OD REDAKCJI Z GŁĘBI SERCA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OD REDAKCJI Z GŁĘBI SERCA"

Transkrypt

1

2 MATIO 4/2002 (18) Zespół redakcyjny: Stanisław Sitko, Lidia Wójtowicz, Paweł Wójtowicz, Alicja Rostocka, Małgorzata Kaczmarek Konsultacja medyczna: lek. med. Piotr Dziadek Adres redakcji: Kraków, ul. Celna 6 tel./fax (012) Opracowanie graficzne: Jacek Zieliński Druk: Drukarnia Technet, Kraków Dystrybucja: Medycyna Praktyczna, Kraków Wydawca: Fundacja MATIO (nakład: 5000 egz.) Redakcja nie odpowiada za treść ogłoszeń i reklam. W sprawie zamieszczania reklam prosimy kontaktować się z panem Pawłem Wójtowiczem, tel. (012) , (0603) , listownie pod adresem Redakcji lub pocztą elektroniczną. Wszystkie numery Matio w 2002 roku są dofinansowane przez PFRON w ramach programu Papirus OD REDAKCJI Drodzy Czytelnicy, w imieniu całego Kolegium Redakcyjnego pragniemy życzyć Wam, by nadchodzący rok płynął dla wszystkich wolniej niż poprzednie, aby w tym zabieganiu znalazł się czas na wypoczynek i dla rodziny, a wszystkie dni upływały w zdrowiu i z uśmiechem na twarzy. A nam wszystkim, by w medycynie nastąpiły postępy pozwalające przynajmniej na powstrzymanie mukowiscydozy. Pragniemy także podziękować wszystkim, którzy w tym roku pomagali naszym podopiecznym. DZIĘKUJEMY!!! Redakcja Z GŁĘBI SERCA Po 6 latach istnienia Fundacja wydała medal dla uhonorowania osób szczególnie zasłużonych dla Fundacji. Medal IMO PECTORE (co znaczy Z głębi serca ). Twórcą medalu jest Pan Tomasz Wojcieszek. Pierwszy egzemplarz medalu Kapituła Fundacji przyznała Panu Alexandrowi Overweterowi Jr., który niewątpliwie jest osobą zasługującą na to najwyższe wyróżnienie. Uzasadnieniem Kapituły był fakt, że od dwóch lat uzyskiwaliśmy bezinteresowną płynącą Z głębi serca pomoc, dzięki której mogliśmy pomagać naszym podopiecznym. Jesteśmy dumni z faktu, że możemy przekazać ten medal, a przekazaliśmy go Z głębi serca naszego i naszych podopiecznych. Medal wręczył osobiście Prezes Fundacji Stanisław Sitko w szczególny dzień, bo w przeddzień wigilii Bożego Narodzenia. Dziękujemy, Panie Alexandrze. Boże, użycz mi pogody ducha, abym pogodził się z tym, czego nie mogę zmienić, odwagi, abym zmieniał to, co mogę, i mądrości, bym odróżniał jedno od drugiego. 2 MATIO 4/2002

3 Z działalności Fundacji II WARSZTATY SZKOLENIOWO EDUKACYJNE MUKOWISCYDOZA listopada 2003 r. już po raz drugi spotkaliśmy się w Krakowie w hotelu CRA- COVIA na Warsztatach MUKOWISCYDOZA Warsztaty odbyły się dzięki wsparciu finansowemu PFRON oraz pomocy i uprzejmości dyrekcji Hotelu Orbis Cracovia. W tym roku mieliśmy zaszczyt gościć takich wykładowców, jak dr Anna Stolarczyk, dr Beata Weber-Dąbrowska, dr Marek Olejniczak, dr Andrzej Pogorzelski, prof. Wojciech Cichy, dr Teresa Orlik oraz mgr Dorota Wójcik-Słonina. Skrócony program warsztatów r., niedziela Zakwaterowanie uczestników Otwarcie i zapoznanie z programem warsztatów Wykład dr ANNA STOLARCZYK (dietetyka) Wykład dr BEATA WEBER- -DĄBROWSKA (terapia fagowa) Wykład JACEK BODASIŃSKI Wykład PREZENTACJA FUNDACJI Wykład dr MAREK OLEJNICZAK (stomatologia) Po pierwszym dniu wykładów znalazła się chwila na odrobinę odprężenia, spacer po Rynku Głównym w Krakowie i uczestnictwo we Mszy św. w Bazylice Kościoła Mariackiego. Później spacerkiem do Hotelu pod Różą na lampkę wina i ciasteczka, rozmowy z innymi rodzicami, członkami Fundacji i wykładowcami r., poniedziałek Wykład dr ANDRZEJ POGORZEL- SKI (pulmunologia) Wykład prof. WOJCIECH CICHY (gastroenterologia) Wykład dr TERESA ORLIK (rehabilitacja) Wykład mgr DOROTA WÓJCIK- -SŁONINA (psychologia) Podsumowanie i zakończenie Warsztatów Wyjazd uczestników MATIO 4/2002 3

4 Dla wszystkich naszych Czytelników, którzy nie mogli wziąć udział w warsztatach, zamieszczamy skróty niektórych wykładów. dr n. med. Anna Stolarczyk Instytut-Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka wwarszawie WPŁYW STANU ODŻYWIANIA NA FUNKCJE UKŁADU ODDECHOWEGO U CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ Poprawa stanu odżywienia może pozytywnie wpływać na wydolność oddechową Jeszcze kilka lat temu do charakterystycznych cech chorego na mukowiscydozę obok słonej skóry, kaszlu, nawracających zapaleń płuc i tłuszczowych stolców należały: znacznego stopnia wychudzenie, niedobory wzrostu i ogólne cechy niedożywienia. Obecne metody leczenia mukowiscydozy (m.in. nowoczesna antybiotykoterapia, skuteczne preparaty enzymów trzustkowych, suplementacja witaminowa, prawidłowo prowadzona dieta z udziałem przemysłowych preparatów wysokokalorycznych podawanych doustnie lub przez gastrostomię) dają możliwość poprawy stanu odżywienia pacjenta. Optymistycznym sygnałem postępu w tym zakresie jest też znaczne wydłużenie życia chorych. Obserwacje kliniczne potwierdzają korzystny wpływ intensywnego żywienia chorych na mukowiscydozę na funkcje układu oddechowego i siłę mięśni oddecho- wych. Zależność między niedożywieniem a funkcją płuc została stwierdzona już blisko 30 lat temu. W 1978 r. Kraemer i wsp. opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma medycznego obserwacje dotyczące pogarszającego się stanu odżywienia wraz z postępującą niewydolnością płuc oraz krótszego czasu przeżycia chorych niedożywionych z upośledzeniem funkcji układu oddechowego. Wyniki najnowszych badań potwierdzają, że poprawa stanu odżywienia może pozytywnie wpływać na wydolność oddechową. Wykazano, że interwencja żywieniowa poprawia albo przynajmniej stabilizuje lub spowalnia pogarszanie stanu układu oddechowego. Dlatego w wielu klinikach stosuje się intensywne żywienie przez gastrostomię lub nocne dożywianie przez sondę, aby przez poprawę stanu odżywienia zwiększyć wydolność układu oddechowego. Jednak nie wszyscy pacjenci 4 MATIO 4/2002

5 odpowiadają tak samo dobrze na właściwie prowadzoną nocną suplementację. Wiele zależy od stanu odżywienia chorego, w jakim rozpoczyna się interwencję żywieniową im później zostanie rozpoczęta, tym słabsze jej rezultaty. Autorzy podkreślają, że interwencję żywieniową należy podjąć odpowiednio wcześnie, a nie odkładać do czasu, gdy stan pacjenta staje się krytyczny. Wielu naukowców pracujących z chorymi na mukowiscydozę wykazało, że poprawa stanu odżywienia (wyrównanie masy ciała i tempa wzrostu) może zahamować postępującą niewydolność oddechową i pośrednio wpłynąć korzystnie na długość życia. Niedożywienie w przebiegu mukowiscydozy jest uwarunkowane niewydolnością trzustki i złym wchłanianiem, brakiem łaknienia, częstymi infekcjami przebiegającymi z gorączką, zwiększonym wydatkiem energetycznym, zwiększonym rozkładem białek ustrojowych w wyniku zakażeń układu oddechowego itp. Prowadzi to do pogorszenia wydolności układu oddechowego i osłabienia odporności. Wcześniej dochodzi do zmęczenia i osłabienia mięśni oddechowych oraz szkieletowych, co oznacza mniejszą tolerancję wysiłku fizycznego, czyli gorszą wydolność przy ćwiczeniach rehabilitacji oddechowej. Utrata 10 20% masy ciała może mieć niekorzystny wpływ na wszystkie funkcje organizmu. Dochodzi do upośledzenia pracy mięśni, układu oddechowego, układu odpornościowego i mechanizmów termoregulacji, zmniejsza się odporność na zakażenia. Może dochodzić również do pogorszenia wydolności układu krążenia i przewodu pokarmowego. Niedożywieniu często towarzyszy stan apatii lub depresji, pogłębia się niechęć do jedzenia. Częste infekcje prowadzą do pogorszenia apetytu i większych strat energii. Powstaje mechanizm błędnego koła. W leczeniu żywieniowym konieczna jest nie tylko zwiększona podaż energii, białka i witamin, ale także prawidłowa, indywidualnie dostosowana do wydolności trzustki i stanu pacjenta suplementacja enzymatyczna i witaminowa. Mimo zalecanej suplementacji dużymi dawkami witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (ADEK) okresowo należy oceniać ich stężenie w osoczu, co pozwoli dobrać skuteczną dawkę (niezależnie od jej aktualnej wysokości). Suplementację enzymatyczną włącza się dopiero wówczas, gdy u pacjenta w bilansie tłuszczowym stwierdza się wydalanie tłuszczu powyżej 5 7 g/dobę (w zależności od wieku dziecka). Za maksymalną dawkę dobową enzymów uznaje się 10 tys. jednostek FIP lipazy/kg mc. Nieregularne przyjmowanie enzymów (tylko do niektórych posiłków w ciągu dnia) jest błędem i niweczy cały wysiłek terapeutyczny. Enzymy należy podawać do każdego posiłku zawierającego tłuszcz (naturalny, jak w mleku czy serach), a zwłaszcza tłuszcz dodany (masło, olej do smażenia). Do posiłku zawierającego więcej tłuszczu niż zwykle (np. frytki, potrawy smażone w głębokim tłuszczu) należy dodatkowo zwiększyć dawkę enzymów. Jedynie produkty bez tłuszczu (np. owoce, warzywa, soki) nie wymagają dodatku enzymów. Jeśli liczba kapsułek podawanych do posiłku jest duża, należy sięgnąć po silniejsze preparaty. Enzymy należy podawać na początku i w połowie posiłku, a nie na jego zakończenie. Enzymy podaje się również do preparatów witaminowych (ADEK), które są zalecane u dziecka. Aby utrzymać prawidłową masę ciała, chory powinien spożywać % normy zapotrzebowania energetycznego, tymczasem z obserwacji wynika, że z trudem uzyskuje się nawet poziom normy dla wieku. Chorzy na mukowiscydozę powinni pozostawać pod stałą opieką dietetyka zajmującego się oceną stanu odżywienia, oceną wartości odżywczej diety na podstawie wywiadu żywieniowego z 3 kolejnych dni oraz oceną suplementacji enzymatycznej. Podczas każdego spotkania z dietetykiem należy starć się uzyskać porady dotyczące zwiększenia kaloryczności diety, nawet jeśli takie informacje były już wcześniej pacjentowi przekazywane. Najprostszym wskaźnikiem oceny stanu odżywienia jest BMI (body mass index wskaźnik masy ciała), który u dorosłych powinien mieścić się w zakresie kg/m 2. U dzieci i młodzieży masa ciała powinna utrzymywać się co najmniej powyżej 10 centyla. Stałe zmniejszenie masy ciała, mały wskaźnik BMI i niedobory składników stwierdzone w ocenie jadłospisów stanowią wskazanie do włączenia intensywnego dożywiania przez nocną sondę dożołądkową lub gastrostomię. W większości przypadków diety enteralne podaje się do żołądka, chociaż wykorzystuje się również dwunastnicę i jelito. Silikonowe sondy można utrzymywać nawet przez kilka tygodni. Jeśli pacjent wymaga długotrwałego dożywiania (>3 miesięcy), wskazane jest endoskopowe założenie śródskórnej gastrostomii (percutaneous gastrostomy PEG). W przypadkach skrajnego wyniszczenia chorego i braku skuteczności diet enteralnych konieczne jest żywienie drogą pozajelitową (dożylnie). Gastrostomię uznaje się obecnie za najbardziej nowoczesną i mało inwazyjną metodę dożywiania, a przy prawidłowym stosowaniu tą drogą można dostarczyć co najmniej 30 50% zapotrzebowania energetycznego chorych, nie zaburzając dotychczasowych zwyczajów żywieniowych i rytmu posiłków w dzień. Zalecane jest stosowanie przemysłowych preparatów wysokokalorycznych, które można uzupełnić dodatkiem oleju MCT (nawet do 70% tłuszczu całkowitego) i polimerów glukozy (Fantomalt) do stężenia dobrze tolerowanego przez chorego. Wiele preparatów opartych o hydrolizaty wg zaleceń producentów należy podawać w stężeniu 13 15%, tymczasem przez stopniowe zwiększanie stężenia i modyfikację składu można osiągnąć adaptację przewodu pokarmowego do stężenia większego, nawet 19 21%. Ważne jest wnikliwe obserwowanie ewentualnych objawów przekroczenia tolerowanego stężenia (osmolarności). Jeśli u chorego dochodzi do nasilenia biegunki i bólów brzucha oraz osłabienia łaknienia, należy wrócić do stężenia wcześniej dobrze tolerowanego. W przypadku żywienia przez gastrostomię enzymy trzustkowe należy podawać przed wlewem i po nim, a jeśli chory budzi się w nocy także w trakcie wlewu. U chorych na mukowiscydozę zwykle występuje opóźnione opróżnianie żołądka, dlatego tempo wlewu należy dostosować indywidualnie do stanu pacjenta, by wyeliminować wymioty. Można stosować również Coordinax (cisapryd), lek przyspieszający opróżnianie żołądka, stosowany m.in. w leczeniu refluksu żołądkowo- -przełykowego. Dożywianie przez gastrostomię daje najbardziej widoczne rezultaty na początku, w ciągu pierwszych 3 6 miesięcy, kiedy ma miejsce wyrównywanie niedoborów, później z niewiadomego powodu chory przybiera na wadze znacznie wolniej. Wczesne rozpoznawanie mukowiscydozy (zanim u chorego dojdzie do zaburzeń w stanie odżywienia) i położenie większego nacisku na żywienie jako kluczową metodę leczenia może mieć istotne znaczenie dla przebiegu choroby, stanu układu oddechowego i poprawy jakości życia. MATIO 4/2002 5

6 dr Beata Weber-Dąbrowska Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej we Wrocławiu, Zakład Bakteriofagii TERAPIA FAGOWA ZAKAŻEŃ BAKTERYJNYCH U CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ Wstępne wyniki fagoterapii wskazują na możliwość uzyskania wyraźnej poprawy stanu klinicznego W ostatnich latach zakażenia bakteryjne stwarzają w praktyce medycznej poważne problemy terapeutyczne związane ze stałym narastaniem liczby szczepów bakteryjnych opornych na wszystkie antybiotyki. W wielu doniesieniach podkreśla się, że pojawianie się szczepów opornych na dostępne antybiotyki stanowi jedno z najpoważniejszych wyzwań medycyny naszych czasów, wymagające zupełnie nowych rozwiązań terapeutycznych. Istnieje zatem pilna potrzeba wprowadzenia do praktyki medycznej alternatywnej metody leczenia zakażeń bakteryjnych z wykorzystaniem na przykład bakteriofagów swoiście niszczących wrażliwe komórki bakteryjne. Bakteriofagi należą do grupy wirusów, których cykl życiowy związany jest wyłącznie z komórką bakteryjną. W wyniku procesu namnażania faga w komórce dochodzi do jej całkowitego zniszczenia (lizy), a nowo powstałe cząstki fagowe atakują i niszczą następne komórki bakteryjne. Szczególne problemy terapeutyczne stwarzają zakażenia bakteryjne u chorych na mukowiscydozę, u których stale stosowana antybiotykoterapia nie prowadzi do eliminacji groźnych patogenów. Na podstawie przeprowadzonych w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu badań wykazano, że najczęściej izolowane w tej grupie chorych szczepy gronkowca złocistego i pałeczki ropy błękitnej wykazują dużą wrażliwość (odpowiednio 80 i 98%) na swoiste bakteriofagi. Uzyskane dotychczas wstępne wyniki fagoterapii przeprowadzonej w grupie kilkunastu chorych wskazały na możliwość eliminacji patogennych bakterii oraz uzyskania wyraźnej poprawy stanu klinicznego. Przeprowadzone badania umożliwiły opracowanie wieloważnych preparatów fagowych dla szczepów z rodzaju Staphylococcus ipseudomonas, które mogłyby być stosowane u chorych na mukowiscydozę na szerszą skalę. prof. dr hab. med. Barbara Adamowicz-Klepalska, lek. stom. Marek Olejniczak Zakład Stomatologii Dziecięcej Akademii Medycznej w Gdańsku Można wygrać zarówno walkę z próchnicą, jak i chorobami przyzębia CZY U CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ MOŻNA WYGRAĆ Z PRÓCHNICĄ ZĘBÓW I CHOROBAMI PRZYZĘBIA? Ze względu na powszechność występowania próchnica zębów zaliczana jest do chorób społecznych. Znaczącym czynnikiem etiologicznym choroby próchnicowej są bakterie przekazywane we wczesnym dzieciństwie najczęściej przez rodziców lub opiekunów. Próchnicę wywołują odkładające się wraz z bakteriami na powierzchni zębów próchnicotwórcze węglowodany dostarczane do jamy ustnej wraz ze spożywanym pokarmem. Cukry ulegają fermentacji pod wpływem określonych gatunków bakterii, a rozkład cukrów na kwasy prowadzi do demineralizacji szkliwa zębów. Powstałe na powierzchni zębów złogi nazębne zwane dental plaque, czyli płytką nazębną ulegając z czasem mineralizacji, zmieniają się w kamień nazębny lub przy udziale innych niż próchnicotwórcze specyficznych bakterii prowadzą do 6 MATIO 4/2002

7 powstania zapaleń dziąseł i chorób przyzębia. Na rozwój choroby próchnicowej oraz chorób przyzębia wpływa również podatność tkanek, czas zalegania płytki nazębnej i zjadliwość bakterii, ogólny stan zdrowia, przebyte przez dziecko choroby od ciąży matki i dnia porodu, a także zagrożenia zdrowotne w okresie rozwojowo-wzrostowym. Znaczącym czynnikiem jest odżywianie dziecka, rodzaj diety, regularność posiłków oraz niepodjadanie między posiłkami. Bardzo ważna jest dobra higiena jamy ustnej. Nieobojętne jest występowanie wad zgryzu, a także ilość i jakość wydzielanej śliny. Wydawać by się mogło, że chorzy na mukowiscydozę, przy obciążeniu licznymi dolegliwościami ze strony wielu narządów, skazani są na przegraną w walce z próchnicą i chorobami przyzębia. Przecież to oni od wczesnego dzieciństwa z powodu nawracających stanów zapalnych otrzymują wiele różnorodnych leków podawanych doustnie lub wziewnie. Leki te zawierają preparaty prowadzące do zakwaszenia środowiska jamy ustnej lub mające wpływ na ilość i jakość wydzielanej śliny. Preparaty podawane doustnie, często słodzone cukrami w celu poprawy smaku, mają właściwości próchnicotwórcze. Niektóre podawane wziewnie preparaty zawierają steroidy, które podczas długotrwałego stosowania zwiększają ryzyko powstawania grzybicy jamy ustnej. Chorzy na mukowiscydozę z powodu częstych nieżytów górnych dróg oddechowych zmuszeni są do oddychania przez usta, co może doprowadzać do powstawania i utrwalenia wad zgryzu, a także predysponuje do stanów zapalnych przyzębia i błony śluzowej jamy ustnej. Złożoność procesów chorobowych u chorych na mukowiscydozę nie pozwala na zaprzestanie podawania leków, często ratujących życie. Nie możemy także zmienić stosowanej przez chorych na mukowiscydozę diety wysokowęglowodanowej, zapewniającej odpowiednią ilość energii. W walce z chorobami jamy ustnej nie stoimy jednak na przegranej pozycji. W większości przypadków, stosując odpowiednie metody zapobiegawcze, można wygrać zarówno walkę z próchnicą, jak i chorobami przyzębia. Walkę te możemy wygrać tym bardziej, że w jamie ustnej chorego na mukowiscydozę istnieje korzystny ekosystem, pozwalający utrzymać ją w zdrowiu dzięki zdolnościom buforowym śliny i małej liczbie bakterii próchnicotwórczych. Wszystkie te pozornie trudne terminy medyczne związane z jamą ustną, jak również sposób przeprowadzenia zabiegów higienicznych pomocnych w utrzymaniu zdrowego uzębienia, zostaną wyjaśnione podczas szkolenia, zorganizowanego w Krakowie dla rodziców dzieci oraz osób dorosłych chorych na mukowiscydozę z inicjatywy Fundacji MATIO. Zgodnie z powiedzeniem lepiej zapobiegać, niż leczyć, szczególnie ważną rolę w walce z próchnicą i chorobami przyzębia odgrywa profilaktyka. W ostatnim dwudziestoleciu odnotowano znaczący postęp w dziedzinie profilaktyki. Zbadano niejasne dotąd procesy wykorzystywane podczas prowadzenia zabiegów profilaktycznych, a mające wpływ na zdrowie zębów i przyzębia. Wprowadzono nowe materiały i metody profilaktyczne. W krajach Europy Zachodniej chorzy na mukowiscydozę objęci są specjalną opieką stomatologiczną od pierwszych chwil życia. Efekty takiego podejścia są widoczne. W porównaniu z ludźmi zdrowymi chorzy na mukowiscydozę mają mniej zębów z ubytkami próchnicowymi i zdrowsze przyzębie. W Polsce ta grupa dyspanseryjna nie jest objęta specjalnym programem stomatologicznym, a personel gabinetów stomatologicznych nie jest odpowiednio przygotowany do kontaktów z osobami chorymi na mukowiscydozę. W celu przełamania bariery niewiedzy z inicjatywy Konsultanta Krajowego z zakresie Stomatologii Dziecięcej, prof. dr hab. med. Barbary Adamowicz-Klepalskiej, przeprowadzono ogólnopolskie stomatologiczne badania chorych na mukowiscydozę. Celem badań była ocena stanu zdrowia jamy ustnej dzieci i osób dorosłych chorych na mukowiscydozę, wraz z przygotowaniem programu profilaktycznego i rzetelną informacją naukową dla lekarzy stomatologów w celu przełamania lęków przed kontaktem z chorymi. O zainteresowaniu mukowiscydozą również międzynarodowego środowiska stomatologów może świadczyć tegoroczny 6. Kongres Europejskiego Towarzystwa Stomatologów Dziecięcych w Dublinie, na którym jednym z wiodących tematów były zmiany zachodzące w jamie ustnej w przebiegu chorób układu oddechowego, w tym mukowiscydozy. Podczas szkolenia w Krakowie zostaną przedstawione metody profilaktyki stomatologicznej dla poszczególnych grup wiekowych, w zależności od ciężkości przebiegu choroby podstawowej mukowiscydozy, oraz od rodzaju przyjmowanych leków. Przygotowujący szkolenie lekarze stomatolodzy, pracownicy Zakładu Stomatologii Dziecięcej Akademii Medycznej w Gdańsku, liczą, że przez odpowiednią motywację chorych na mukowiscydozę oraz motywację ich opiekunów uda się doprowadzić do większej redukcji próchnicy oraz zapaleń dziąseł i chorób przyzębia w polskiej populacji chorych na tę genetycznie uwarunkowaną chorobę. Wojciech Cichy, Natalia Kobelska-Dubiel Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych AM w Poznaniu Noli me tangere (Nie dotykaj mnie) FUNKCJA TRZUSTKI I WĄTROBY A ŻYWIENIE I STAN ODŻYWIENIA CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ W wykładzie przedstawiono aktualne dane na temat zmiany składu i wielkości morfologicznej trzustki, funkcjonalnych zmian ilościowych i jakościowych w zakre- sie stężeń wytwarzanych enzymów oraz zmian histologicznych mogących mieć związek z różnymi składnikami spożywanej diety, a także ze stanem zdrowia lub cho- MATIO 4/2002 7

8 roby tego narządu. Część prezentowanych wyników badań została uzyskana w pracach eksperymentalnych, a podana i zamieszczona w opracowaniu w celu poszerzenia wiedzy ogólnej i lepszego zrozumienia modulacyjnego wpływu pokarmu na funkcję zewnątrzwydzielniczą trzustki. Część zewnątrzwydzielnicza trzustki stanowi jeden z największych narządów trawiennych ustroju. W wyniku ewolucji organizmów wielokomórkowych trzustka rozwinęła zdolności adaptacyjne do zmiennej odpowiedzi na szeroki zakres fizjologicznych i patologicznych stymulatorów, wśród których najbardziej znaczące dotyczą składników pokarmowych (pożywienia). Czynność trzustki w opisanym aspekcie ulega zmianom pod wpływem wielu czynników żywieniowych, włączając w to zmiany w: głównym składzie komponent dietetycznych, w tym białek, tłuszczów, węglowodanów i witamin, pierwiastków śladowych i błonnika, modelu żywienia w aspekcie zawartości kalorycznej. Kliniczne i eksperymentalne obserwacje udokumentowały uszkodzenie trzustki w następstwie odpowiedzi na niewłaściwe naszemu gatunkowi (a także zwierzętom eksperymentalnym) zmiany w diecie, prowadzące do stanów zaburzeń odżywienia lub spożywania toksycznych substancji. Zmiany w zewnątrzwydzielniczej części trzustki przejawiają się dysfunkcją enzymatyczną. Enzymy produkowane przez część zewnątrzwydzielniczą trzustki służą bowiem do trawienia spożytego pokarmu, wodorowęglany zaś do zabezpieczenia odpowiedniego środowiska alkalicznego w obrębie jelita, niezbędnego do optymalnej aktywności enzymów hydrolizujących cząsteczki pokarmu przechodzące z żołądka. Woda w trzustce jest niezbędna do transportu enzymów poza system przewodów wewnątrztrzustkowych. Dwuwęglany służą także do buforowania kwaśnej miazgi pokarmowej, a ich wytwarzanie w komórkach nabłonka przewodów trzustkowych kontrolowane jest przez układ parasympatyczny i sekretynę. Przypomnieć należy, że komórki pęcherzykowe trzustki pełnią dwie główne funkcje: syntetyzują i uwalniają enzymy pokarmowe pod wpływem reakcji kontrolowanych przez układ nerwowy (acetylocholina) i hormonalny (cholecystokinina CCK). Zewnątrzwydzielnicza część trzustki jest więc skomplikowanym narządem podlegającym kontroli egzoi endogennej. Przed uwolnieniem różnych wytwarzanych przez siebie enzymów trzustka najpierw dokonuje ich syntezy, ta zaś może być modyfikowana przez różne czynniki, w tym odżywienie, głodzenie, skład diety, uwalnianie enterohormonów (EH) oraz podawanie czynników cholinergicznych (3). Przyjmuje się, że ta adaptacyjna odpowiedź na skład diety jest wynikiem działania endogennie uwalnianych: insuliny, sekretyny i CCK (4). Wielkość sekrecji enzymów trzustkowych, także po stymulacji pokarmem, można mierzyć zarówno in vitro, jak i in vivo. Do ogólnie uznanych czynników sekretogennych należą: składowa cholinergiczną, hormony przewodu pokarmowego (m.in. gastryna, CCK) oraz peptydy należące do tzw. rodziny sekretynowej. Ten skomplikowany proces sekrecyjny pozostaje pod dokładną kontrolą tzw. systemu ujemnego sprzężenia zwrotnego (negative feedback system), w skład którego wchodzą: aktywna jelitowa trypsyna i peptyd uwalniający CCK (CCK releasing peptide). U ludzi cholecystokinina poza swoim znanym, pozytywnym wpływem na sekrecję enzymów trzustkowych wykazuje także pewne działanie troficzne na trzustkę. Przewlekła stymulacja trzustkowych receptorów CCK ceruleiną powoduje wzrost narządu, polegający na hipertrofii i hiperplazji komórek pęcherzykowych. W warunkach podstawowych (na czczo) sekrecja enzymów trzustkowych i wodorowęglanów zachodzi w bardzo małym zakresie wynosi odpowiednio 10 i 2% maksymalnej zdolności wydzielniczej. Wydzielanie to na czczo przebiega według cyklicznego wzoru, powtarzającego się co minut. Stan ten towarzyszy zwiększeniu aktywności motorycznej żołądka i proksymalnej części jelita cienkiego w następstwie przesuwania się tzw. wędrującego kompleksu motorycznego (interdigestive migrating motor complex IMMC). Obserwuje się także krótkotrwałe zwiększenie sekrecji żółci związane z IMMC. Postuluje się, że ta cykliczna sekrecja może odgrywać istotną rolę w procesie trawienia resztek pokarmowych w przewodzie pokarmowym w okresie międzytrawiennym. Kontrola cyklicznej sekrecji w odniesieniu do czynności zewnątrzwydzielniczej trzustki nie została w pełni wyjaśniona. Przyjmuje się, że biorą w niej udział motylina i stymulacja cholinergiczna. Wysunięto hipotezę, że po spożyciu pokarmu składniki pożywienia zwiększają sekrecję enzymów trzustkowych przez zmianę modelu tzw. cyklicznej międzypokarmowej sekrecji na model niecykliczny. Ostatnio jednak wykazano, że u ludzi pokarm znajdujący się w dwunastnicy nie hamuje cykli, lecz raczej modeluje je przez zwiększenie ich najmniejszego poziomu aktywacji. Sekrecja trzustkowa podobnie jak żołądkowa może być podzielona na trzy fazy: głowową, żołądkową i jelitową. Doznania wzrokowe, węchowe i smakowe (zmysły) dotyczące przyjmowanego pokarmu stymulują sekrecję trzustkową w fazie głowowej. Przyjmuje się, że u ludzi udział tej fazy w wielkości popokarmowej stymulacji sekrecji trzustkowej wynosi ok. 25% maksymalnej sekrecji indukowanej przez stymulację egzogenną sekretyną i CCK. W szeregu eksperymentów wykazano, że u ludzi przebieg tej fazy jest kontrolowany przez nerw błędny, działający bezpośrednio na trzustkę. Faza żołądkowa sekrecji trzustkowej wywołana jest rozciąganiem żołądka przez spożyty pokarm. Eksperymentalne rozciągnięcie żołądka balonem o objętości ml prowadzi do podwojenia wydzielania podstawowego trzustki. Różni badacze podają różne dane na temat tego, w jakim stopniu faza żołądkowa przyczynia się do wielkości wydzielania popokarmowego trzustki. Receptory o typie mechanoreceptorów znajdują się bowiem w dnie żołądka, a to może powodować, że rozciąganie antrum nie wpłynie na zmianę sekrecji trzustkowej. Faza żołądkowa kontrolowana jest przez drogi wagalno-cholinergiczne, ponieważ może być zahamowana lub zmniejszona przez wagotomię lub atropinę. Niektóre nieprawidłowe rodzaje sekrecji trzustkowej (np. po zabiegach operacyjnych) mogą być spowodowane zmianami w szybkości przechodzenia pokarmu i kwasu solnego do dwunastnicy. Wielkość opróżniania żołądka i kontrola wielkości cząsteczek pokarmu przechodzącego przez odźwiernik wywierają duży wpływ na model i wielkość jelitowej fazy sekrecji trzustkowej (2). Faza ta jest najbardziej znacząca dla stymulacji popokarmowej sekrecji trzustkowej. Osiąga się w niej około 70% maksymalnego poziomu postymulacyjnego. W jej wystąpieniu pośredniczą hormony (CCK i sekretyna) oraz odruchy wagalno-cholinergiczne. Stymulacja sekrecji dwuwęglanów (wodorowęglanów) jest kontrolowana pierwotnie przez sekretynę, uwalnianą w następstwie przejścia zakwaszonej treści pokarmowej do jelita, oraz 8 MATIO 4/2002

9 uzupełniająco (w niewielkim stopniu) przez kwasy tłuszczowe i żółć. Największymi stymulatorami uwalniania CCK są aminokwasy i oligopeptydy. Jest to zależne bardziej od ich ładunku (objętości) niż koncentracji (stężenia), co wiąże się z jednoczasowym stymulowaniem dłuższego odcinka jelita w przypadku większej objętości spożytego pokarmu. Ta odpowiedź jest ograniczona do dwunastnicy i jelita cienkiego, a nie występuje np. w przypadku perfuzji aminokwasami jelita krętego. Kwasy tłuszczowe i monoglicerydy także stymulują sekrecję trzustkową, nie czynią tego natomiast niestrawione tłuszcze. Stymulacja trzustki kwasami tłuszczowymi zwiększa się w przypadku stosowania długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, większej ich saturacji, większej całkowitej ilości i zwiększenia stosunku soli żółciowych do kwasów tłuszczowych. Sekrecję trzustki stymuluje także dodwunastnicze podanie wapnia (przez uwalnianie CCK). Obecność glukozy w obrębie jelit nie wpływa na wydzielanie trzustkowe, choć może ewentualnie modyfikować sekrecję enzymów przez wpływ na uwalnianie insuliny (oś jelitowo-endokrynna i endokrynno-egzokrynna). Odruch cholinergiczny jelitowo-trzustkowy jest wyzwalany przez zwiększenie objętości dwunastnicy i zwiększenie osmolalności treści dwunastniczej; można go wywołać także, podając emulsję tłuszczową i aminokwasy. Przypomnieć należy, że u zdrowych ludzi trawienie i wchłanianie spożytych pokarmów zachodzi głównie w górnym odcinku jelita cienkiego. Jednak także u ludzi zdrowych, spożywających tzw. standardową dietę zachodnią (normal Western diet- -nwd), niewielka ilość pokarmu przechodzi niezabsorbowana przez jelito cienkie. Ilość ta zwiększa się dramatycznie u chorych z niewydolnością zewnątrzwydzielniczą trzustki. W warunkach zdrowia fizjologicznie niezabsorbowane składniki pożywienia utrzymują prawidłową tzw. żołądkowo-jelitową funkcję przewodu pokarmowego. Stanowią np. źródło energii dla jelitowej flory bakteryjnej. Eksperymentalnie wykazano, że perfuzja jelita cienkiego tłuszczami hamuje sekrecję i czynność motoryczną górnego odcinka przewodu pokarmowego zarówno na czczo, jak i w fazie popokarmowej. Perfuzja białkiem lub hydrolizatami białek wykazuje tylko niewielki hamujący wpływ. W chorobach przebiegających z uszkodzeniem zewnątrzwydzielniczej części trzustki (mukowiscydoza) obserwuje się także zaburzenie prawidłowych relacji między np. popokarmowo uwalnianymi EH a sekrecją enzymów trzustkowych. W badaniach własnych przeprowadzonych u chorych na mukowiscydozę wykazano większe stężenia podstawowe (na czczo) neurotensyny, co potwierdzać może istnienie zmniejszenia funkcji lipolitycznej trzustki (1). Niestrawione w tej sytuacji metabolicznej tłuszcze (które gorzej się wchłaniają) przechodzą do jelita krętego i uwalniają tam neurotensynę, która ma zwiększyć czynność lipolityczną trzustki. Omówione powyżej wyniki badań pozwalają przyjąć tezę, że obecność resztek pokarmowych w dystalnej części jelita cienkiego odgrywa zasadniczą rolę w kontroli czynności sekrecyjnej i motorycznej przewodu pokarmowego oraz czynności sekrecyjnej trzustki. Poza przedstawionymi powyżej ogólnymi rozważaniami dotyczącymi fizjopatologii czynności wewnątrzwydzielniczej trzustki Autorzy uważają za celowe zasygnalizowanie w wykładzie problemów dotyczących zmian sekrecji egzokrynnej trzustki w różnych stanach chorobowych oraz w przypadku stosowania różnego rodzaju diet. Diety oraz niektóre stany chorobowe (np. mukowiscydoza) mogą wpływać nie tylko na czynność sekrecyjną trzustki, ale także np. na zdolności regeneracyjne tego narządu. W następstwie dokonanych analiz założyć można, że badania naukowe (kliniczne i eksperymentalne) w pankreatologii powinny być nadal aktywnie utrzymywane. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż do tej pory nie udało się w pełni wyjaśnić, jak ludzka trzustka produkuje i wydziela swe enzymy, i jak można ocenić i wpływać leczeniem żywieniowym na regeneracje tego unikalnego narządu, o którym w różnych aspektach mówiło się przez wieki: Noli me tangere. Na podstawie przedstawionych powyżej zjawisk z zakresu patofizjologii czynności wewnątrzwydzielniczej trzustki i funkcji wątroby w wykładzie omówione zostaną praktyczne sposoby wspomagania niedostatecznego wydzielania trzustkowego oraz obniżonej funkcji wątroby z użyciem różnego typu sposobów żywienia. W odniesieniu do wątroby szczególną uwagę poświęcono sposobom utrzymania jej sprawności biochemicznej. Ma to na celu zachowanie właściwego stanu odżywienia i zapobieganie niedoborom żywieniowym, występującym u chorych na mukowiscydozę. Bibliografia 1. Cichy W. i wsp.: Czy cholecystokinina i neurotensyna biorą udział w regulacji jelitowej fazy sekrecji trzustkowej u dzieci z mukowiscydozą? Ped. Pol. 1990; supl. 1: Elta G.H.: Exocrine pancreatic secretion, pain and malabsorption [w:] Lankisch P.G., DiMagno E.P. (eds.): Pancreatic disease. Springer Verlag, Berlin-Heidelberg 1999: Lebenthal E., Lee P.C.: Development of functional response in humane exocrine pancreas. Pediatrics 1980; 66: Morisset J.: Exocrine pancreatic functions. [w:] Delvin E.E., Lentze M.J. (eds.): Gastrointestinal function. Nestle Nutrition Workshop Series, Pediatric Program, Vol. 46. Nestec. Ltd.,Vevey/Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia 2001: WOLONTARIUSZE Zarząd Fundacji poszukuje wolontariuszy do współpracy. Chętnych prosimy o kontakt listowny (adres: Fundacja MATIO, Kraków, ul. Celna 6) lub telefoniczny: (012) z prezesem Stanisławem Sitko, (012) z panią Alicją Rostocką, dyrektorem Fundacji. Kto otrzymuje nasze pismo? 1. Chorzy i ich rodziny, którzy wyrazili zgodę na umieszczenie ich nazwisk w bazie danych Fundacji. Jeśli chcesz otrzymywać nasze pismo, prześlij pod adresem Fundacji (Fundacja MATIO, Kraków, ul. Celna 6) następujące dane: imię i nazwisko chorego, datę urodzenia, miejsce zamieszkania oraz imię, nazwisko i adres osoby, do której będzie przesyłany magazyn MATIO (przesłane informacje są objęte prawem o ochronie danych osobowych pozostaną do wyłącznej dyspozycji Fundacji). 2. Pediatrzy prenumeratorzy ME- DYCYNY PRAKTYCZNEJ. Pediatrom przesyłamy 2 3 egzemplarze z prośbą o przekazanie ich pacjentom (rodzinom chorych) lub wystawienie w miejscu ogólnie dostępnym wg własnego uznania. 3. Każdy darczyńca otrzymuje bezpłatnie aktualny numer (do wyczerpania nakładu). Wpłaty na rzecz Fundacji prosimy dokonywać na konto: Fundacja Pomocy Rodzinom i Chorym na Mukowiscydozę MATIO, Kraków, ul. Celna 6, Fortis Bank Polska S.A. I Oddział/Kraków, Nr: MATIO 4/2002 9

10 Teresa Orlik Zakład Usprawniania Leczniczego Instytut Matki i Dziecka Niedopuszczać do objawu tzw. zapadania się oskrzeli Podziękowanie Dziękując wszystkim, którzy przyczynili się do realizacji tego przedsięwzięcia, mamy nadzieję, że w roku 2003 spotkamy się na kolejnych warsztatach. ZNACZENIE I ZASADY STOSOWANIA DODATNIEGO CIŚNIENIA WYDECHOWEGO U CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ Jednym z podstawowych celów leczenia choroby oskrzelowo-płucnej w przebiegu mukowiscydozy jest regularne usuwanie patologicznej wydzieliny zalegającej w drzewie oskrzelowym. Usunąć wydzielinę można przez stosowanie zabiegów fizjoterapeutycznych, potocznie określanych jako zabiegi drenażowe. Najistotniejszym problemem w fizjoterapii chorych na mukowiscydozę jest ewakuacja wydzieliny z drobnych oskrzeli oraz równoczesne niedopuszczenie do objawu tzw. zapadania się oskrzeli. Objaw zapadania się oskrzeli występuje w przypadku obniżenia ciśnienia w drogach oddechowych do wartości równej ciśnieniu opłucnowemu. Jest to niekorzystne zjawisko zarówno dla chorego, jak i dla efektywności drenażu. Większość znanych metod drenażowych usuwa wydzielinę tylko z oskrzeli centralnych (płatowych). Maska PEP (technika dodatniego ciśnienia wydechowego) oraz flutter (technika zmiennego ciśnienia oskrzelowego) należą do metod, które pozwalają na oczyszczenie drobnych oskrzeli, równocześnie zapobiegając zjawisku ich zapadania się lub ograniczając to zjawisko. Technika dodatniego ciśnienia wydechowego polega na oddychaniu przez maskę typu anestezjologicznego z zastawką jednozaworową dającą opór podczas wydechu. Wykonanie wydechu z pokonaniem pewnego oporu podwyższa ciśnienie w oskrzelach, zapobiegając ich zapadnięciu. Manometr określa ciśnienie wydechowe, które w środkowej partii wydechu powinno wynosić cm H 2 O. Określone ciśnienie powinno być utrzymywane przy niewielkim aktywnym wydechu. Jest to możliwe przez dobranie indywidualnie dla każdego chorego odpowiedniej wielkości zastawki wydechowej. Pacjent oddycha przez maskę PEP w pozycji siedzącej, z łokciami opartymi na stole. Maska powinna ściśle przylegać do twa- rzy. Chory wykonuje 8 10 nieznacznie aktywnych wydechów, po których wykonuje dwa natężone wydechy techniką natężonego wydechu. Czas drenażu i ilość sesji w ciągu dnia ustala się indywidualnie dla każdego chorego. U chorych w stanie stabilnym zaleca się zazwyczaj 15 minut oddychania przez maskę PEP oraz 2 sesje w ciągu dnia. U chorych po operacjach jako leczenie profilaktyczne zaleca się 30 wydechów co godzinę w ciągu dnia i kilka razy w nocy. Zaletami maski PEP są: taka sama lub lepsza stymulacja do usuwania wydzieliny w porównaniu z konwencjonalną fizjoterapią (drenaż ułożeniowy), zmniejszenie objętości zalegającej oraz poprawa wskaźników fizjologicznych płuc, dobra tolerancja przez pacjentów, możliwość stosowania u chorych z hipoksemią i refluksem żołądkowo-przełykowym, możliwość stosowania u niemowląt i dzieci w wieku przedszkolnym. Wadą maski PEP jest możliwość wystąpienia skurczu oskrzeli u chorych z nadreaktywnością oskrzelową. U tych chorych po zastosowaniu maski PEP obserwowano zmniejszenie natężonej objętości pierwszosekundowej (FEV 1 ) i natężonej pojemności życiowej płuc (FVC). Dlatego u tych chorych przed zastosowaniem maski PEP należy zastosować jeden z bronchodylatatorów. Flutter jest niewielkim urządzeniem ułatwiającym pacjentowi samodzielne oczyszczanie oskrzeli ze śluzu. Składa się z ustnika, trzonu oraz stalowej kulki zamykającej i otwierającej wlot fluttera. Fala powietrza wydechowego na ułamki sekund unosi stalową kulkę w górę, wprawiając ją w drgania. Drgania te powodują, że w ułamku sekundy wlot fluttera jest zamykany i otwierany. Wytworzone drgania mają podwójne znaczenie: 10 MATIO 4/2002

11 drgająca kulka wytwarza zmienne ciśnienie wewnątrzoskrzelowe, które wynosi 0,8 25 cm H 2 O, istnieje możliwość modulacji ciśnienia i częstotliwości drgań; dostosowanie częstotliwości drgań (zazwyczaj między 6 a 26 Hz) do własnego rezonansu płucnego wywołuje maksymalne drgania ścian oskrzeli, sprzyjające oczyszczaniu ich z zalegającego śluzu. Pacjent oddycha przez flutter w pozycji siedzącej. Wykonuje wydechów, w czasie których powinien unikać kaszlu. Po ostatnim wydechu powinien odkrztusić tyle wydzieliny, ile zdoła lub jeśli nie czuje potrzeby odkrztuszania wykonać dwa spokojne oddechy. Można również zastosować technikę natężonego wydechu w celu stymulacji kaszlu. Niektórzy pacjenci, zwłaszcza z dużą obturacją oskrzeli, mogą mieć trudności z wykonaniem 15 wydechów przez flutter. W większości przypadków obserwuje się wówczas zawroty i bóle głowy, może wystąpić również nasilenie duszności. W tych przypadkach zaleca się wykonanie 8 10 wydechów oraz nieco dłuższe przerwy (2 5 spokojnych oddechów). Cykl kontynuowany jest przez minut. Częstotliwość i czas drenażu powinny być dostosowane indywidualnie do potrzeb każdego chorego. WARSZTATY Z PREZYDENTEM Z ciekawostek należy wspomnieć, że w trakcie jednego z wykładów pierwszego dnia w hotelu zrobiło się małe zamieszanie, którego powodem była wizyta Pana Prezydenta RP, który odwiedził Kraków przy okazji uroczystego otwarcia krakowskich kopców. Fakt ten wykorzystało kilkoro rodziców do zrobienia sobie zdjęcia w recepcji z Panem Prezydentem. Opuszczając hotel, Pan Prezydent poprosił o materiały i informację o chorobie. Mamy nadzieję, że problematyka mukowiscydozy zainteresowała Głowę naszego Państwa. List do ministra LIST PROTESTACYJNY 18 grudnia przedstawiciele Fundacji, Polskiego Towarzystwa Walki z Mukowiscydozą i rodziców wręczyli w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej list protestacyjny od rodziców, którego treść cytujemy obok. Szanowny Pan Minister Zdrowia i Opieki Społecznej Mariusz Łapiński ul. Miodowa WARSZAWA Jestem lobbystą na rzecz chorych W imieniu wszystkich chorych na mukowiscydozę i ich opiekunów protestujemy przeciwko odebraniu im prawa do życia przez stopniowe, prowadzone od czasu zlikwidowania tzw. zielonych recept, ograniczanie im dostępu do leków ratujących życie. Podjęte przez Pana decyzje doprowadziły do tego, że obecnie leki dla chorego na mukowiscydozę kosztują minimum 1000, a w niektórych przypadkach nawet 3000 złotych miesięcznie. Przy przeciętnych dochodach polskich rodzin jest to równoznaczne z eutanazją, zwłaszcza że ze względu na to, iż jest to choroba genetyczna czasami w rodzinie jest dwoje lub nawet troje dzieci chorych na mukowiscydozę. Mimo wielokrotnych pisemnych próśb Ministerstwo Zdrowia ignoruje polskie dzieci chore na mukowiscydozę. A w Polsce 90% chorych to dzieci, którym nie daje się szansy na osiągnięcie dorosłości (w krajach cywilizowanych 90% chorych dożywa wieku dorosłego). Lista leków refundowanych stosowanych w leczeniu mukowiscydozy nie zaspokaja rzeczywistych potrzeb chorego na mukowiscydozę. Gdyby chory na mukowiscydozę stosował tylko leki uwzględnione przez Pana na tej liście, udałoby mu się przeżyć pół roku, najwyżej rok. Żądamy, by każdy chory na mukowiscydozę miał prawo do bezpłatnego otrzymania następujących leków ratujących życie: KREON ODEBRANY r. (obecnie miesięczny koszt leczenia to zł, w zależności od masy ciała MATIO 4/

12 dziecka); substytut Kreonu, znajdujący się na liście leków refundowanych LIPANCREA, nie nadaje się do podawania przewlekłego i nie można nim zastępować Kreonu KREON OBECNIE NA LIŚCIE LEKÓW REUNDOWANYCH (stosowany przez starsze dzieci i chorych dorosłych) PULMOZYME OBECNIE NA LIŚ- CIE LEKÓW REFUNDOWANYCH URSOPOL (URSOFALK, BILIEPAR) ZAWSZE DO NABYCIA TYLKO PEŁ- NOPŁATNIE (miesięczny koszt terapii zł) COLISTIN LEK NIEZBĘDNY W LE- CZENIU ZAKAŻEŃ PSEUDOMONAS AERUGINOSA U CHORYCH NA MU- KOWISCYDOZĘ; mimo że od lat przepisywany jest chorym na mukowiscydozę do stosowania przewlekłego, w Polsce nie da się zrobić nic, by był dostępny bezpłatnie dla chorych na mukowiscydozę, ponieważ kiedyś umieszczono na nim adnotację LZ ; chorzy na mukowiscydozę płacą za Colistin ok. 510 zł miesięcznie MISTABRON LEK MUKOLITYCZ- NY ODEBRANY r. (miesięczny koszt terapii 150 zł) AMBROKSOL LEK MUKOLITYCZ- NY ODEBRANY r. ACETYLOCYSTEINA LEK MUKO- LITYCZNY (NA RAZIE JESZCZE NA LIŚCIE LEKÓW REFUNDOWANYCH JAK DŁUGO?) SUMAMED LEK DO PODAWANIA PRZEWLEKŁEGO W MUKOWISCYDO- ZIE (miesięczny koszt leczenia zł) Zróżnicowanie podanych kwot wynika ze sposobu dawkowania oraz wieku chorego. Powyżej wymieniono jedynie najważniejsze dla chorego na mukowiscydozę leki. W rzeczywistości potrzebuje ich o wiele więcej (chore są wszystkie narządy wewnętrzne, a przecież należy leczyć wszystkie dolegliwości związane z chorobą). Jak Pan zapewne pamięta, mukowiscydozę wywołuje około tysiąca różnych mutacji genu CFTR, a przebieg kliniczny jest różny u różnych chorych, w związku z czym ich potrzeby lekowe znacznie się różnią. Ideałem zatem byłoby, gdyby chory na mukowiscydozę otrzymywał wszystkie niezbędne mu leki nieodpłatnie, nie według jakiejś odgórnie przygotowanej listy, ale według potrzeb określonych przez lekarza prowadzącego. Rodziców dzieci chorych na mukowiscydozę nie interesują spektakularne interesy firm farmaceutycznych czy plany budżetowe państwa. Chcą tylko, aby ich dzieci mogły żyć. A życie ich dzieci leży w gestii Ministra Zdrowia. Wyrażamy nadzieję, że stwierdzenia wypowiadane przez Pana Ministra są wiarygodne. Dla przypomnienia cytujemy: (...) jestem lobbystą na rzecz chorych... (Graffiti, POLSAT r.), (...) priorytetem dla mnie jest ochrona matki z dzieckiem... (Wiadomości TVP r.). Z poważaniem, RODZICE DZIECI CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ W pierwszych dniach stycznia nowego roku ma nastąpić spotkanie z Panem Ministrem lub jego zastępcą, podczas którego mają się oni odnieść do powyższego listu rodziców. W rozmowie mają uczestniczyć przedstawiciele Rodziców, Fundacji itowarzystwa Walki z Mukowiscydozą. O wynikach rozmów poinformujemy w następnym (mamy nadzieję) numerze MA- TIO. Z działalności Fundacji 14 GRUDNIA 2002 R. Niebo zaczyna się na ziemi To bardzo ważna data w dziejach naszej Fundacji, a dlaczego, dowiecie się z lektury poniższego tekstu. Rano odbyło się nadanie tytułu i wręczenie odznaki wolontariusza. W południe na Rynku Głównym rozpoczęła się akcja Niebo zaczyna się na ziemi. Po południu w Hotelu pod Różą odbyła się zabawa dla dzieci, a na drugim końcu Polski w Połczynie Zdroju trwało szkolenie dla lekarzy i zabawa świąteczna dla naszych podopiecznych. Godzina 9.00, Kraków Z inicjatywy Krakowskiego Forum Organizacji Socjalnych z okazji dnia wolontariusza mieliśmy zaszczyt nagrodzić odznaką wolontariusza kolejne osoby, które swoją pracą i zaangażowaniem zasłużyły na wyróżnienie. W ubiegłym roku odznakę otrzymały: Monika Sołkowska, Maria Talar i Barbara Pociecha-Zdebska. W tym roku Prezes Fundacji wręczył odznakę Adamowi Kordzie, Przewodniczącemu Uczelnianej Rady Samorządu Studentów Akademii Rolniczej w Krakowie, oraz Ewie irobertowi Wróblom z Firmy Thomas Thorvaldsen, którzy wykazali się bardzo dużym zaangażowaniem w życie Fundacji, udzielali pomocy chorym i szerzyli wiedzę na temat mukowiscydozy. Godzina 12.00, Kraków Na płycie Rynku Głównego rozpoczęła się akcja Niebo zaczyna się na ziemi. W niebieskie progi wprowadzał nas św. Mikołaj i dzieci ze Szkoły Podstawowej nr 89 w Krakowie, przedstawiające barwne jasełka, kolędy i pastorałki. Aktorzy Teatru Ludowego z Krakowa wraz z publicznością wywoływali śnieg, a zmrożoną skalę Celsjusza rozgrzewał laureat programu Zostań gwiazdą Maciej Niemiec. W świąteczny nastrój wprowadzili nas bracia Zakonu Ojców Albertynów. Była Parada Aniołów, prowadzona przez św. Mikołaja, a także pierwsze na świecie wykonanie utworu muzycznego na instrumencie Aborygenów z towarzyszeniem muzyki mechanicznej DJ Beethowena. Tylko tam, gdzie zaczęło się 12 MATIO 4/2002

13 niebo, mógł powstać taki duet! Całość prowadziła niestrudzona Ala Kamińska. Przez cały czas trwała aukcja psa Bernardyna ponadmetrowej maskotki ofiarowanej przez Credit Suisse. Finałem dnia było losowanie zwycięzcy aukcji aby otrzymać nagrodę, należało odpowiedzieć na pytanie dotyczące fundatora. Napięcie rosło, gdyż dwie pierwsze wylosowane osoby nie udzieliły prawidłowej odpowiedzi. Dopiero trzecia pani Patrycja Szczepańska sprostała zadaniu i wróciła do domu z nowym przyjacielem. Ze zbiórki uzyskaliśmy dochód 1505 zł, który w całości przeznaczony został na dofinansowanie paczek noworocznych dla dzieci z oddziałów poznańskiego i gdańskiego Polskiego Towarzystwa Walki z Mukowiscydozą. Dziękujemy wszystkim, którzy przyczynili się do realizacji tej tak wspaniałej akcji firmom: Fortis Bank S.A. Oddział Kraków, Credit Suisse Life & Pensions Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie S.A., Warszawskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa i Artim, oraz patronom medialnym: TVP 3 Oddział Kraków, Radio Kraków Małopolska, Dziennik Polski, portal Interia.pl oraz Współorganizatorom Thomas Thorvaldsen Wytwórnia Dobrych Idei. Szczególne podziękowania należą się naszym zmarzniętym (cały dzień utrzymywała się temperatura ok. -8 C) wolontariuszkom: Monice, Majce i Ewie, które z zapałem i wdziękiem pilnowały kosza z losami i kwestowały na rzecz Fundacji. Parada Aniołów......i Aniołów Stróżów Niecodzienny duet Szczęśliwa właścicielka pieska MATIO 4/

14 Godzina 17.00, Kraków Kiedy na Rynku trwały jeszcze występy, w Hotelu pod Różą rozpoczęła się tradycyjna impreza świąteczna. Spotkanie dla dzieci rozpoczęło się od kolędowania z Braćmi Zakonu Ojców Albertynów, następnie dzieci śpiewały kolędy, otrzymując nagrody ufundowane przez firmy Ikea, Polfa Warszawa i Credit Suisse. Aktorzy teatru Groteska wprowadzili dzieci w bajkowy świat świątecznymi opowieściami i zabawami. Dorośli mogli wykazać się hojnością w loterii fantowej i zakupie prac przekazanych przez absolwentów krakowskiej ASP. Atmosfera była jak zwykle miła i doniosła, dodatkowo spotkanie umilały smakowity bigos i wspaniałe wyroby cukiernicze. 14 MATIO 4/2002

15 Po zakończeniu akcji na Rynku Głównym do hotelowej piwnicy przyszli wymarznięci wykonawcy i realizatorzy, aby rozgrzać się gorącą kawą i wspólnie pokolędować. Tą drogą chcieliśmy podziękować Właścicielom Hotelu Pod Różą za gościnę i pomoc oraz firmom Ikea i Euroserwer. Godzina 9.00, Połczyn Zdrój Na drugim końcu Polski dzięki pomocy dyr. Ewy Tokarskiej z Centrum Kultury wpołczynie Zdroju i Grażyny Celer Połczyn od rana żył mukowiscydozą, a to za sprawą szkolenia dla lekarzy, na którym zawiłości mukowiscydozy przybliżali dr Andrzej Pogorzelski i doc. Jarosław Walkowiak. Godzina 15.00, Połczyn Zdrój Rozpoczyna się zabawa choinkowa dla naszych podopiecznych z całego województwa zachodniopomorskiego. Wielkie dzięki dla Pani dyr. Ewy Tokarskiej za osobiste zaangażowanie i oddanie się sprawom mukowiscydozy, szczególne podziękowanie także dla Grażyny Celer za wszystko, co zrobiła, aby nasi podopieczni choć przez jeden dzień byli radośni Opis obydwóch imprez oraz zdjęcia zamieścimy w następnym numerze MA- TIO. TO BYŁO WSZYSTKO JEDNEGO DNIA MATIO 4/

Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14

Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14 1. Wstęp i ustalanie rozpoznania 15 Co to jest mukowiscydoza? 15 Skąd nazwa mukowiscydoza? 16 Kiedy można podejrzewać występowanie

Bardziej szczegółowo

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii IPCZD, Warszawa HEN program domowego żywienia enteralnego

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów W 2014 roku, z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Stomatologii Dziecięcej i firmy Colgate powołany został Polski Oddział Sojuszu

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Rodzaje zębów Zęby (łac. dens ząb, l.mn. dentes) złożone, twarde twory anatomiczne w jamie ustnej. Stanowią element układu trawienia i służą do rozdrabniania

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy przekształca pokarm spożywany przez psa, dostarczając jego organizmowi energii i składników odżywczych, których potrzebuje do spełnienia różnorodnych funkcji

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Spis treści 1. Co to dieta?... 2 2. Dlaczego ludzie przechodzą na dietę?... 3 3. Od czego zależy jaki rodzaj diety

Bardziej szczegółowo

Warszawa 20-21.11.2009. Organizatorzy: Stowarzyszenie na rzecz wspierania i rozwoju Kliniki Gastroenterologii,

Warszawa 20-21.11.2009. Organizatorzy: Stowarzyszenie na rzecz wspierania i rozwoju Kliniki Gastroenterologii, TRZECIE SYMPOZJUM STANDARDY GASTROENTEROLOGICZNE, HEPATOLOGICZNE I ŻYWIENIOWE W PRAKTYCE LEKARZA RODZINNEGO I PEDIATRY INSTYTUT POMNIK CENTRUM ZDROWIA DZIECKA Warszawa 20-21.11.2009 Organizatorzy: Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Przewlekła obturacyjna choroba płuc. II Katedra Kardiologii

Przewlekła obturacyjna choroba płuc. II Katedra Kardiologii Przewlekła obturacyjna choroba płuc II Katedra Kardiologii Definicja Zespół chorobowy charakteryzujący się postępującym i niecałkowicie odwracalnym ograniczeniem przepływu powietrza przez drogi oddechowe.

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 9/2013/DSOZ PREZESA NARODOWEGO FUNDUSZU ZDROWIA. z dnia 12 marca 2013 r.

ZARZĄDZENIE NR 9/2013/DSOZ PREZESA NARODOWEGO FUNDUSZU ZDROWIA. z dnia 12 marca 2013 r. ZARZĄDZENIE NR 9/2013/DSOZ PREZESA NARODOWEGO FUNDUSZU ZDROWIA z dnia 12 marca 2013 r. zmieniające zarządzenie w sprawie określenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

2 Leczenie żywieniowe

2 Leczenie żywieniowe 2 Leczenie żywieniowe Określenie planowe podawanie odpowiednio dobranych składników pożywienia. Składniki pożywienia podaje się przez przewód pokarmowy (żywienie dojelitowe) lub drogą pozajelitową (żywienie

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

ANOREKSJA, jadłowstręt psychiczny (z greckiego an. Zaprzeczanie, órexis pożądanie, apetyt, łaknienie) oznacza brak łaknienia (apetytu).

ANOREKSJA, jadłowstręt psychiczny (z greckiego an. Zaprzeczanie, órexis pożądanie, apetyt, łaknienie) oznacza brak łaknienia (apetytu). mgr Anna Grygny ANOREKSJA, jadłowstręt psychiczny (z greckiego an. Zaprzeczanie, órexis pożądanie, apetyt, łaknienie) oznacza brak łaknienia (apetytu). Jest to zespół występujący w wieku młodzieńczym;

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi.

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Raport z badania ankietowego Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Strona 1/32 Spis treści Komentarz autora..................................................

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

K_W01 K_W02 K_W03. K_W04 Zna zasady fizjologii żywienia oraz biochemii klinicznej i potrafi je wykorzystać w planowaniu żywienia.

K_W01 K_W02 K_W03. K_W04 Zna zasady fizjologii żywienia oraz biochemii klinicznej i potrafi je wykorzystać w planowaniu żywienia. Demografia i epidemiologia żywieniowa Diagnostyka laboratoryjna Edukacja i poradnictwo zywieniowe Farmakologia z elem. farmakoekonomiki Fizjologia żywienia człowieka Immunologia Kosztorysowanie jadłospisów

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY PROZDROWOTNE DLA ZWIERZĄT

PRODUKTY PROZDROWOTNE DLA ZWIERZĄT PRODUKTY PROZDROWOTNE DLA ZWIERZĄT Produkty prozdrowotne dla zwierząt Ideą produkcji preparatów prozdrowotnych firmy INTERMAG jest zminimalizowanie stosowania antybiotyków dla zwierząt i jak najszersze

Bardziej szczegółowo

Finansowanie leczenia żywieniowego

Finansowanie leczenia żywieniowego Polskie Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego i Dojelitowego Finansowanie leczenia żywieniowego Stanisław Kłęk REFUNDOWANE LECZENIE ŻYWIENIOWE SZPITAL DOM HOSPICJUM ZOL LECZENIE ŻYWIENIOWE SZPITALNE Zarządzenie

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Przewlekła obturacyjna choroba płuc w wieku podeszłym. Maria Korzonek Wydział Nauk o Zdrowiu PAM

Przewlekła obturacyjna choroba płuc w wieku podeszłym. Maria Korzonek Wydział Nauk o Zdrowiu PAM Przewlekła obturacyjna choroba płuc w wieku podeszłym Maria Korzonek Wydział Nauk o Zdrowiu PAM Występowanie POCHP u ludzi starszych POCHP występuje u 46% osób w wieku starszym ( III miejsce) Choroby układu

Bardziej szczegółowo

Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów.

Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów. Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów. 1 / 9 Pozbycie się grzybicy to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i wytrwałości. Suplementacja

Bardziej szczegółowo

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u chorych onkologicznie w dalszej części prezentacji. 1

Bardziej szczegółowo

Finansowanie żywienia dojelitowego

Finansowanie żywienia dojelitowego Polska Szkoła Żywienia Klinicznego i Metabolizmu Finansowanie żywienia dojelitowego Stanisław Kłęk Kraków, 4 II 2012 REFUNDOWANE LECZENIE ŻYWIENIOWE SZPITAL DOM HOSPICJUM ZOL LECZENIE ŻYWIENIOWE SZPITALNE

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Czym jest mukowiscydoza?

Czym jest mukowiscydoza? Czym jest mukowiscydoza? Mukowiscydoza (z ang. cystic fibrosis, CF) jest najczęściej występującą chorobą genetyczną w ludzkiej populacji. Według najnowszych badań, co 25 osoba jest nosicielem nieprawidłowego

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową

Układ pokarmowy. czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową Układ pokarmowy czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową Układ pokarmowy jest zbudowany z przewodu pokarmowego oraz gruczołów dodatkowych czyli narządów wspomagających jego pracę. Przewód pokarmowy:

Bardziej szczegółowo

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania 1. Czym są komórki? Budulec naszego organizmu i jego narządów Jednostki, których funkcjonowanie jest uzależnione wyłącznie od narządów Najmniejsze jednostki budulcowe i funkcyjne w ludzkim organizmie 2.

Bardziej szczegółowo

Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki u psów

Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki u psów Zewnątrzwydzielnicza niewydolność Roman Lechowski Katedra Chorób Małych Zwierząt z Klinika, Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW w Warszawie Niewystarczajace wytwarzanie enzymów trawiennych przez trzustkę

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu HIGIENA Z ELEMENTAMI DIETETYKI. 2. Numer kodowy BIO03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu HIGIENA Z ELEMENTAMI DIETETYKI. 2. Numer kodowy BIO03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski Projekt OPERACJA SUKCES unikatowy model kształcenia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi odpowiedzią na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy współfinansowany ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO JESTEŚMY SZCZĘŚLIWE?

DLACZEGO JESTEŚMY SZCZĘŚLIWE? CATOSAL: SKŁAD Per ml: Butafosfan Witamina B12 WSKAZANIA 100 mg ] Źródło aktywnego fosforu ] 0,050 mg ] Składniki Dodatek witaminowy aktywne Zaleca się stosowanie preparatu przy zaburzeniach przemiany

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania.

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. W czasie zajęć ocenie podlegają wyłącznie zaangażowanie i aktywność ucznia na zajęciach. Planowane są w semestrze: - 3 oceny z zadań

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność: Dietetyka Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 45godzin Wykłady: 15godzin, Samokształcenie: 30godzin, Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Kod: Rok

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nadmierne wydzielanie śluzu w drogach

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Immulina wzmacnia odporność

Immulina wzmacnia odporność Immulina wzmacnia odporność Narodowe Centrum Badania Preparatów Naturalnych Immulina została opracowana przez zespół naukowców z Narodowego Centrum Badania Preparatów Naturalnych Uniwersytetu Missisipi

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych.

Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych. Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych. Aby ujednolicić opis opieki pielęgniarskiej nad pacjentem po zabiegu operacyjnym

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Podstawy zdrowego żywienia Nazwa w j. ang. Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Mgr inż. Ewelina Trojanowska Zespół dydaktyczny Mgr inż. Ewelina Trojanowska Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

ANKIETA dla osób chorych, leczących się na boreliozę oraz wyleczonych

ANKIETA dla osób chorych, leczących się na boreliozę oraz wyleczonych ANKIETA dla osób chorych, leczących się na boreliozę oraz wyleczonych Głównym celem tej ankiety jest porównanie skuteczności leczenia standardowego i niestandardowego. Ponadto analizie poddane zostaną

Bardziej szczegółowo

Zawodowa Praktyka śródroczna na 3. roku studiów kierunek Dietetyka studia licencjackie I. stopnia. Regulamin i Program

Zawodowa Praktyka śródroczna na 3. roku studiów kierunek Dietetyka studia licencjackie I. stopnia. Regulamin i Program Zawodowa Praktyka śródroczna na 3. roku studiów kierunek Dietetyka studia licencjackie I. stopnia w SZPITALU DZIECIĘCYM Regulamin i Program Na trzecim roku studiów licencjackich kierunku dietetyka I. stopnia

Bardziej szczegółowo

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy i opiekuńczo-leczniczy Zadaniem zakładu opiekuńczego jest okresowe objęcie całodobową pielęgnacją oraz kontynuacją leczenia świadczeniobiorców

Bardziej szczegółowo

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL INTERNATIONAL--POLSKA 2006 ParaProteX OSOBISTY OCHRONIARZ www.calivita.com.pl PASOŻYTY ORGANIZMY ŻYJĄCE KOSZTEM SWOICH ŻYWICIELI Mikroparazyty = wirusy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁYCH ZAKAŻEŃ PŁUC U PACJENTÓW

LECZENIE PRZEWLEKŁYCH ZAKAŻEŃ PŁUC U PACJENTÓW Nazwa programu: Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Załącznik nr 30 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku LECZENIE PRZEWLEKŁYCH ZAKAŻEŃ PŁUC U PACJENTÓW Z MUKOWISCYDOZĄ

Bardziej szczegółowo

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego DIETETYKA Dariusz Włodarek SPIS TREŚCI Rozdział I. Planowanie i organizacja żywienia dietetycznego 1.1. Zagadnienia sanitarno-higieniczne w żywieniu dietetycznym 1.2. Dobór surowców i technik przyrządzania

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia Nazwa programu (kierunku) Pielęgniarstwo Poziom i forma studiów studia I stopnia stacjonarne Specjalność: Ścieżka dyplomowania: Nazwa

Bardziej szczegółowo

TOPOGRAFIA JAMY BRZUSZNEJ FIZJOTERAPIA PO OPERACJACH JAMY BRZUSZNEJ DOSTĘPY DO OPERACJI JAMY BRZUSZNEJ

TOPOGRAFIA JAMY BRZUSZNEJ FIZJOTERAPIA PO OPERACJACH JAMY BRZUSZNEJ DOSTĘPY DO OPERACJI JAMY BRZUSZNEJ TOPOGRAFIA JAMY BRZUSZNEJ FIZJOTERAPIA PO OPERACJACH JAMY BRZUSZNEJ DOSTĘPY DO OPERACJI JAMY BRZUSZNEJ WPŁYW OPERACJI W OBRĘBIE JAMY BRZUSZNEJ NA CZYNNOŚĆ UKŁADU ODDECHOWEGO Okolica operacji Natężona pojemność

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PIĄTEK 17 CZERWCA 2016 R

PROGRAM PIĄTEK 17 CZERWCA 2016 R KOMPLEKSOWA OPIEKA NAD CHORYM NA MUKOWISCYDOZĘ OGÓLNOPOLSKIE SZKOLENIE POŁĄCZONE Z WARSZTATAMI DLA CZŁONKÓW RODZIN I OPIEKUNÓW CHORYCH NA MUKOWISCYDOZĘ Centrum Konferencyjne Falenty, 17-19 czerwca 2016

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

WSKAZANIA DO DOMOWEGO ŻYWIENIA POZA- i DOJELITOWEGO. Stanisław Kłęk

WSKAZANIA DO DOMOWEGO ŻYWIENIA POZA- i DOJELITOWEGO. Stanisław Kłęk WSKAZANIA DO DOMOWEGO ŻYWIENIA POZA- i DOJELITOWEGO Stanisław Kłęk ROZWÓJ HPN I Początek HPN: zarezerwowane wyłącznie dla nienowotworowej niewydolności jelit II Szybki wzrost ilości ośrodków i liczby chorych

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY HURLER ICD-10 E-76.0 - Mukopolisacharydoza typu I (MPS I) Dziedzina medycyny: pediatria załącznik nr 23 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE Dietetyka Dietetyka to nauka, która bada jak to, co spożywamy wpływa na nasze zdrowie i wydajność organizmu. Bada pewne składniki pożywienia, które mogą wpływać na nasze zdrowie. Na przykład

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 18/2013 z dnia 28 stycznia 2013 r. w sprawie zasadności finansowania leku Myozyme (alglukozydaza alfa) w ramach

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

II. III. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Środki dydaktyczne formularz testu. Przebieg lekcji

II. III. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Środki dydaktyczne formularz testu. Przebieg lekcji Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: zna pojęcia: trawienie, odżywianie, enzymy wymienia narządy układu pokarmowego (jama ustna, przełyk, żołądek, wątroba, trzustka, jelito) zna funkcje

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Brak przeszczepów płuc u chorych na mukowiscydozę w Polsce

Brak przeszczepów płuc u chorych na mukowiscydozę w Polsce Brak przeszczepów płuc u chorych na mukowiscydozę w Polsce Dlaczego przeszczep? Płuca chorego na mukowiscydozę ulegają systematycznemu wyniszczeniu, którego przyczyną jest zalegający w nich śluz oraz nawracające

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny Symbol kierunkowych efektów kształcenia l K_W01 K_W02 K_W03 K_W04 K_W05 K_W06 K_W07 K_W08 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny WIEDZA Zna budowę,

Bardziej szczegółowo

Przypadek kliniczny Akademia Żywienia w Onkologii. Małgorzata Misiak

Przypadek kliniczny Akademia Żywienia w Onkologii. Małgorzata Misiak Przypadek kliniczny Akademia Żywienia w Onkologii Małgorzata Misiak Pacjentka TP l.61 Wzrost 154 cm Wyjściowa masa ciała 47 kg BMI 19.8 Hb 9.8 g/dl; Lym 1.66 G/l TP 56.2 g/l; Alb 28.5 g/l; Prealb 14.0

Bardziej szczegółowo