddechowego a naraŝeniem na alergeny. Określanie zaleŝności dawka odpowiedź jest bardzo złoŝone, gdyŝ stęŝenie sprzyjające rozwojowi nadwraŝliwości jest inne niŝ to, przy którym występują objawy chorobowe. W niektórych naraŝeniach zawodowych (piekarzy, pracowników naraŝonych na alergeny zwierząt laboratoryjnych) częstość astmy zawodowej u zatrudnionych sięga nawet 50%, dlatego teŝ ustalenie normatywów higienicznych dla alergenów zawodowych moŝe mieć tu duŝe znaczenie dla ograniczenia zapadalności na choroby alergiczne. Udowodniono istnienie zaleŝności dawka odpowiedź pomiędzy stopniem ekspozycji na niektóre alergeny (np. czerwony cedr, kalafonię, alergeny piekarskie) a rozwojem astmy zawodowej. Obecnie dzięki poprawie technik oceny środowiska pracy wprowadzeniu indywidualnych dozymetrów, a takŝe wprowadzeniu czułych metod immunologicznych pozwalających na oznaczenie niskich stęŝeń alergenów o duŝym cięŝarze cząsteczkowym moŝliwa jest taka ocena pod względem alergologicznym. Nie wiadomo jednak, jaki typ naraŝenia ma tutaj decydujące znaczenie dla rozwoju uczulenia średnia ekspozycja czy tez wysokie stęŝenia chwilowe. Dlatego teŝ ustalanie tych stęŝeń w chwili obecnej opiera się na metodzie prób i błędów. Amerykańska Konferencja Rządowych Higienistów Przemysłowych (American Conference of Governemental Industrial Hygienists ACGIH) wprowadziła normatyw higieniczny dla pyłu w piekarniach 0,5 mg w metrze sześciennym i okazało się, Ŝe poniŝej tej wartości uczulenie nie występuje. Trudności tu spotykane 12

13 wiąŝą się z czynnikiem czasu i faktem, Ŝe nie wszyscy a tylko pewien odsetek zapada na chorobę alergiczną, a oprócz ekspozycji znaczącą rolę spełniają tu inne czynniki ryzyka, takie jak np. atopia czy teŝ palenie tytoniu. RozwaŜania te dotyczą najczęściej czynników o duŝej masie cząsteczkowej tj. protein i glikoprotein wywołujących astmę IgE-zaleŜną. Patogeneza uczulenia na czynniki o małej masie cząsteczkowej jest stosunkowo mało poznana i nadal jest odczuwalny wyraźny niedostatek badań odnoszących poziom naraŝenia do zapadalności. JednakŜe naleŝy podkreślić, Ŝe w ustalaniu obowiązujących wartości normatywów higienicznych dla związków chemicznych o małej masie cząsteczkowej bierze się pod uwagę takŝe zaleŝność pomiędzy poziomem naraŝenia a efektami alergizującymi tych substancji. Alergenami, które wydają się być szczególnie istotne ze względu na wysoką częstość występowania astmy u naraŝonych lub znaczne liczebnie populacje eksponowane, to alergeny pszenicy, α-amylaza (alergeny piekarskie), białka moczu myszy i szczura (laboratoria), enzymy Bacillus subtilis oraz lateks gumy naturalnej. Jedynym moŝliwym do zastosowania podejściem w tym przypadku jest bazowanie na efektach zdrowotnych w obserwowanych populacjach naraŝonych i ustalanie wartości najwyŝszych dopuszczalnych stęŝeń metodą prób i błędów. Np. dla subtilizyny (enzymu Bacillus subtilis) ACGIH zaproponowało NDS 0,06 g/m 3. Wydaje się jednak, Ŝe taka wartość NDS podyktowana została moŝliwościami technicznymi, a raport Nordyckiej Grupy Ekspertów ds. Dokumentacji Kryteriów (Nordic Expert Group for Criteria Documentation) wskazuje, Ŝe uczulenie występuje takŝe poniŝej takiego poziomu ekspozycji. Najliczniejsze badania oceniające związek pomiędzy ekspozycją zawodową a rozwojem chorób alergicznych dotyczą piekarzy. Przeprowadzone ostatnio badania 13

14 epidemiologiczne potwierdziły zaleŝność pomiędzy wielkością ekspozycji a występowaniem objawów związanych z pracą. Houba i wsp. zaproponowali jako wartość progową 0,5 mg/m 3, co zostało zaakceptowane przez Amerykańską Konferencję Rządowych Higienistów Przemysłowych (American Conference of Governmental Industrial Hygienists ACGIH). W Polsce normatyw ten wynosi 5 mg/m 3, w Szwecji 3 mg/m 3, a w Niemczech 4 mg/m 3 dla pyłu całkowitego i 1,5 mg/m 3 dla frakcji respirabilnej. W Wielkiej Brytanii, Komisja ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa (Health and Safety Commission) przyjęła wartość 10 mg/m 3 jako maksymalne stęŝenie pyłu mącznego w ciągu 8-godzinnego dnia pracy (Maximum Exposure Limit MEL). Cullinan i wsp. stwierdzili jednak, Ŝe nadwraŝliwość i związane z pracą w naraŝeniu na mąkę objawy występują podczas ekspozycji na stęŝenia znacznie poniŝej 10 mg/m 3. Wydaje się, Ŝe tylko redukcja naraŝenia do 1 mg/m 3 eliminuje występowanie większości skutków zdrowotnych. W badaniach Houba i wsp. wykazano, Ŝe zarówno osoby atopowe, jak i nieatopowe, częściej uczulały się na mąkę pszenną, gdy były naraŝone na średnie i wysokie stęŝenia alergenów w porównaniu z najniŝszą kategorią ekspozycji, aczkolwiek korelacja ta była znamienna jedynie dla atopików naraŝonych na alergen w najwyŝszym stęŝeniu (iloraz szans 5,2; przedział ufności 1,6 16,2). Autorzy proponują redukcję naraŝenia na alergeny mąki pszennej do 0,2 µg/m 3. Z kolei Cullinan i wsp. zaobserwowali znamienny trend występowania objawów alergicznych ze strony nosa, spojówek i skóry wraz ze wzrostem stęŝenia alergenów w powietrzu. W nowszym badaniu tych samych autorów stwierdzono istotny wpływ wysokich stęŝeń alergenów mąki pszennej w powietrzu na wystąpienie objawów klinicznych (zarówno ze strony górnych, jak i dolnych dróg oddechowych) oraz na 14

15 wystąpienie nadwraŝliwości na te alergeny, wykrywanej za pomocą punktowych testów skórnych. Powtórna analiza wszystkich przeprowadzonych dotychczas badań piekarzy przeprowadzona przez Heederik i Houba potwierdziła wcześniejsze sugestie, Ŝe bezpiecznym poziomem ekspozycji (No Observed Effect Level NOEL) jest stęŝenie pyłu całkowitego pomiędzy 0,5 i 1 mg/m 3, czyli od 2 do 6 µg/m 3 alergenów mąki pszennej. Ze względu na małą dostępność metod oznaczania alergenów mąki pszennej uwaŝa się, Ŝe zalecenia dotyczące środowiska pracy powinny być wyraŝane właśnie jako stęŝenia pyłu całkowitego. Przyjmuje się, Ŝe zawartość mąki pszennej w pyle całkowitym wynosi średnio 1,45 µg/mg i zwykle waha się w przedziale 0,4 2,9 µg/mg. Większą zawartość stwierdza się w miejscach, gdzie mąka pszenna jest głównym składnikiem pyłu. Próba ustalenia wartości LOEL (Lowest Observed Effect Level) nie zakończyła się ustaleniem stęŝenia róŝniącego się istotnie od NOEL. Przyjmując w obliczeniach współczynnik ryzyka 1,5 2, dla wystąpienia uczulenia, porównując populację nienaraŝoną i naraŝoną na najniŝsze stęŝenia alergenów, uzyskano wartości LOEL 1,3 1,8 mg/m 3 (dla współczynnika 1,5) i 2,3 3,6 mg/m 3 (dla współczynnika 2). Wartości te naleŝy jeszcze dodatkowo obniŝyć, jeśli oczekiwanym skutkiem zdrowotnym nie jest sama nadwraŝliwość, ale swoiste uczulenie połączone z objawami astmy lub nieŝytu nosa. Badania przeprowadzone przez Houba i wsp. oraz Nieuwenhuijsen i wsp. wykazały, Ŝe istnieje ścisła korelacja pomiędzy stęŝeniem α-amylazy w powietrzu a występowaniem nadwraŝliwości na ten alergen ocenianej za pomocą punktowych testów skórnych. Stwierdzano takŝe pozytywny trend pomiędzy naraŝeniem na α- amylazę a występowaniem swoistych przeciwciał w surowicy, ale nie osiągnął on 15

16 znamienności statystycznej. Podobne wyniki uzyskali równieŝ Nieuwenhuijsen i wsp. wykazując, Ŝe średnie i wysokie kategorie ekspozycji na α-amylazę mają istotny związek z wystąpieniem dodatnich wyników punktowych testów skórnych z tym alergenem. Stwierdzane dotychczas stęŝenia α-amylazy, w zaleŝności od piekarni, stanowiska pracy itp., wahają się od wartości poniŝej wykrywalności metody do 307 ng/m 3. UwaŜa się, Ŝe dopuszczalny limit higieniczny powinien wynosić znacznie poniŝej 50 ng/m 3. Wartością, poniŝej której Houba i wsp. nie obserwowali częstszego występowania nadwraŝliwości na α-amylazę, było 8,8 ng/m 3. Wiadomo jednak równieŝ, Ŝe wyniki pomiaru stęŝenia α-amylazy ściśle zaleŝą od metody wykonywania oznaczenia. Dlatego teŝ, przed wprowadzeniem limitów higienicznych dla α-amylazy, konieczna jest standaryzacja pomiarów. Ostatnio zwrócono uwagę na rolę naraŝenia na alergeny zawodowe w środowisku domowym. Okazuje się bowiem, Ŝe w domach piekarzy, zwłaszcza jeśli znajdują się one na tyle blisko piekarni, by pracownik nie musiał przebierać się po wyjściu z pracy, wykrywa się obecność α-amylazy i pyłu mąki. Niektórzy członkowie rodzin piekarzy byli uczuleni na mąkę pszenną i α-amylazę. Nie moŝna jednak wykluczyć znaczenia wizyt tych osób w piekarniach w rozwoju uczulenia, dlatego teŝ konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań. 2.4 Alergeny mąki i jej zanieczyszczeń Astma piekarzy to jedna z najczęściej rozpoznawanych chorób alergicznych układu oddechowego o etiologii zawodowej. Ocenia się, Ŝe częstość występowania zawodowego alergicznego nieŝytu nosa o tej etiologii wynosi od 18 do 29%, a astmy oskrzelowej od 4,9 do 7%. 16

17 Około 29% piekarzy z objawami ze strony układu oddechowego nie wykazuje laboratoryjnych cech uczulenia na alergeny zawodowe, a u 32% piekarzy uczulonych na mąkę nie występują Ŝadne objawy alergii. Zatem nie w kaŝdym przypadku astma oskrzelowa u piekarza jest wywołana uczuleniem na alergeny mąki. Ostatnio coraz częściej obserwuje się nadwraŝliwość na nowe alergeny środowiska pracy piekarzy, np. enzymy ksylanolityczne, lizozym, białko jaja kurzego, pleśnie itd. Są to wprawdzie pojedyncze doniesienia, ale łącznie alergeny te zaczynają stanowić istotną grupę czynników etiologicznych astmy piekarzy. Wymaga to rozwijania nowych metod diagnostycznych. Mąka zawiera około 40 róŝnych alergenów. Pogłębianie badań nad składem alergenowym mąki stale zwiększa tę liczbę, pozostawiając wciąŝ nierozwiązaną kwestię istotności poszczególnych alergenów. Podkreśla się rolę alergenów pochodzących z mąki pszennej, Ŝytniej, sojowej, dodatków piekarniczych, a niekiedy równieŝ kurzu magazynowego. W badaniach Baura i wsp. 60% piekarzy z podejrzeniem alergii dróg oddechowych było uczulonych na mąkę pszenną, a 57% tej grupy na mąkę Ŝytnią. Ponadto u 22% stwierdzono swoiste przeciwciała IgE przeciwko α-amylazie pochodzącej z Aspergillus oryzae. Niektóre z grup alergenów zostały dobrze scharakteryzowane. Mąka pszenna W celu identyfikacji i scharakteryzowania alergenów mąki pszennej stosuje się najczęściej techniki elektroforetyczne oraz immunoblotting. Techniki elektroforetyczne wykazują przewagę nad chromatografią, gdyŝ zapewniają wyŝszą rozdzielczość i pozwalają na rozdział złoŝonego kompleksu białkowego, jakim jest mąka pszenna. 17

18 Klasyfikacji białek zawartych w nasionach pszenicy, w zaleŝności od stopnia rozpuszczalności, dokonał Osborne. WyróŜnił on: albuminy rozpuszczalne w wodzie stanowiące około 15% białka całkowitego zawartego w mące, globuliny rozpuszczalne w soli fizjologicznej około 5% białka całkowitego, gliadyny rozpuszczalne w etanolu, nierozpuszczalne w wodzie ani w soli fizjologicznej około 40% białka całkowitego, gluteniny rozpuszczalne w moczniku, detergentach, ługu potasowym i kwasie octowym około 40% białka całkowitego. Składają się one z podjednostek o duŝej i małej masie cząsteczkowej połączonych mostkami siarczkowymi (SS). Gliadyny i gluteniny, znane takŝe jako prolaminy, tworzą gluten, białko spichrzowe nasion zbóŝ. Według klasyfikacji opartej na właściwościach molekularnych wyróŝnia się: prolaminy o duŝej masie cząsteczkowej około 100 kd; zaliczane są tu m.in. podjednostki glutenin o duŝej masie cząsteczkowej, prolaminy ubogie w siarkę (S (sulphur)-poor prolamins) około 60 kd; obejmujące m.in. ω-gliadyny, prolaminy bogate w siarkę (S (sulphur)-rich prolamins) kd; do tej grupy naleŝą podjednostki glutenin o małej masie cząsteczkowej, tj. α/β- i γ- gliadyny. Prolaminy rozpuszczalne w wodzie lub soli stanowią około 80% białka całkowitego zawartego w nasionach pszenicy. Pozostałe 20% stanowią albuminy i globuliny spełniające róŝne funkcje fizjologiczne w nasionach (enzymy, inhibitory enzymów). 18

19 Posch i wsp. oraz Weiss i wsp. przy uŝyciu dwuwymiarowej elektroforezy o wysokiej rozdzielczości stwierdzili w mące pszennej obecność 700 białek, z których wykazywało zdolność wiązania IgE. Białka te zostały przez autorów podzielone na 3 grupy: inhibitory α-amylazy/proteaz o masie cząsteczkowej kd, oksydaza acylo-koenzymu A o masie cząsteczkowej 27 kd, aldolaza fruktozo-bifosfonianowa o masie cząsteczkowej 37 kd. Większość białek wiąŝących IgE naleŝy do frakcji albumin i globulin (70 80%). Białka te wykazują ogromną róŝnorodność, podczas gdy niemal wszystkie gliadyny i gluteniny posiadają te same epitopy. Oznacza to, Ŝe przeciwciała IgE, swoiste dla określonego białka tych frakcji, wiąŝą się jednocześnie z wieloma innymi białkami. Stąd teŝ stosunkowo niewielka liczba przeciwciał wykrywa niemal wszystkie gliadyny lub gluteniny. Tylko nieliczne spośród wielu wykrytych białek wiąŝących przeciwciała IgE zostały dobrze scharakteryzowane. Udało się to w odniesieniu do rodziny białek będących inhibitorami α-amylazy/trypsyny. W grupie tej wyodrębniono postać tetrameryczną, dimeryczną i monomeryczną inhibitora α-amylazy oraz homolog inhibitora trypsyny mąki jęczmiennej. Spośród wymienionych, najsilniejsze właściwości alergizujące wykazuje CM16*, glikozylowana podjednostka postaci tetramerycznej inhibitora α- amylazy. Wiązanie IgE przez poszczególne podjednostki heterotrameru i homodimeru inhibitorów α-amylazy zostało potwierdzone dodatnimi wynikami punktowych testów skórnych oraz obecnością swoistych przeciwciał w surowicy (50% badanych surowic). Sanchez-Monge i wsp. wyizolowali glikoproteinę o masie cząsteczkowej 36 kd i aktywności peroksydazy, podobną do peroksydazy swoistej dla nasion jęczmienia. 19

20 U 6 spośród 10 pacjentów z astmą piekarzy, wywołaną przez mąkę pszenną, stwierdzono obecność przeciwciał swoistych dla tego enzymu. UwaŜa się, Ŝe istnienie peroksydaz swoistych dla nasion moŝe pomóc w wyjaśnieniu krzyŝowych reakcji alergicznych na róŝne mąki. Glikoproteiny wiąŝące IgE o podobnej masie cząsteczkowej znaleziono równieŝ w mące jęczmiennej i mąkach chlebowych. Najprawdopodobniej N- końce reszt cukrowych kompleksów glikanów obecnych w roślinach i u owadów, a nie stwierdzanych u ssaków, są głównym czynnikiem odpowiedzialnym za alergogenność związanych z nimi białek. Badanie przeprowadzone u piekarzy chorujących na astmę oskrzelową, alergiczny nieŝyt nosa, oraz u osób bez Ŝadnych objawów wykazało, Ŝe asige z 60 70% wszystkich surowic wykrywały białka 74 kd i 69 kd. Swoiste IgE pochodzące od około 50% chorych na astmę wiązało się z białkami 15, 17 i 47 kd. Białko 47 kd było wykrywane takŝe przez asige 42% pacjentów z nieŝytem nosa. Zdolność wiązania przeciwciał IgE wykazują takŝe podjednostki homodimeru aglutynin o masie cząsteczkowej 17 kd oraz rozpuszczalne w wodzie gliadyny. Szczególnie silne właściwości alergogenne wykazują α- i ω-gliadyna. Sander i wsp. stwierdzili, Ŝe Ŝadnemu z białek zawartych w mące pszennej czy Ŝytniej nie moŝna przypisać roli głównego alergenu, a u kaŝdego pacjenta uczulonego na mąkę pszenną stwierdza się indywidualny wzór wiązania IgE przez róŝne alergeny. Obserwowano wiązanie asige z róŝnymi białkami, np. tylko z frakcją białek rozpuszczalnych w wodzie czy tylko w etanolu. W surowicy jednej osoby wykryto przeciwciała dla 5 50, a ogółem u wszystkich badanych dla 100 białek. Autorzy ci zidentyfikowali takŝe cztery nowe, dotychczas nie opisywane, alergeny mąki pszennej. Są to białka o konfiguracji dwóch izoform dehydrogenazy 3-fosforan aldehydu glicerynowego z Hordeum vulgare, izomerazy triozofosforanowej (Triose-Phosphate Isomerase TPIS) 20

OPRACOWANIE KOMPLEKSOWEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB ZAWODOWYCH SKÓRY

OPRACOWANIE KOMPLEKSOWEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB ZAWODOWYCH SKÓRY OPRACOWANIE KOMPLEKSOWEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB ZAWODOWYCH SKÓRY Zadanie 1. Badania i analizy dotyczące opracowania kompleksowego programu profilaktyki chorób zawodowych skóry Okres realizacji:

Bardziej szczegółowo

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII 3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, charakteryzującą się nawracającymi atakami duszności, kaszlu i świszczącego oddechu, których częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Alergeny wziewne. DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowym alergenem wziewnym u psa jest roztocze z gatunku Dermatophagoides

Alergeny wziewne. DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowym alergenem wziewnym u psa jest roztocze z gatunku Dermatophagoides 4 Alergie na alergeny wziewne Alergie na alergeny wziewne 69 DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowym alergenem wziewnym u psa jest roztocze z gatunku Dermatophagoides W alergologii weterynaryjnej najczęstszą przyczyną

Bardziej szczegółowo

Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy alergii?

Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy alergii? Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Czy alergia układu oddechowego to często spotykany problem? Choroby alergiczne występują obecnie z bardzo dużą częstością. Szacuje się, że na

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej.

Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej. Program Nr 11: Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych dla młodzieŝy szkolnej. Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej. I. Opis Programu: 1. Przesłanki dla realizacji

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przeprowadzonych przez Centrum Onkologii w Warszawie wskazują,

Wyniki badań przeprowadzonych przez Centrum Onkologii w Warszawie wskazują, CEL STRATEGICZNY PROGRAMU NA ROK 2014: Zmniejszanie zachorowań, inwalidztwa i zgonów wynikających z palenia tytoniu (choroby układu krąŝenia, nowotwory złośliwe, nienowotworowe choroby układu oddechowego,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 98/2009 z dnia 27 października2009 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE.

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03 SUBSTANCJA CZYNNA (INN) GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU LECZNICZEGO, KTÓREGO DOTYCZY PLAN ZARZĄDZANIA RYZYKIEM 12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna:

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE O

PODSTAWOWE INFORMACJE O PODSTAWOWE INFORMACJE O MOśLIWYCH SKAśENIACH POWIETRZA I ZASADACH POSTĘPOWANIA PO OGŁOSZENIU KOMUNIKATU O PRZEKROCZENIU DOPUSZCZALNYCH LUB ALARMOWYCH POZIOMÓW OZONU LUB PYŁU ZAWIESZONEGO PM 10 W POWIETRZU.

Bardziej szczegółowo

KaŜdego roku z powodu palenia tytoniu umiera w Polsce średnio 67 tysięcy osób dorosłych (51 tysięcy męŝczyzn i 16 tysięcy kobiet). W 2010 roku liczba

KaŜdego roku z powodu palenia tytoniu umiera w Polsce średnio 67 tysięcy osób dorosłych (51 tysięcy męŝczyzn i 16 tysięcy kobiet). W 2010 roku liczba CELE STRATEGICZNE PROGRAMU NA LATA 2014-2018: Zmniejszanie zachorowań, inwalidztwa i zgonów wynikających z palenia tytoniu (choroby układu krąŝenia, nowotwory złośliwe, nienowotworowe choroby układu oddechowego,

Bardziej szczegółowo

2) Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej

2) Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej 2) Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej Pn.: Program profilaktyczny dla dzieci i młodzieŝy szkolnej. Alergia na środowiskowe alergeny naturalne i substancje chemiczne 1.

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki raka prostaty.

Program profilaktyki raka prostaty. Program profilaktyki raka prostaty. I. Opis Programu: 1. Przesłanki dla realizacji Programu: Badania przesiewowe w celu wczesnego wykrycia raka stercza są równie waŝną metodą kontroli choroby, jak profilaktyka

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

NORMY śywienia CZŁOWIEKA Normy Ŝywienia człowieka

NORMY śywienia CZŁOWIEKA Normy Ŝywienia człowieka NORMY śywienia CZŁOWIEKA Normy Ŝywienia człowieka to standardy określające takie ilości energii i składników odŝywczych, które zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, uznaje się za wystarczające dla zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

Profilaktyczna opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieŝą w środowisku nauczania i wychowania na terenie lubelszczyzny

Profilaktyczna opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieŝą w środowisku nauczania i wychowania na terenie lubelszczyzny Lubelskie Centrum zdrowia Publicznego w Lublinie Zakład Ochrony Zdrowia Matki i Dziecka Profilaktyczna opieka zdrowotna nad dziećmi i młodzieŝą w środowisku nauczania i wychowania na terenie lubelszczyzny

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 28 kwietnia 2010r.

Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 28 kwietnia 2010r. Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź z dnia 28 kwietnia 2010r. w sprawie : wprowadzenia procedury Identyfikacji zagroŝeń oraz oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy w Urzędzie Miasta

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenia powietrza a obturacyjne choroby płuc

Zanieczyszczenia powietrza a obturacyjne choroby płuc Zanieczyszczenia powietrza a obturacyjne choroby płuc Dr med. Piotr Dąbrowiecki Wojskowy Instytut Medyczny Polska Federacja Stowarzyszeń Chorych na Astmę Alergię i POCHP Obturacyjne choroby płuc - ASTMA

Bardziej szczegółowo

Jesteśmy tym czym oddychamy?

Jesteśmy tym czym oddychamy? Jesteśmy tym czym oddychamy? Jak działają płuca Najczęstsze choroby płuc Dr med. Piotr Dąbrowiecki Wojskowy Instytut Medyczny Polska Federacja Stowarzyszeń Chorych na Astmę Alergię i POCHP ANATOMIA UKŁADU

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Dieta eliminacyjna czy prowokacja. dr. Agnieszka Krauze Stadion Narodowy Warszawa

Dieta eliminacyjna czy prowokacja. dr. Agnieszka Krauze Stadion Narodowy Warszawa Dieta eliminacyjna czy prowokacja dr. Agnieszka Krauze Stadion Narodowy Warszawa 14.03.2015 Alergeny pokarmowe w grupie dzieci mleko krowie jaja soja gluten ryby owoce morza orzeszki Naturalny przebieg

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Podczas akcji przebadano 4400 osób. Na badania rozszerzone skierowano ok. 950 osób. Do tej pory przebadano prawie 600 osób. W wyniku pogłębionych

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A nr XLII/ 291 /2014 RADY GMINY BIERAWA z dnia 27 marca 2014 r.

U C H W A Ł A nr XLII/ 291 /2014 RADY GMINY BIERAWA z dnia 27 marca 2014 r. U C H W A Ł A nr XLII/ 291 /2014 RADY GMINY BIERAWA z dnia 27 marca 2014 r. W sprawie: przyjęcia Programu szczepień profilaktycznych przeciwko wirusowi HPV wywołującego raka szyjki macicy na lata 2014-2016

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWY PROGRAM PROFILAKTYCZNY DOTYCZĄCY ALERGII ZAWODOWEJ

KOMPLEKSOWY PROGRAM PROFILAKTYCZNY DOTYCZĄCY ALERGII ZAWODOWEJ KOMPLEKSOWY PROGRAM PROFILAKTYCZNY DOTYCZĄCY ALERGII ZAWODOWEJ W ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet II Działanie 2.3 Wzmocnienie potencjału zdrowia osób pracujących oraz poprawienie

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Jacek Roliński KATEDRA I ZAKŁAD IMMUNOLOGII KLINICZNEJ UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE

Prof. dr hab. n. med. Jacek Roliński KATEDRA I ZAKŁAD IMMUNOLOGII KLINICZNEJ UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE Prof. dr hab. n. med. Jacek Roliński KATEDRA I ZAKŁAD IMMUNOLOGII KLINICZNEJ UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE ul. Chodźki 4a Tel. (0-81) 756-48-54 20-093 Lublin (0-81) 756-48-41 fax (0-81) 756-48-40 e-mail:

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia raka szyjki

Epidemiologia raka szyjki Epidemiologia raka szyjki W 2004 roku na raka szyjki macicy (kanału łączącego trzon macicy z pochwą) zachorowało blisko 3 500 Polek, a prawie 2 000 zmarło z jego powodu. Wśród wszystkich zachorowań kobiet

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP)

Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP) Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP) Materiał opracowany przez Oddział Higieny Pracy Działu Nadzoru Sanitarnego Wojewódzkiej Stacji

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

RAPORT ZA III KWARTAŁ 2010 ROKU

RAPORT ZA III KWARTAŁ 2010 ROKU RAPORT ZA III KWARTAŁ 2010 ROKU READ-GENE Spółka Akcyjna z siedzibą w Szczecinie za okres od 01.07.2010 r. do 30.09.2010 r. (III kwartał 2010 r.) wraz z danymi za okres od 01.01.2010 r. do 30.09.2010 r.

Bardziej szczegółowo

Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych przez pacjentów chorych na mukowiscydozę badanie COMPLIANCE. Raport końcowy

Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych przez pacjentów chorych na mukowiscydozę badanie COMPLIANCE. Raport końcowy Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych przez pacjentów chorych na mukowiscydozę badanie COMPLIANCE Raport końcowy Cel badania Celem badania była weryfikacja zgodności sposobu przyjmowania tobramycyny wziewnej

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - 2006 1. UZASADNIENIE POTRZEBY PROGRAMU Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Umieralność z tego

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nadmierne wydzielanie śluzu w drogach

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI ALERGIZUJĄCE W ŚRODOWISKU PRACY

CZYNNIKI ALERGIZUJĄCE W ŚRODOWISKU PRACY CZYNNIKI ALERGIZUJĄCE W ŚRODOWISKU PRACY Redakcja: Prof. dr hab. med. Cezary Pałczyński Recenzent: Prof. dr hab. med. Anna Skoczyńska Warszawa 2011 r. AUTORZY: Prof. dr hab. med. Cezary Pałczyński Dr.

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO MOTH KILLER SUPER. Substancja nr CAS nr WE % wag. Klasyfikacja

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO MOTH KILLER SUPER. Substancja nr CAS nr WE % wag. Klasyfikacja Aktualizacja: 22.12.2005r. KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU NIEBEZPIECZNEGO 1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI IDENTYFIKACJA PRODUCENTA Identyfikacja preparatu: MOTH KILLER SUPER Zastosowanie: Zawieszka do szafy

Bardziej szczegółowo

Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA?

Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? 1 Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? 1 2 Z perspektywy klienta i rynku Nowotwory są obecnie uznawane za chorobę cywilizacyjną: z roku na rok wzrasta liczba zachorowań.

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia 7. Badanie istotności róŝnic część II.

Ćwiczenia 7. Badanie istotności róŝnic część II. Ćwiczenia 7. Badanie istotności róŝnic część II. Zadania obowiązkowe UWAGA! Elementy zadań oznaczone kolorem czerwonym naleŝy przygotować lub wypełnić. Zadanie 7.1. (STATISTICA/R) W pliku Serce2.sta (porównaj

Bardziej szczegółowo

Czy żywność GMO jest bezpieczna?

Czy żywność GMO jest bezpieczna? Instytut Żywności i Żywienia dr n. med. Lucjan Szponar Czy żywność GMO jest bezpieczna? Warszawa, 21 marca 2005 r. Od ponad połowy ubiegłego wieku, jedną z rozpoznanych tajemnic życia biologicznego wszystkich

Bardziej szczegółowo

1.1. Słowo wstępne Patofizjologia w aspekcie historycznym Diagnostyka Leczenie... 3

1.1. Słowo wstępne Patofizjologia w aspekcie historycznym Diagnostyka Leczenie... 3 Spis treści 1. Kamienie milowe postępu wiedzy o patofizjologii i leczeniu astmy w XX wieku 1 1.1. Słowo wstępne......................... 1 1.2. Patofizjologia w aspekcie historycznym............ 1 1.3.

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego w województwie pomorskim w latach

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego w województwie pomorskim w latach Barbara Przychodzeń Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego w województwie pomorskim w latach 2012-2013 W 2012 roku po raz pierwszy został przeprowadzony egzamin gimnazjalny według nowych zasad. Zmiany

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie Choroby zawodowe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy uznanych za rakotwórcze u ludzi w aspekcie zmian wykazów substancji, mieszanin, czynników i procesów technologicznych

Bardziej szczegółowo

May 21-23, 2012 Białystok, Poland

May 21-23, 2012 Białystok, Poland 6 th International Forum May 21-23, 2012 Białystok, Poland Advances in prevention of allergic diseases of the respiratory system based on population screening of children and adolescents in the Grodno

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY PROFILAKTYKI MEDYCZNEJ SKUTKÓW ZDROWOT- NYCH SKAŻENIA ŚRODOWISKA

PROGRAMY PROFILAKTYKI MEDYCZNEJ SKUTKÓW ZDROWOT- NYCH SKAŻENIA ŚRODOWISKA Dr Dorota Jarosińska Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu PROGRAMY PROFILAKTYKI MEDYCZNEJ SKUTKÓW ZDROWOT- NYCH SKAŻENIA ŚRODOWISKA Udokumentowane występowanie niekorzystnych następstw

Bardziej szczegółowo

Procedura zarządzania ryzykiem w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu

Procedura zarządzania ryzykiem w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu Procedura zarządzania ryzykiem w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu Załącznik nr 2 do zarządzenia Celem procedury jest zapewnienie mechanizmów identyfikowania ryzyk zagraŝających realizacji

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

NIETOLERANCJA A ALERGIA POKARMOWA

NIETOLERANCJA A ALERGIA POKARMOWA NIETOLERANCJA A ALERGIA POKARMOWA Nietolerancja i alergia pokarmowa to dwie mylone ze sobą reakcje organizmu na pokarmy, które dla zdrowych osób są nieszkodliwe. Nietolerancja pokarmowa w objawach przypomina

Bardziej szczegółowo

- Human. - Immunodeficenc. - Virus. (ludzki) (upośledzenie odporności immunologicznej) (wirus)

- Human. - Immunodeficenc. - Virus. (ludzki) (upośledzenie odporności immunologicznej) (wirus) H I V - Human (ludzki) - Immunodeficenc (upośledzenie odporności immunologicznej) - Virus (wirus) Drogi zakaŝenia HIV Kontakt zakaŝonej krwi z krwią lub błoną śluzową osoby niezakaŝonej, np. uŝywanie tej

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

układu oddechowego dla mieszkańców

układu oddechowego dla mieszkańców Projekt Promocja i profilaktyka chorób układu oddechowego dla mieszkańców Powiatu Nidzickiego. Nidzica, dnia 30 marca 2016 r. ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego 2009-2014 oraz budżetu państwa

Bardziej szczegółowo

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study.

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study. 1. Wstęp Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach epidemiologicznych stwierdzono znaczący wzrost częstości występowania alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej

Bardziej szczegółowo

Przegląd epidemiologiczny metod diagnostyki i leczenia łagodnego rozrostu stercza na terenie Polski.

Przegląd epidemiologiczny metod diagnostyki i leczenia łagodnego rozrostu stercza na terenie Polski. Przegląd epidemiologiczny metod diagnostyki i leczenia łagodnego rozrostu stercza na terenie Polski. Program MOTO-BIP /PM_L_0257/ Ocena wyników programu epidemiologicznego. Dr n. med. Bartosz Małkiewicz

Bardziej szczegółowo

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Analiza wraŝliwości Banków Spółdzielczych na dokapitalizowanie w kontekście wzrostu akcji

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH U PACJENTÓW 65+ Włodzimierz Samborski Katedra Reumatologii i Rehabilitacji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec

Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec Klinika Pneumonologii, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc OT w Rabce-Zdroju Epidemiologia Zakażenia

Bardziej szczegółowo

Personel zatrudniony przy obsłudze maszyn i urządzeń (pomieszczenia czyste )

Personel zatrudniony przy obsłudze maszyn i urządzeń (pomieszczenia czyste ) Źródła pyłów w pomieszczeniach Procesy technologiczne (typowe pomieszczenia produkcyjne) Personel zatrudniony przy obsłudze maszyn i urządzeń (pomieszczenia czyste ) Powietrze doprowadzane z zewnątrz przez

Bardziej szczegółowo

PRECYZYJNE WYNIKI DLA BEZPIECZNYCH I LEPSZYCH DECYZJI DIAGNOSTYCZNYCH

PRECYZYJNE WYNIKI DLA BEZPIECZNYCH I LEPSZYCH DECYZJI DIAGNOSTYCZNYCH Klicka här för att ändra format PRECYZYJNE WYNIKI DLA BEZPIECZNYCH I LEPSZYCH DECYZJI DIAGNOSTYCZNYCH Wypełnij lukę diagnostyczną w alergii na jady pszczoły i osy Rozwiązanie dla podwójnie pozytywnego

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe piersi - ryzyko zachorowania, zaawansowanie, przeŝycia pięcioletnie. Dolny Śląsk, Dolnośląskie Centrum Onkologii.

Nowotwory złośliwe piersi - ryzyko zachorowania, zaawansowanie, przeŝycia pięcioletnie. Dolny Śląsk, Dolnośląskie Centrum Onkologii. Nowotwory złośliwe piersi - ryzyko zachorowania, zaawansowanie, przeŝycia pięcioletnie. Dolny Śląsk, Dolnośląskie Centrum Onkologii. Przygotowali: Komitet ds. Epidemiologii Beata Hawro, Maria Wolny-Łątka,

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Instytucjonalne uwarunkowania narodowego systemu innowacji w Niemczech i w Polsce wnioski dla Polski Frankfurt am Main 2012 1 Instytucjonalne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Radosław Charkiewicz praca magisterska Zakład Diagnostyki Hematologicznej Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Przewlekła

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Waldemar Halota HCV. RAPORT W BUDOWIE Instytut Ochrony Zdrowia

Waldemar Halota HCV. RAPORT W BUDOWIE Instytut Ochrony Zdrowia Waldemar Halota HCV RAPORT W BUDOWIE Instytut Ochrony Zdrowia Instytut Ochrony Zdrowia Członkowie Rady Konsultacyjnej Waldemar Halota, Robert Flisiak, Małgorzata Pawłowska, Krzysztof Tomasiewicz, Mirosław

Bardziej szczegółowo

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

opracowanych przy wsparciu Komisji, duŝych projektach pilotaŝowych oraz projektach badawczych w tej dziedzinie.

opracowanych przy wsparciu Komisji, duŝych projektach pilotaŝowych oraz projektach badawczych w tej dziedzinie. Perspektywy i strategie rozwoju usług telemedycznych w Polsce - legislacja dr n. med. Leszek Sikorski Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia 26 kwiecień 2012 r. Komisja będzie działać na rzecz

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

Pewnego razu w gabinecie. Dr hab. med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii, WUM

Pewnego razu w gabinecie. Dr hab. med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii, WUM Pewnego razu w gabinecie. Dr hab. med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii, WUM Pewnego razu w gabinecie Niemowlę 10.miesięczne CII PII SN; masa ur. 3600 Wywiad rodzinny bez obciążeń Pewnego razu w gabinecie

Bardziej szczegółowo

Ocena Ryzyka Zawodowego AKTUALIZACJA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO NA STANOWISKACH PRACY W ZESPOLE SZKÓŁ SAMORZĄDOWYCH W PARADYŻU

Ocena Ryzyka Zawodowego AKTUALIZACJA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO NA STANOWISKACH PRACY W ZESPOLE SZKÓŁ SAMORZĄDOWYCH W PARADYŻU Strona: 1 AKTUALIZACJA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO NA STANOWISKACH PRACY W ZESPOLE SZKÓŁ SAMORZĄDOWYCH W PARADYŻU Zredagował: Specjalista ds. bhp Data: 2014.02.03, podpis Zatwierdził Dyrektor Data: 2014.02.03,

Bardziej szczegółowo

Handel zagraniczny towarami rolno-spoŝywczymi Polski z USA w latach 2009 2013 i w okresie I VII 2014 r.

Handel zagraniczny towarami rolno-spoŝywczymi Polski z USA w latach 2009 2013 i w okresie I VII 2014 r. BIURO ANALIZ I PROGRAMOWANIA Warszawa, 14-9-6 Handel zagraniczny towarami rolno-spoŝywczymi Polski z USA w latach 9 13 i w okresie I VII 14 r. Stany Zjednoczone utrzymują pozycję największej i najbardziej

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z PRZEBIEGU BADAŃ PRZESIEWOWYCH MOJE DZIECKO NIE CHRAPIE WYKONYWANEGO PRZEZ FUNDACJĘ ZDROWY SEN. PROGRAM POD PATRONATEM

RAPORT Z PRZEBIEGU BADAŃ PRZESIEWOWYCH MOJE DZIECKO NIE CHRAPIE WYKONYWANEGO PRZEZ FUNDACJĘ ZDROWY SEN. PROGRAM POD PATRONATEM RAPORT Z PRZEBIEGU BADAŃ PRZESIEWOWYCH MOJE DZIECKO NIE CHRAPIE WYKONYWANEGO PRZEZ FUNDACJĘ ZDROWY SEN. PROGRAM POD PATRONATEM WIELKIEJ ORKIESTRY ŚWIĄTECZNEJ POMOCY Warszawa dnia 2014-05-08 Opracowanie:

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYBRANYCH PROCESÓW REALIZOWANYCH W SZPITALACH NA STYKU Z SYSTEMAMI E-ZDROWIA

BADANIE WYBRANYCH PROCESÓW REALIZOWANYCH W SZPITALACH NA STYKU Z SYSTEMAMI E-ZDROWIA ZAŁĄCZNIK C Anna Gontarek-Janicka 1 BADANIE WYBRANYCH PROCESÓW REALIZOWANYCH W SZPITALACH NA STYKU Z SYSTEMAMI E-ZDROWIA SPIS TREŚCI WSKAZÓWKI METODYCZNE DO PRZEPROWADZENIA BADAŃ... 2 WYKAZ WYBRANYCH PROCESÓW

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna choroby meningokokowej w województwie

Sytuacja epidemiologiczna choroby meningokokowej w województwie Sytuacja epidemiologiczna choroby meningokokowej w województwie śląskim w latach 07-. Analizie poddano zgłoszenia zachorowań na chorobę meningokokową w latach 07- na terenie województwa śląskiego. ZakaŜenia

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo

Zasady wdroŝenia absolutnego ryzyka złamaz. amań w algorytmach diagnostyczno-leczniczych

Zasady wdroŝenia absolutnego ryzyka złamaz. amań w algorytmach diagnostyczno-leczniczych Zasady wdroŝenia absolutnego ryzyka złamaz amań w algorytmach diagnostyczno-leczniczych Dr hab. med. Jerzy Przedlacki XVII Wielodyscyplinarne Forum Osteoporotyczne Warszawa-Mi Międzylesie, 20.05.2006 Algorytm

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Efekty kształcenia dla przedmiotu Słuchacz, który zaliczył przedmiot, ma wiedzę, umiejętności i kompetencje

Bardziej szczegółowo

Regionalne Programy Profilaktyczne realizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Regionalne Programy Profilaktyczne realizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Regionalne Programy Profilaktyczne realizowane przez Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Regionalny Program Przeciwnowotworowej Edukacji MłodzieŜy Szkół Ponadgimnazjalnych Celem programu

Bardziej szczegółowo

Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych

Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych Etyka finansowania leczenia chorób rzadkich onkologicznych Piotr Fiedor VI Letnia Akademia Onkologiczna dla Dziennikarzy Opracowano na podstawie źródeł udostępnionych w systemie informacji publicznej 11.08.2016

Bardziej szczegółowo

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora

1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNEJ MENTOL Data wydania: 09.2002 Data aktualizacji: 09.2009 1. Identyfikacja substancji/ Identyfikacja producenta, dystrybutora Nazwa substancji: Mentol Synonimy:

Bardziej szczegółowo

Dz.U zm. Dz.U

Dz.U zm. Dz.U Dz.U.04.280.2771 2005.09.08 zm. Dz.U.05.160.1356 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 85/2011 BURMISTRZA WYSZKOWA z dnia 20 maja 2011r.

Zarządzenie nr 85/2011 BURMISTRZA WYSZKOWA z dnia 20 maja 2011r. Zarządzenie nr 85/2011 BURMISTRZA WYSZKOWA z dnia 20 maja 2011r. w sprawie zasad i trybu wyznaczania celów i zadań w Urzędzie Miejskim w Wyszkowie i gminnych jednostkach organizacyjnych oraz procedury

Bardziej szczegółowo

Rodzinna gorączka śródziemnomorska

Rodzinna gorączka śródziemnomorska www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Rodzinna gorączka śródziemnomorska Wersja 2016 2. DIAGNOZA I LECZENIE 2.1 Jak diagnozuje się tę chorobę? Zasadniczo stosuje się następujące podejście: Podejrzenie

Bardziej szczegółowo

PLAN METODYCZNY LEKCJI BIOLOGII W II KLASIE GIMNAZJUM

PLAN METODYCZNY LEKCJI BIOLOGII W II KLASIE GIMNAZJUM PLAN METODYCZNY LEKCJI BIOLOGII W II KLASIE GIMNAZJUM Temat: Powtórzenie wiadomości dotyczących działu ODDYCHANIE. Zakres treści programowych: narządy budujące układ oddechowy, fazy oddychania, mechanizm

Bardziej szczegółowo