Wizja przyszłości metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wizja przyszłości metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym"

Transkrypt

1 Wizja przyszłości metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Praca zbiorowa pod redakcją Jana Bondaruka Projekt Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym, współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA Katowice 2011

2 Rada Programowa ds. Wydawnictw: prof. dr hab. inż. Jakub Siemek (przewodniczący), prof. dr hab. inż. Tadeusz Chmielniak, prof. dr hab. inż. Józef Dubiński, prof. dr hab. inż. Andrzej Maranda, prof. dr hab. inż. Korneliusz Miksch, prof. dr hab. inż. Joanna Pinińska, prof. dr hab. inż. Krystian Probierz, prof. dr hab. inż. Czesława Rosik-Dulewska, prof. dr hab. inż. Janusz Roszkowski, prof. dr hab. inż. Antoni Tajduś Komitet Kwalifikacyjno-Opiniodawczy: prof. dr hab. inż. Jan Wachowicz (przewodniczący), prof. dr hab. inż. Krystyna Czaplicka-Kolarz (zastępca przewodniczącego), dr hab. inż. Grzegorz Mutke, prof. GIG, prof. dr hab. inż. M. Jacek Łączny, dr hab. inż. Józef Kabiesz, prof. GIG, prof. dr hab. inż. Krzysztof Stańczyk, mgr Małgorzata Zielińska Recenzent prof. dr hab. inż. Marian Turek Redakcja wydawnicza Małgorzata Kuśmirek-Zegadło Redakcja techniczna, korekta Barbara Dusik Skład, łamanie Krzysztof Gralikowski ISBN Printed in Poland All rights reserved Copyright by Główny Instytut Górnictwa Sprzedaż wydawnictw Głównego Instytutu Górnictwa prowadzi Zespół Wydawnictw i Usług Poligraficznych tel , , Katowice, GIG Ark. wyd. 8,0. Format B5. Przygotowanie do druku: Zespół Wydawnictw i Usług Poligraficznych GIG Druk i oprawa: Pasaż Sp. z o.o., Kraków

3 Zespół Głównego Instytutu Górnictwa w Katowicach: Krystyna Czaplicka-Kolarz Barbara Białecka Jan Bondaruk Agnieszka Gieroszka Rafał Góral Jacek Grabowski Adam Hamerla Małgorzata Kantor Grzegorz Konopka Małgorzata Kopernik Krzysztof Korczak Paweł Łabaj Anna Mathea Ryszard Marszowski Anna Siwek-Skalny Konrad Tausz Leszek Trząski Katarzyna Wieczorek Paweł Zawartka Dariusz Zdebik A u torzy Zespół Politechniki Śląskiej: Andrzej Karbownik Katarzyna Dohn Anna Kwiotkowska Waldemar Pudlo Paweł Rolek Jan Sarna Marek Sitarz Zespół Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach: Florian Kuźnik Marcin Baron Jerzy Biniecki Andrzej Klasik Artur Ochojski Bogumił Szczupak

4 E kspe rci zatru dnieni w pr o jekcie Obszar tematyczny: Transport Iwona Adamiec-Wójcik, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Krzysztof Brzozowski, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Katarzyna Chruzik, Politechnika Śląska w Gliwicach Grzegorz Dydkowski, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Kazimierz Kłosek, Politechnika Śląska w Gliwicach Mariusz Kruczek, Politechnika Śląska w Gliwicach Krzysztof Krzemiński, Górnośląski Związek Metropolitalny Jerzy Kusztal, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Maria Michałowska, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Marek Sitarz, Politechnika Śląska w Gliwicach Robert Tomanek, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Andrzej Wilk, Politechnika Śląska w Gliwicach Obszar tematyczny: Metropolitalne usługi zdrowotne Jacek Białkowski, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Stanisław Dyląg, Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Katowicach Adam Gacek, Instytut Techniki i Aparatury Medycznej ITAM w Zabrzu Jacek Gawrychowski, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Zdzisław Krawczyk, Centrum Onkologii Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie, Oddział w Gliwicach Józef Kurek, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Szpital Wielospecjalistyczny w Jaworznie Zbigniew Nawrat, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Krystian Oleszczyk, Górnośląskie Centrum Rehabilitacji Repty im. gen. Jerzego Ziętka w Tarnowskich Górach Andrzej Płazak, Samodzielny Publiczny Centralny Szpital Kliniczny im. prof. Kornela Gibińskiego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Piotr Popiel, Urząd Miejski w Gliwicach, Jan Sarna, Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii im. prof. Zbigniewa Religi Violetta Skrzypulec, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Krystyn Sosada, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Obszar tematyczny: Kultura Marcin Baron, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Tomasz Bradecki, Politechnika Śląska w Gliwicach Adam Drobniak, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Dagmara Drzazga, Uniwersytet Śląski Grzegorz Dziwoki, Politechnika Śląska w Gliwicach Marcin Gorawski, Politechnika Śląska w Gliwicach Eugeniusz Knapik, Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach Florian Kuźnik, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Wojciech Świątkiewicz, Uniwersytet Śląski

5 Bogumił Szczupak, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Krzysztof Wrana, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Urszula Żbikowska, Górnośląski Związek Metropolitalny Obszar tematyczny: Metropolitalne systemy zarządzania środowiskiem Damian Absalon, Uniwersytet Śląski Marek Adamus, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach Barbara Białecka, Główny Instytut Górnictwa Henryk Brandenburg, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Zbigniew Gieleciak, Regionalne Centrum Gospodarki Wodno-Ściekowej SA w Tychach Bogna Gwoździewicz, Górnośląski Związek Metropolitalny Anna Kuśka-Ciba, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach Mirosław Nakonieczny, Uniwersytet Śląski Andrzej Panek, Urząd Miejski w Bytomiu Adam Ryszko, Politechnika Śląska w Gliwicach Artur R. Wójcik, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gliwicach Jerzy Ziora, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Panel Horyzontalny Małgorzata Dobrowolska, Uniwersytet Śląski Tadeusz Donocik, Regionalna Izba Gospodarcza w Katowicach Krzysztof Gasidło, Politechnika Śląska w Gliwicach Aldona Frączkiewicz-Wronka, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Leszek Jodliński, Muzeum Śląskie Krzysztof Korczak, Główny Instytut Górnictwa Andrzej Krowiak, Główny Instytut Górnictwa Ryszard Marszowski, Główny Instytut Górnictwa Adam Polko, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach ks. prałat Stanisław Puchała, Parafia Katedralna Chrystusa Króla w Katowicach Agnieszka Szczepańska-Góra, Górnośląski Związek Metropolitalny Marek Szczepański, Uniwersytet Śląski Waldemar Szendera, Instytut Ochrony Środowiska w Warszawie, Pracownia Żywokost SC Zbigniew Widera, Uniwersytet Śląski Maria Zrałek, Uniwersytet Śląski

6

7 Spis treści 1. Wprowadzenie Studia prospektywne metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Delimitacja GOM Uwarunkowania kształtowania przyszłych funkcji GOM Założenia wizji GOM Diagnoza stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w obszarze usług metropolitalnych Wizja rozwoju usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Oczekiwania społeczne i uwarunkowania rozwoju metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym (synteza wyników badań ankietowych metodą Delphi) Zewnętrzne uwarunkowania rozwoju usług metropolitalnych synteza analizy scenariuszowej Scenariusze rozwoju metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metroplitalnym Scenariusz ogólny Scenariusze rozwoju metropolitalnych usług transportowych Scenariusze rozwoju metropolitalnych usług kultury Scenariusz rozwoju metropolitalnych usług zdrowotnych Scenariusz rozwoju metropolitalnych systemów zarządzania środowiskiem Scenariusze rozwoju oraz innowacje technologiczne dla sektora usług transportowych w ramach Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego Innowacje technologiczne dla sektora usług zdrowotnych w ramach Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego Wizja przyszłości, scenariusze uwarunkowań i opcje strategiczne rozwoju sektora kultury w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym do 2030 r Fundamenty rozwoju sektora TOMT w GOM Aktywność sektora TOMT w GOM Atrakcyjność społeczno-kulturowa GOM Scenariusze zewnętrznych uwarunkowań rozwoju sektora TOMT w GOM Metropolitalne systemy zarządzania środowiskiem Uwarunkowania i perspektywy metropolizacji usług publicznych Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego w świetle ustaleń Panelu Horyzontalnego Określenie tematycznego obszaru zainteresowań Panelu Horyzontalnego Czynniki rozwoju usług metropolitalnych Ocena stanu i problemów procesu metropolizacji usług Przewidywane trendy zachowania się czynników jako podstawa propozycji scenariuszy uwarunkowań rozwoju usług Powiązanie wizji i scenariuszy rozwoju usług

8 13. Rekomendacje strategiczne dla metropolitalnej polityki władz publicznych, samorządowych i rządowych Ramy polityki metropolitalnej Istota polityki rozwoju metropolitalnych usług publicznych w GOM Funkcje polityki rozwoju metropolitalnych usług publicznych w GOM Zasady polityki rozwoju metropolitalnych usług publicznych w GOM Orientacje strategiczne w polityce rozwoju metropolitalnych usług publicznych w GOM Innowacje technologiczne/innowacyjne projekty polityki rozwoju metropolitalnych usług publicznych w GOM Model przestrzenny rozwoju metropolitalnych usług publicznych w GOM System zarządzania strategicznego rozwojem metropolitalnych usług publicznych w GOM System wdrażania wyników foresightu Przykłady wdrażania foresightów krajowych i europejskich System wdrażania wyników Projektu Literatura

9 1. WPROWADZENIE Niniejsza monografia jest wynikiem prac prowadzonych w ramach Projektu Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym zrealizowanego przez konsorcjum jednostek naukowych: Główny Instytut Górnictwa w Katowicach lider konsorcjum, Politechnika Śląska w Gliwicach oraz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach. W monografii zaprezentowano kierunki rozwoju technologicznego w sektorze metropolitalnych usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym (GOM), których rozwój powinien przyczynić się do osiągnięcia spójności społecznej i rozwoju gospodarki opartej na wiedzy. Logika realizacji Projektu Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym, zaangażowanie szerokiej grupy interesariuszy oraz oczekiwane rezultaty, służyły wytworzeniu trwałego łańcucha powiązań gospodarczych między sferą przedsiębiorczości a sektorem usług publicznych realizowanych na poziomie metropolitalnym w kluczowych dla rozwoju regionu obszarach tematycznych. Obecnie usługi publiczne na obszarze GOM w odczuciu społecznym nie odpowiadają współczesnym standardom oraz potrzebom wynikającym z rosnących aspiracji co do jakości życia. W sferze usług metropolitalnych jest widoczny brak rozwoju technologicznego i znaczne dysproporcje strukturalne i funkcjonalne. U podstaw podjęcia tej tematyki badań było więc przyspieszenie i ukierunkowanie trwających procesów metropolizacyjnych, koncentrujących się na obszarze i w bezpośrednim sąsiedztwie czternastu miast tworzących Górnośląski Związek Metropolitalny. Rozpoczęta szeroka debata nad kierunkami rozwoju GOM, stymulowała proces tworzenia dynamicznie rozwijającego się wielkomiejskiego ośrodka, zdolnego do skutecznej i wielowymiarowej współpracy i konkurencji z innymi ośrodkami metropolitalnymi w kraju i w Europie. Według M. Castells metropolie rządzą światem rozwój obszarów metropolitalnych jest jednym z elementów globalizacji i nabiera coraz większego znaczenia. Obszar metropolitalny charakteryzuje się przede wszystkim doskonałością usług i infrastruktury oraz innowacyjnością. Obszary te odgrywają również kluczową rolę w realizacji gospodarczych, społecznych i ekologicznych celów rozwojowych Wspólnoty Europejskiej, co potwierdza opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Struktura społeczna, gospodarcza i przestrzenna GOM oraz jej potencjał rozwojowy są czynnikami warunkującymi i przesądzającymi o konieczności ukształtowania ram instytucjonalnych, organizacyjnych i formuły finansowania rozwoju Metropolii. Jednym z kluczowych czynników wyróżniających i determinujących kształtowanie tego obszaru są dostępność, komplementarność i standard usług publicznych. W efekcie wdrożenia spójnej polityki rozwoju, Metropolia będzie obszarem o ukształtowanej, atrakcyjnej przestrzeni zapewniającej 9

10 wysoką jakość życia i efektywność usług publicznych. Rozwinięte usługi publiczne to także ogromny rynek pracy oraz przestrzeń wdrażania innowacyjnych rozwiązań technologicznych, a tym samym intensywnej współpracy sektora badawczego oraz przedsiębiorczości. Pełne wykorzystanie potencjału GOM jest zatem wyzwaniem zarówno dla władz regionu, jak i przedstawicieli środowisk naukowych, kulturowych oraz gospodarczych, co zostało podkreślone m.in. w Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego Śląskie 2020 oraz Planie Zagospodarowania Przestrzennego województwa śląskiego. Zbliżająca się perspektywa budżetowa Unii Europejskiej jest dobrym momentem na generowanie wspólnych pomysłów na metropolitalne projekty inwestycyjne i pozainwestycyjne, a także wzmacnianie instytucjonalne Metropolii jako koła zamachowego gospodarki całego regionu. Niniejsza monografia obejmuje szerokie spektrum zagadnień będących przedmiotem prac w Projekcie. Charakterystyczną cechą tego typu projektów jest aktywny udział ekspertów z różnych dziedzin: naukowców, przedstawicieli administracji publicznej, organizacji pozarządowych i społecznych, wyrażających swoje opinie i poglądy. Znalazły one odzwierciedlenie w rezultatach Projektu, a w niniejszej monografii zostały ujęte w możliwie szerokim spektrum, co powinno służyć dalszej debacie nad kierunkami rozwoju oraz docelowym kształtem Metropolii. Książka została opracowana przez zespół autorów Projektu, przy współpracy ekspertów z poszczególnych obszarów tematycznych. 10

11 2. STUDIA PROSPEKTYWNE METROPOLITALNYCH USŁUG PUBLICZNYCH W GÓRNOŚLĄSKIM OBSZARZE METROPOLITALNYM Autorzy: Andrzej Klasik, Florian Kuźnik, Jerzy Biniecki, Bogumił Szczupak, Artur Ochojski, Marcin Baron, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Rozpoznania funkcji metropolitalnych w procesie świadczenia usług publicznych można dokonywać w dwóch przekrojach: organizacje produkty rynki, infrastruktura technologie działalność. Kryteriami wyodrębniania funkcji metropolitalnych w powiązaniu ze świadczeniem usług publicznych są: zasięg i znaczenie ponadregionalne, rzadkość/unikatowość, koncentracja przestrzenna, potencjał tworzenia wartości dodanej, danej usługi lub związanego z nią produktu. Na zbiór funkcji metropolitalnych, które należy brać pod uwagę w studiach prospektywnych nad przyszłością Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego, składają się: administracja publiczna, informacja i komunikacja społeczna, specjalistyczna ochrona zdrowia, dziedzictwo i kultura wysoka, nauka, badania i doradztwo, szkolnictwo wyższe, turystyka miejska i poprzemysłowa, transport i logistyka, zarządzanie korporacjami, finanse i ubezpieczenia. Funkcje te mogą być wzmacniane przez podmioty kształtujące rozwój GOM z wykorzystaniem dwóch mechanizmów: interwencji publicznej i mechanizmu rynkowego. Najistotniejsze pożądane dziedziny i cechy metropolitalnych usług publicznych w GOM z punktu widzenia studiów prospektywnych wskazano w tabeli

12 Tabela 2.1. Strategiczne dziedziny i cechy metropolitalnych usług publicznych Dziedziny metropolitalnych usług publicznych Kultura Zdrowie Transport Środowisko Pożądane cechy metropolitalnych usług publicznych w dziedzinie Oryginalność dzieła i/lub wykonania Różnorodność kulturalna Doskonałość kompetencyjna Bezpieczeństwo zdrowotne Połączalność wewnętrzna i zewnętrzna Sprawność przewozów i komfort podróżowania Bioróżnorodność Bezpieczeństwo ekologiczne 2.1. Delimitacja GOM Górnośląski Obszar Metropolitalny jest złożony z dwóch stref, tj. strefy węzłowej i strefy zewnętrznej. Strefa węzłowa GOM obejmuje obecnie 14 miast na prawach powiatu. Są to miasta: Bytom, Chorzów, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Jaworzno, Katowice, Mysłowice, Piekary Śląskie, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy, Zabrze. Zasięg terytorialny strefy węzłowej GOM ilustrują mapy (rys. 2.1 i 2.2). Posłużenie się regułą wielkości i rangi miasta pozwala na wydzielenie w strefie węzłowej GOM dwóch grup wielkościowych miast oraz czterech grup miast różnej rangi. Dwie grupy wielkościowe miast GOM tworzy: dziewięć miast powyżej 100 tysięcy ludności, tj.: Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze, Bytom, Ruda Śląska, Tychy, Dąbrowa Górnicza, Chorzów oraz pięć miast poniżej 100 tysięcy ludności, tj. Jaworzno, Mysłowice, Siemianowice Śląskie, Piekary Śląskie, Świętochłowice. Istnieją cztery grupy miast różnej rangi demograficznej i usługowej: Grupa pierwsza tworzona samodzielnie przez Katowice, jako ośrodek stołeczny regionu. Katowice są w obszarze metropolitalnym miastem o największym potencjale demograficznym i usługowym. Potencjał ludnościowy Katowic stanowi 16% ludności aglomeracji. Sektor usług Katowic reprezentuje potencjał równy w przybliżeniu 1/3 sektora usług całego obszaru metropolitalnego. Grupa druga jest złożona z czterech, po Katowicach, największych miast aglomeracji, a mianowicie Sosnowca, Gliwic, Zabrza i Bytomia. Wśród czterech miast tej grupy najwyższą rangę demograficzną ma Sosnowiec, natomiast najwyższą rangę usługową mają Gliwice. Potencjał demograficzny tej grupy miast wynosi około 40% ludności aglomeracji. Wymieniona grupa miast koncentruje prawie 35% pracujących w sektorze usług obszaru metropolitalnego. Grupa trzecia obejmuje pozostałe cztery miasta powyżej 100 tys. ludności. Są to: Ruda Śląska, Tychy, Dąbrowa Górnicza i Chorzów. W tej grupie miast najwyższą rangę demograficzną ma Ruda Śląska, podczas gdy najwyższą rangę usługową mają Tychy. Potencjał ludnościowy tej grupy miast stanowi 26% potencjału ludnościowego obszaru metropolitalnego. Potencjał sektora usług natomiast stanowi około 22% potencjału usługowego GOM. 12

13 Grupa czwarta, w skład której wchodzą wymienione już wcześniej miasta poniżej 100 tysięcy ludności. W tej grupie najwyższą rangę demograficzną i usługową ma miasto Jaworzno. Potencjał ludnościowy tej grupy miast sięga 18% ludności obszaru metropolitalnego, podczas gdy potencjał usługowy, mierzony liczbą pracujących w sektorze usług, wynosi ponad 11% potencjału usługowego aglomeracji. Rysunek 2.1. Delimitacja strefy GOM Miasta o największej randze demograficznej i usługowej, tj. Katowice, Gliwice, Sosnowiec, Zabrze i Bytom, tworzą grupę miast rdzeniowych Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego. Skupiają one 56% potencjału demograficznego obszaru, tj. 1,1 mln ludności oraz 211 tys. pracujących w usługach, co stanowi 67% miejsc pracy w usługach w GOM. Tychy i Chorzów, jako miasta powyżej 100 tys. ludności, uzupełniają grupę miast rdzeniowych ze względu na potencjał budowania nowej gospodarki. Grupa wyżej wymienionych siedmiu miast tworzy kręgosłup zespołu GOM. W warunkach policentrycznej struktury GOM miasta te tworzą swoistą zbiorową metropolię. 13

14 Rysunek 2.2. Grupy miast GOM podział według rangi demograficznej i usługowej, 2005 r. Strefa zewnętrzna GOM, obejmuje osiem powiatów. Są to powiaty: będziński, bieruńsko-lędziński, gliwicki, lubliniecki, mikołowski, pszczyński, tarnogórski i zawierciański. Wymienione powiaty ciążą funkcjonalnie do strefy węzłowej GOM i pozostają z tą strefą w wielorakich połączeniach i powiązaniach. Dziesięć miast położonych w strefie zewnętrznej GOM, tj.: Będzin, Czeladź, Knurów, Łaziska Górne, Mikołów, Pyskowice, Radzionków, Sławków, Tarnowskie Góry i Wojkowice potencjalnie poszerza zasięg przestrzenny strefy węzłowej. Strefa węzłowa GOM poszerzona o tych nowych dziesięć miast tworzy już obecnie spójny przestrzennie i funkcjonalnie organizm miejski. Stąd też miasta te powinny być traktowane przyszłościowo, jako integralna część strefy węzłowej GOM. Uzasadniają to pogłębione studia delimitacyjne wykonane dla Aglomeracji Górnośląskiej w 2000 r. GOM wspólnie z obszarami metropolitalnymi Wrocławia i Krakowa tworzą najsilniej zainwestowany i zagospodarowany obszar kraju. Warszawa z Łodzią i Kraków z GOM pozycjonują się w przestrzeni europejskiej w sieci europolii. Równocześnie, GOM i Aglomeracja Ostrawska są postrzegane w Europie jako tzw. Śląsko-Morawski Zespół Metropolitalny, stanowiący obszar rdzeniowy regionu transgranicznego Górnego Śląska i Północnych Moraw. Jest to szóste co do wielkości skupisko miejsko-przemysłowe zjednoczonej Europy Uwarunkowania kształtowania przyszłych funkcji GOM Procedurę prospektywnej analizy uwarunkowań dynamiki funkcji metropolitalnych GOM przedstawiono na rysunku

15 ORIENTACJE ZDARZENIA ORIENTACJE WEWNĘTRZNE TRENDY ROZWOJOWE ZDARZENIA ZEWNĘTRZNE TENDENCJE DOMINUJĄCE ZDARZENIA ŹRÓDŁA NIEPEWNOŚCI HIPOTEZY SCENARIUSZE Rysunek 2.3. Procedura prospektywnej analizy uwarunkowań dynamiki funkcji metropolitalnych GOM Dla każdej funkcji metropolitalnej zidentyfikowano podstawowe wydarzenia i trendy kształtujące przyszły obraz usług z nią związanych. Zostały one przedstawione w tabelach od 2.2 do Tabela 2.2. Wydarzenia i trendy dla funkcji: administracja publiczna WYDARZENIA Rozwój instytucji samorządu terytorialnego (miejskiego, powiatowego i wojewódzkiego) Rozwój instytucji administracji finansowej i skarbowej Rozwój sądów grodzkich Rozbudowa instytucji sądów powszechnych i sądownictwa administracyjnego Powstanie instytucji kontrolnych samorządu terytorialnego (Regionalna Izba Obrachunkowa i Kolegium Odwoławcze) Rozwój publicznych instytucji kontroli mechanizmów rynkowych Rozwój instytucji nadzoru transportu i ochrony środowiska TRENDY Demokratyzacja życia publicznego, decentralizacja podejmowania decyzji administracyjnych i poprawa dostępności do usług administracji publicznej Niski poziom współdziałania podmiotów władzy publicznej, skutkujący atomizacją procesów decyzyjnych i fragmentacją przestrzeni metropolitalnej 15

16 Tabela 2.3. Wydarzenia i trendy dla funkcji: informacja i komunikacja społeczna WYDARZENIA Powstanie wielu podmiotów usług interaktywnej komunikacji Rozwój wielofunkcyjnych form komunikacji między użytkownikami będącymi w ruchu Pojawienie się swobody wyboru miejsca i sposobu uczenia się Tabela 2.4. Wydarzenia i trendy dla funkcji: specjalistyczna ochrona zdrowia WYDARZENIA Wysoki poziom referencyjny ośrodków kardiologicznych, kardiochirurgicznych i onkologicznych Ukształtowanie się znaczących ośrodków świadczenia specjalistycznych usług zdrowotnych (Zabrze, Gliwice, Katowice, Bytom, Sosnowiec, Piekary Śląskie, Siemianowice Śląskie) o renomie międzynarodowej Tabela 2.5. Wydarzenia i trendy dla funkcji: dziedzictwo i kultura wysoka WYDARZENIA Funkcjonowanie znaczących instytucji edukacji artystycznej i animacji życia kulturalnego w sferze muzyki, plastyki, teatru i sztuki filmowej Podejmowanie coraz liczniejszych inicjatyw w zakresie budowy wielkoskalowych obiektów kultury wysokiej Rosnąca skala przekształcania obiektów spuścizny poprzemysłowej na obiekty działalności kulturalnej Tabela 2.6. Zdarzenia i trendy dla funkcji: nauka, badania i doradztwo WYDARZENIA Utrzymywanie się silnego potencjału naukowo- -badawczego związanego z technologiami w tradycyjnych sektorach gospodarczych (górnictwo, hutnictwo, energetyka) Rozwój potencjału naukowo-badawczego w zakresie technologii wyspowych (inżynieria medyczna, biotechnologia, przetwórstwo materiałowe) Powstanie sieci instytucji badań i transferu technologii Generowanie przez bezpośrednie inwestycje zagraniczne centrów badawczych, transferu technologii i certyfikacji TRENDY Kształtowanie się społeczeństwa informacyjnego Zróżnicowany społecznie i przestrzennie standard dostępności do interaktywnej komunikacji TRENDY Ciągły proces kumulacji oraz dyfuzji wiedzy i umiejętności lokalnych środowisk medycznych animowanych przez różne indywidualności Niedostatek współpracy między sferą nauk medycznych i sferą produkcyjną w poszukiwaniu nowych technologii TRENDY Wzmocnienie świadomości rangi kultury w tworzeniu atrakcyjnego wizerunku obszaru i związany z tym wzrost aktywności dużych miast i środowisk lokalnych w kreacji życia kulturalnego Utrzymywanie się barier rozwoju kultury wysokiej: infrastrukturalnych (związanych z niedostateczną ilością i standardem obiektów kulturalnych oraz dostępnością do nich), mentalnych (związanych z rozmiarem lokalnego popytu na usługi kulturalne), rynkowych (związanych z niedorozwojem przemysłów kreatywnych) i organizacyjnych (związanych z niedostateczną zdolnością do umiędzynarodowienia efektów miejscowej działalności kulturalnej) TRENDY Wzrost uczestnictwa ośrodków naukowo- -badawczych GOM w realizacji projektów międzynarodowych Niski poziom komercjalizacji badań w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw 16

17 Tabela 2.7. Wydarzenia i trendy dla funkcji: szkolnictwo wyższe WYDARZENIA Istotna poprawa dostępności do szkolnictwa wyższego dzięki znaczącemu wzrostowi liczby ośrodków szkolnictwa wyższego: publicznego i niepublicznego oraz ich przestrzennej dyspersji Umiędzynarodowienie sektora regionalnego szkolnictwa wyższego (wzrost liczby osób kształcących się w ośrodkach zagranicznych oraz wzrost liczby studentów zagranicznych kształcących się w ośrodkach akademickich obszaru, uczestnictwo w projektach międzynarodowych) Tabela 2.8. Wydarzenia i trendy dla funkcji: turystyka miejska i poprzemysłowa WYDARZENIA Ustalenie i organizacja turystycznego szlaku dziedzictwa przemysłowego Wzrost liczby cyklicznych imprez o zasięgu ponadregionalnym, organizowanych przez instytucje kultury Organizacja imprez sportowych o randze międzynarodowej Wzrost różnorodności działań informujących o walorach turystycznych obszaru Tabela 2.9. Wydarzenia i trendy dla funkcji: transport i logistyka WYDARZENIA Inwestycje bezkolizyjnego ruchu drogowego (A4, A1, S1, DTŚ, obwodnice dużych miast) Rozbudowa terminali Katowice Airport i umiędzynarodowienie portu lotniczego w Pyrzowicach Nowa jakościowo obsługa transportowo-logistyczna nowych skupisk przemysłowych Wprowadzenie ruchu autostradowego do centrum Katowic Wzrost liczby nieczynnych i zdegradowanych terenów i obiektów kolejowych Regres węzłów przesiadkowych w transporcie szynowym i międzynarodowym transporcie autobusowym Tabela Wydarzenia i trendy dla funkcji: zarządzanie korporacjami WYDARZENIA Skupienie w GOM dużej liczby zakładów przemysłu samochodowego wraz z centrami operacyjnego zarządzania nimi Utrzymanie lokalizacji w obszarze centrów zarządzania strategicznego megaprzedsiębiorstw w tradycyjnych sektorach gospodarczych Rozbudowa sieci przedstawicielstw globalnych korporacji przemysłowych i handlowych TRENDY Poprawa pozycji akademickiej obszaru w skali kraju Masowość kształcenia i nierównowaga między jego poszczególnymi kierunkami TRENDY Wzrost znaczenia turystyki miejskiej i poprzemysłowej w tercjaryzacji gospodarki obszaru rozpatrywanej z punktu widzenia kreacji miejsc pracy i dochodów Niski poziom obsługi ruchu turystycznego TRENDY Wzrost sprawności funkcjonowania systemu transportowego GOM w ramach transeuropejskich korytarzy transportowych Narastanie procesu kongestii w głównych ciągach komunikacji drogowej TRENDY Duży wpływ sektora biznesu międzynarodowego na odnowę obiektów i przestrzeni miejskich oraz wzmacnianie procesów periurbanizacji Deterytorializacja strategicznych zarządów przedsiębiorstw i instytucji 17

18 Tabela Wydarzenia i trendy dla funkcji: finanse i ubezpieczenia WYDARZENIA Powstanie nowych sieci finansowej, bankowej i ubezpieczeniowej obsługi ludności i przedsiębiorstw Znaczący wpływ lokalizacji instytucji sektora bankowego i ubezpieczeniowego na przestrzeń centralną miast Koncentracja globalnego sektora finansowego w Katowicach Duży udział sektora finansowego w kreacji nowej jakości miejsc pracy TRENDY Umiędzynarodowienie sektora bankowego i ubezpieczeniowego Brak w GOM regionalnych oddziałów znaczących instytucji finansowych i ubezpieczeniowych Podstawowe trendy długookresowej dynamiki zmian uwarunkowań funkcji metropolitalnych w GOM przedstawiono w tabeli Tabela Podstawowe trendy długookresowej dynamiki zmian uwarunkowań funkcji metropolitalnych w GOM FUNKCJA METROPOLITALNA INDEKS DOMINUJĄCY TREND ADMINISTRACJA PUBLICZNA AP1 Demokratyzacja życia publicznego, decentralizacja podejmowania decyzji administracyjnych i poprawa dostępności do usług administracji publicznej Niski poziom współdziałania podmiotów władzy publicznej, AP2 skutkujący atomizacją procesów decyzyjnych i fragmentacją przestrzeni metropolitalnej IKS1 Kształtowanie się społeczeństwa informacyjnego INFORMACJA I KOMUNIKACJA Zróżnicowany społecznie i przestrzennie standard dostępności do interaktywnej komunikacji SPOŁECZNA IKS2 Ciągły proces kumulacji oraz dyfuzji wiedzy i umiejętności SOZ1 lokalnych środowisk medycznych animowanych przez liczne SPECJALISTYCZNA OCHRONA indywidualności ZDROWIA Niedostatek współpracy między sferą nauk medycznych SOZ2 i sferą produkcyjną w poszukiwaniu nowych technologii Wzmocnienie świadomości rangi kultury w tworzeniu atrakcyjnego DKW1 wizerunku obszaru i związany z tym wzrost aktyw- ności dużych miast i środowisk lokalnych w kreacji życia kulturalnego DZIEDZICTWO I KULTURA WYSOKA NAUKA, BADANIA I DORADZTWO SZKOLNICTWO WYŻSZE DKW2 NBD1 NBD2 SW1 SW2 Utrzymywanie się barier rozwoju kultury wysokiej: infrastrukturalnych (związanych z niedostateczną ilością i standardem obiektów kulturalnych oraz dostępnością do nich), mentalnych (związanych z rozmiarem lokalnego popytu na usługi kulturalne), rynkowych (związanych z niedorozwojem przemysłu kreatywnego) i organizacyjnych (związanych z niedostateczną zdolnością do umiędzynarodowienia efektów miejscowej działalności kulturalnej) Wzrost uczestnictwa ośrodków naukowo-badawczych GOM w projektach międzynarodowych Niski poziom komercjalizacji badań w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw Poprawa pozycji akademickiej obszaru w skali kraju Masowość kształcenia i nierównowaga między jego poszczególnymi kierunkami 18

19 TURYSTYKA MIEJSKA I POPRZEMYSŁOWA TRANSPORT I LOGISTYKA ZARZĄDZANIE KORPORACJAMI FINANSE I UBEZPIECZENIA TMP1 TMP2 TL1 TL2 ZK1 ZK2 FU1 FU2 Wzrost znaczenia turystyki miejskiej i poprzemysłowej w tercjaryzacji gospodarki obszaru rozpatrywanej z punktu widzenia kreacji miejsc pracy i dochodów Niski poziom obsługi ruchu turystycznego Wzrost sprawności funkcjonowania systemu transportowego GOM w ramach transeuropejskich korytarzy transportowych Narastanie procesu kongestii w głównych ciągach komunikacji drogowej Duży wpływ sektora biznesu międzynarodowego na odnowę obiektów i przestrzeni miejskich oraz wzmacnianie procesów periurbanizacji Deterytorializacja strategicznych zarządów przedsiębiorstw i instytucji Umiędzynarodowienie sektora bankowego i ubezpieczeniowego Brak w GOM regionalnych oddziałów znaczących instytucji finansowych i ubezpieczeniowych Analiza struktury powiązań między trendami charakteryzującymi dynamikę Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego pozwala na rozpoznanie trojakiego rodzaju mechanizmów jego rozwoju. Są nimi: mechanizm kumulacji zmian pozytywnych (konwergencji dodatniej), mechanizm kumulacji zmian negatywnych (konwergencji ujemnej), mechanizm zmian rozbieżnych (dywergencji). Źródłem głównych sił napędowych dynamiki GOM w mechanizmie kumulacji pozytywnej są: wzrost aktywności dużych miast w kreacji życia kulturalnego, kształtowanie się społeczeństwa informacyjnego, wzrost pozycji konkurencyjnej szkolnictwa wyższego, umiędzynarodowienie sektora bankowego i ubezpieczeniowego. Źródłem największych efektów mnożnikowych w rozwoju GOM w mechanizmie kumulacji pozytywnej są natomiast: rozwój transportu lotniczego, poprawa dostępności do usług administracji publicznej, kumulacja i dyfuzja wiedzy i umiejętności środowisk medycznych, wzrost pozycji konkurencyjnej szkolnictwa wyższego, umiędzynarodowienie sektora bankowego i ubezpieczeniowego. Źródłem głównych sił hamujących dynamikę GOM w mechanizmie kumulacji negatywnej są: bariery rozwoju kultury wysokiej (infrastrukturalna, mentalna, rynkowa i organizacyjna), fragmentacja przestrzeni metropolitalnej, kongestia w komunikacji drogowej, deterytorializacja zarządów przedsiębiorstw i instytucji. Źródłem generowania najdłuższych łańcuchów rozchodzenia się efektów negatywnych są: kongestia w komunikacji drogowej, fragmentacja przestrzeni metropolitalnej, niski poziom obsługi ruchu turystycznego. Czynnikami najsilniej spowalniającymi pozytywne trendy dynamiki GOM i w najwyższym stopniu utrudniającymi dyskontowanie ich efektów są: dezintegracja decyzyjna w systemie władz publicznych, utrzymywanie się barier rozwoju kultury wysokiej, niedostateczny oraz nierównomierny społecznie i przes- 19

20 trzennie rozwój społeczeństwa informacyjnego, słabość więzi między sektorem naukowo-badawczym i sektorem biznesowym. W wyniku analizy zewnętrznych uwarunkowań rozwoju GOM zidentyfikowano presje i tendencje dominujące. Rozwój GOM będzie przebiegać w warunkach presji wywieranej przez: proces starzenia się populacji, utrzymywanie się niskiego poziomu zatrudnialności, utrzymywanie się tradycyjnego profilu wiedzy i umiejętności zawodowych (górnictwo, hutnictwo, energetyka, montaż samochodów), ograniczoność dostępnych środków budżetowych i inwestycyjnych. Drugą grupę czynników oddziaływujących na przyszłą dynamikę rozwoju obszaru stanowią tendencje dominujące, wyróżniane w ramach podstawowych orientacji obserwowanych w otoczeniu międzynarodowym i wywierających potencjalny wpływ na atrakcyjność, konkurencyjność i dobrobyt GOM. Orientacjami tymi są: orientacja na globalizację, orientacja na digitalizację, orientacja na ekologizację, orientacja na adaptacyjność, orientacja na zmniejszanie zużycia zasobów materialnych, orientacja na tworzenie wartości dodanej, orientacja na kompetencje i innowacyjność. Podstawą budowania scenariuszy kształtowania przyszłych funkcji GOM jest układ hipotez wyjściowych, który przedstawiono w tabeli Tabela Hipotezy wyjściowe scenariuszy uwarunkowań funkcji metropolitalnych w GOM Czynniki generujące strukturalne niepewności Dystans przestrzenny względem regionów szybkiego wzrostu i innowacji Proekologiczna zmiana zachowań Tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji Hipotezy Hipoteza I Hipoteza II Uczestnictwo GOM w sieciach Peryferyzacja GOM związana współpracy regionów wzrostu z niskim tempem wzrostu nakładów i innowacji związane z wysokim inwestycyjnych na rozbudowę infrastruktury tempem wzrostu nakładów transportowo- inwestycyjnych na rozbudowę -komunikacyjnej o znaczeniu międzynarodowym infrastruktury transportowodzynarodowym -komunikacyjnej o znaczeniu mię- Zmniejszenie zasobochłonności Utrzymywanie się nacisku na produkcję energii pozyskiwanej funkcjonowania obszaru GOM oraz wzrost w strukturze zużycia udziału z paliw stałych energii odnawialnej Wolne tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji skutkiem niskiej efektywności współpracy instytucjonalnej i biznesowej Przyśpieszone tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji dzięki wzrostowi udziału lokalnego biznesu, uniwersytetów i ośrodków badawczych w międzynarodowych sieciach współpracy 20

21 Współdziałanie podmiotów władzy publicznej Tempo rozwoju przedsiębiorczości bazującej na własności intelektualnej Współpraca między sferą nauki i sektorem biznesu Niski poziom współdziałania podmiotów władzy publicznej skutkujący atomizacją procesów decyzyjnych i fragmentacją przestrzeni metropolitalnej Utrzymywanie się infrastrukturalnych, mentalnych, rynkowych i organizacyjnych barier rozwoju przemysłów kultury Niski poziom komercjalizacji badań w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw Postępująca integracja decyzyjna władz publicznych, skutkująca wysoką dynamiką rozwoju funkcji metropolitalnych Silny rozwój przemysłów kreatywnych tworzących wysoką wartość dodaną Budowa infrastruktury komercjalizacji badań naukowych skoncentrowanej wokół ośrodków uniwersyteckich Wobec powyższego, po uwzględnieniu wyników prac eksperckich, uwarunkowania przyszłych funkcji GOM można rozpatrywać w układzie czterech podstawowych scenariuszy, które zostały scharakteryzowane w tabelach od 2.14 do Tabela Scenariusz A skrajnie optymistyczny SCENARIUSZ A: SKRAJNIE OPTYMISTYCZNY (Scenariusz radykalnej zmiany) WYMIARY SCENARIUSZA SKŁADOWE SCENARIUSZA OPIS SCENARIUSZA Dystans przestrzenny względem regionów szybkiego wzrostu i innowacji Proekologiczna zmiana zachowań Tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji Współdziałanie podmiotów władzy publicznej Tempo rozwoju przedsiębiorczości bazującej na własności intelektualnej Współpraca między sferą nauki i sektorem biznesu S/A1: Uczestnictwo GOM w sieciach współpracy regionów wzrostu i innowacji związane z wysokim tempem wzrostu nakładów inwestycyjnych na rozbudowę infrastruktury transportowo-komunikacyjnej o znaczeniu międzynarodowym S/A2: Zmniejszenie zasobochłonności funkcjonowania obszaru GOM oraz wzrost w strukturze zużycia udziału energii odnawialnej S/A3: Przyśpieszone tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji dzięki wzrostowi udziału lokalnego biznesu, uniwersytetów i ośrodków badawczych w międzynarodowych sieciach współpracy S/A4: Postępująca integracja decyzyjna władz publicznych skutkująca wysoką dynamiką rozwoju funkcji metropolitalnych S/A5: Silny rozwój przemysłów kreatywnych tworzących wysoką wartość dodaną S/A6: Budowa infrastruktury komercjalizacji badań naukowych skoncentrowanej wokół ośrodków uniwersyteckich Silna internacjonalizacja GOM, w warunkach rosnącej integracji podmiotów władzy publicznej i intensyfikacji ich współpracy z podmiotami odpowiedzialnymi za rozwój kluczowych dziedzin usług metropolitalnych, którymi są: sektor kultury wysokiej i przemysłów kreatywnych, specjalistyczne usługi medyczne oraz metropolitalny transport publiczny 21

22 Tabela Scenariusz D skrajnie pesymistyczny SCENARIUSZ D: SKRAJNIE PESYMISTYCZNY (Scenariusz cywilizacyjnego ugrzęźnięcia) WYMIARY SCENARIUSZA SKŁADOWE SCENARIUSZA OPIS SCENARIUSZA Dystans przestrzenny względem regionów szybkiego wzrostu i innowacji Proekologiczna zmiana zachowań Tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji Współdziałanie podmiotów władzy publicznej Tempo rozwoju przedsiębiorczości bazującej na własności intelektualnej Współpraca między sferą nauki i sektorem biznesu S/D1: Peryferyzacja GOM związana z niskim tempem wzrostu nakładów inwestycyjnych na rozbudowę infrastruktury transportowo- -komunikacyjnej o znaczeniu międzynarodowym S/D2: Utrzymywanie nacisku na produkcję energii pozyskiwanej z paliw stałych S/D3: Wolne tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji skutkiem niskiej efektywności współpracy instytucjonalnej i biznesowej S/D4: Niski poziom współdziałania podmiotów władzy publicznej skutkujący atomizacją procesów decyzyjnych i fragmentacją przestrzeni metropolitalnej S/D5: Utrzymywanie się infrastrukturalnych, mentalnych, rynkowych i organizacyjnych barier rozwoju przemysłów kultury S/D6: Niski poziom komercjalizacji badań w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw Tabela Scenariusz B luki między starą i nową gospodarką Silna blokada możliwości rozwojowych GOM w warunkach niedorozwoju przemysłów kreatywnych, słabego wzrostu potencjału naukowo-badawczego i niskiego poziomu transmisji jego dorobku do biznesu, wzmacniana utrzymującą się dezintegracją decyzyjną władz publicznych, silną presją przemysłów i technologii tradycyjnych oraz brakiem zasadniczej zmiany w zewnętrznej i wewnętrznej dostępności obszaru SCENARIUSZ B: MIESZANY I (Scenariusz luki między starą i nową gospodarką) WYMIARY SCENARIUSZA SKŁADOWE SCENARIUSZA OPIS SCENARIUSZA Dystans przestrzenny względem regionów szybkiego wzrostu i innowacji Proekologiczna zmiana zachowań Tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji Współdziałanie podmiotów władzy publicznej Tempo rozwoju przedsiębiorczości bazującej na własności intelektualnej Współpraca między sferą nauki i sektorem biznesu S/B1: Peryferyzacja GOM związana z niskim tempem wzrostu nakładów inwestycyjnych na rozbudowę infrastruktury transportowo- -komunikacyjnej o znaczeniu międzynarodowym S/B2: Utrzymywanie nacisku na produkcję energii pozyskiwanej z paliw stałych S/B3: Wolne tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji skutkiem niskiej efektywności współpracy instytucjonalnej i biznesowej S/B4: Postępująca integracja decyzyjna władz publicznych, skutkująca wysoką dynamiką rozwoju funkcji metropolitalnych S/B5: Silny rozwój przemysłów kreatywnych tworzących wysoką wartość dodaną S/B6: Budowa infrastruktury komercjalizacji badań naukowych skoncentrowanej wokół ośrodków uniwersyteckich Podejmowanie prób transformacji GOM zorientowanej na rozwój przemysłów kreatywnych oraz stymulowanie inwestowania w infrastrukturę badań naukowych i transferu technologii, przy ograniczonych możliwościach dyskontowania efektów tej transformacji skutkiem presji niedokończonych procesów restrukturyzacji tradycyjnych sektorów gospodarki, niskiego poziomu integracji środowisk naukowych i dyspersji wysiłków badawczych oraz niedorozwoju sieci zewnętrznych powiązań transportowo- -komunikacyjnych 22

23 Tabela Scenariusz C niewykorzystanego potencjału nowej gospodarki SCENARIUSZ C: MIESZANY II (Scenariusz niewykorzystanego potencjału nowej gospodarki) WYMIARY SCENARIUSZA SKŁADOWE SCENARIUSZA OPIS SCENARIUSZA Dystans przestrzenny względem regionów szybkiego wzrostu i innowacji Proekologiczna zmiana zachowań Tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji Współdziałanie podmiotów władzy publicznej Tempo rozwoju przedsiębiorczości bazującej na własności intelektualnej Współpraca między sferą nauki i sektorem biznesu S/C1: Uczestnictwo GOM w sieciach współpracy regionów wzrostu i innowacji związane z wysokim tempem wzrostu nakładów inwestycyjnych na rozbudowę infrastruktury transportowo-komunikacyjnej o znaczeniu międzynarodowym S/C2: Zmniejszenie zasobochłonności funkcjonowania obszaru GOM oraz wzrost w strukturze zużycia udziału energii odnawialnej S/C3: Przyśpieszone tempo kumulacji wiedzy i procesów dyfuzji innowacji dzięki wzrostowi udziału lokalnego biznesu, uniwersytetów i ośrodków badawczych w międzynarodowych sieciach współpracy S/C4: Niski poziom współdziałania podmiotów władzy publicznej skutkujący atomizacją procesów decyzyjnych i fragmentacją przestrzeni metropolitalnej S/C5: Utrzymywanie się infrastrukturalnych, mentalnych, rynkowych i organizacyjnych barier rozwoju przemysłów kultury S/C6: Niski poziom komercjalizacji badań w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw Wzmocnienie potencjału obszaru przez włączenie go w międzynarodowe sieci transportowo-komunikacyjne, restrukturyzację i ekologizację tradycyjnej działalności wytwórczej oraz aktywność intelektualnych elit naukowych nie przekłada się na powstawanie znaczących impulsów rozwojowych w postaci dynamizacji przemysłów kreatywnych i zwiększania zasięgu procesów komercjalizacji wyników badań naukowych Analiza scenariuszy pozwala na: wybór dziedzin badań foresightowych, wskazanie przekrojów diagnozy uwarunkowań w poszczególnych dziedzinach, identyfikację funkcji dominujących w poszczególnych scenariuszach, określenie preferowanych kierunków rozwoju technologicznego, określenie możliwości i ograniczeń realizacyjnych pożądanych kierunków rozwoju technologicznego metropolitalnych usług publicznych, ewaluację oczekiwanych efektów wdrożenia postulowanych kierunków rozwoju technologicznego Założenia wizji GOM Wizję GOM z punktu widzenia świadczenia metropolitalnych usług publicznych, można rozpatrywać w dwóch komplementarnych względem siebie przekrojach: przestrzennym i dziedzinowym. W ujęciu przestrzennym wizja może być opisana w sposób zaproponowany w tabeli 2.18 i przedstawiony na rysunkach od 2.4 do 2.6. W ujęciu dziedzinowym wizja, jej cechy i składowe mogą być opisane w sposób zaproponowany w tabeli

24 Tabela Ujęcie przestrzenne wizji GOM Modele organizacji przestrzeni publicznej Model policentryczny organizacji przestrzennej Model bipolarny organizacji przestrzennej Model monocentryczny organizacji przestrzennej Lokalizacja funkcji i usług metropolitalnych Konkurencyjny rozwój funkcji i usług metropolitalnych w ośrodkach rdzeniowych i wspierających ośrodki rdzeniowe GOM Komplementarny rozwój funkcji metropolitalnych o znaczeniu krajowym i międzynarodowym w Katowicach i Gliwicach Koncentracja funkcji i usług metropolitalnych o znaczeniu krajowym i międzynarodowym w Katowicach Uzupełniający rozwój funkcji metropolitalnych we wszystkich ośrodkach GOM, według ich potencjałów endogenicznych Wizja przestrzeni publicznej GOM Współpraca konkurencyjna ośrodków rdzeniowych GOM Rozmieszczanie funkcji i usług metropolitalnych w dwóch ośrodkach centralnych GOM występujących w konstelacji z innymi ośrodkami rdzeniowymi i wspomagającymi rdzeniowe Integracja zagospodarowania przestrzennego Chorzowa, Sosnowca, Tychów z Katowicami Rysunek 2.4. Ujęcie przestrzenne wizji GOM model policentryczny 24

25 Rysunek 2.5. Ujęcie przestrzenne wizji GOM model bipolarny Rysunek 2.6. Ujęcie przestrzenne wizji GOM model monocentryczny 25

26 Tabela Ujęcie dziedzinowe wizji GOM Dziedziny metropolitalnych usług publicznych Kultura wysoka (i czas wolny) Zdrowie Transport Środowisko Pożądane cechy dziedziny Doskonałość kompetencyjna Unikatowość Różnorodność Oryginalność Dostępność Integracja Elementy wizji Wielofunkcyjne obiekty i publiczne przestrzenie kultury wysokiej i spędzania czasu wolnego Centra kliniczne powiązane z przedsiębiorstwami inżynierii medycznej Węzły multimodalne transportu metropolitalnego Bioróżnorodność przestrzeni przyrodniczej i obszarowa organizacja infrastruktury środowiska Przedstawione wyniki studiów prospektywnych należy uznać jako ramy dla dalszych studiów i analiz w poszczególnych dziedzinach metropolitalnych usług publicznych. 26

27 3. DIAGNOZA STANU I UWARUNKOWAŃ WDRAŻANIA NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W OBSZARZE USŁUG METROPOLITALNYCH Autorzy: Jan Bondaruk, Paweł Zawartka, Elżbieta Uszok, Anna Mathea, Krzysztof Korczak, Katarzyna Wieczorek, Grzegorz Konopka Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Jan Sarna Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu Marek Sitarz Politechnika Śląska w Gliwicach Górnośląski Obszar Metropolitalny (GOM) to największa w kraju koncentracja ludności i potencjału gospodarczego, a także przestrzeń zintegrowana bezpośrednimi powiązaniami i współzależna funkcjonalnie, gospodarczo i technicznie, wymagająca skoncentrowanych działań służących wzrostowi świadomości regionalnej i otwarciu na otoczenie, a także jej powiązaniu z innymi ośrodkami metropolitalnymi. Diagnoza stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w obszarze usług metropolitalnych, została wypracowana z wykorzystaniem metody foresight jako rezultatu wielowymiarowej współpracy z szerokim gronem ekspertów z różnych dziedzin: naukowców, przedstawicieli administracji publicznej, organizacji pozarządowych i społecznych. Takie podejście dało możliwość skonfrontowania różnych wizji oraz zapewniło wszechstronny i różnorodny wkład merytoryczny zainteresowanych środowisk. Wnioski z przeprowadzonych analiz wykazały, że spośród dziesięciu charakterystycznych cech metropolii międzynarodowych tylko cztery występują w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym. Jednoznacznie stwierdzono brak sektora usług dla klienteli zagranicznej i środków masowego przekazu o zasięgu ponadkrajowym. GOM, pozbawiony tych dwóch cech, przy słabości pozostałych, charakteryzuje się stosunkowo małą konkurencyjnością oraz ograniczonymi zdolnościami autoidentyfikacji. Diagnoza stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w sektorze usług publicznych wykazała, że szczególnie silnym czynnikiem, który hamuje rozwój usług metropolitalnych, jest i będzie w przyszłości brak wspólnej polityki przestrzennej, skutkujący, między innymi, hiperkonkurencyjnym rozwojem miast oraz małą atrakcyjnością przestrzeni publicznych. Istotną i silnie akcentowaną barierą jest izolacjonizm komunalny miast, przejawiający się brakiem inicjatyw na rzecz ponadmiejskich systemów zarządzania usługami publicznymi. Jednak izolacjonizm miast przejawia się także dobrym skomunikowaniem zewnętrznym oraz skuteczną absorpcją zewnętrznych środków finansowych na rozwój miast Metropolii. Ważnym czynnikiem, będącym zarówno przyczyną, jak i skutkiem niewystarczającej współpracy między miastami, jest brak systemowego podejścia do promocji Metropolii [14]. 27

28 Szansą dla GOM jest społeczna nośność i spójna idea Metropolii oraz możliwość wykorzystania zewnętrznych środków finansowych na rozwój tworzących ją miast. Ponadto, istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój GOM i przyczyniającym się do zwiększenia roli oraz intensywności współpracy z zagranicą, będzie dobre skomunikowanie zewnętrzne (lotnicze, drogowe, szynowe). Z przeprowadzonych w ramach projektu analiz wynika, że GOM wymaga wypracowania elementów służących jego autoidentyfikacji, w tym rozwinięcia sektora usług dla klienteli zagranicznej. W sferze transportu, diagnoza stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w obszarze metropolitalnych usług publicznych wykazała, że istotnym elementem potencjału rozwojowego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego jest gęsta sieć infrastruktury drogowej i szynowej oraz dostępność do infrastruktury lotniczej. Mimo dużego potencjału, układ komunikacyjny GOM jest niedrożny, przeciążony i w ciągłej przebudowie. Dodatkowo spada popyt na usługi transportu zbiorowego, co jest spowodowane jego negatywnym wizerunkiem, wynikającym ze złego stanu infrastruktury liniowej i punktowej, jak również wzrostem motoryzacji indywidualnej [9]. Szansą dla przyjaznego postrzegania transportu zbiorowego staje się budowanie bezpiecznego, ekonomicznego oraz nowoczesnego transportu publicznego, wspomaganego narzędziami technologii informatycznych (ITS). Obecny poziom innowacyjności technologicznej regionu oraz wysokie koszty budowy i utrzymania infrastruktury oraz środków transportu może jednak zagrażać stworzeniu sprawnego układu komunikacyjnego na terenie GOM. Aby zapobiec tej sytuacji zostały zidentyfikowane kluczowe technologie, obejmujące m.in. alternatywne źródła napędu, inteligentne systemy wiedzy oraz zarządzania transportem, których wdrożenie przyczyni się do rozwoju sektora metropolitalnych usług publicznych w zakresie transportu [45]. Diagnoza stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w obszarze metropolitalnych usług publicznych w zakresie zdrowia, wykazała natomiast, że silną stroną usług zdrowotnych Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego jest znaczne zagęszczenie i koncentracja ośrodków zdrowotnych, świadczących kompleksowe usługi medyczne. Pomimo istotnych osiągnięć w dziedzinie zdrowia, specjalistyczne jednostki ochrony zdrowia stale muszą się rozwijać i poprawiać standard świadczonych usług (inwestycje w infrastrukturę, zasoby ludzkie). Rozwój w dziedzinie techniki medycznej jest jednym z najszybszych, jakie miały miejsce w ostatnich trzech dziesięcioleciach i nie będzie ulegać wyhamowaniu ze względu na możliwość szerokiego zastosowania i użyteczności w zintegrowanych systemach medycznych. Sektor usług medycznych wymaga stworzenia długofalowego programu jego rozwoju. Niewątpliwym zagrożeniem dla usług publicznych w tym sektorze jest także wzrost kapitałochłonności usług medycznych i technologii medycznych oraz brak zabezpieczenia finansowego w zakresie realizacji metropolitalnych usług zdrowotnych. Sprawne prowadzenie polityki finansowej w sektorze usług 28

29 medycznych i wdrażanie innowacyjnych rozwiązań technologicznych jest podstawą dalszego rozwoju usług publicznych w sektorze medycyny na terenie Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego [31]. GOM jest obszarem, który charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem pod względem historycznym i kulturowym. Bazę rozwoju kultury stanowią różnorodne instytucje kulturalne (w tym instytucje naukowe), mające niekwestionowaną renomę oraz dorobek, które są skoncentrowane na tym obszarze. Słaba strona sfery infrastrukturalnej sektora TOMT (teatr, opera, muzyka, taniec): nadal, w porównaniu do innych światowych metropolii jest brak nowoczesnej infrastruktury materialnej i technologicznej zapewniającej jej rozwój przez organizację ambitnych projektów artystycznych oraz przedsięwzięć dedykowanych szerokiej grupie odbiorców. Szansy rozwoju sektora usług kulturalnych w GOM należy upatrywać w rozwoju współpracy środowisk artystycznych i biznesu międzynarodowego na płaszczyźnie designu, projektów architektonicznych i promocji biznesu, z wykorzystaniem wydarzeń kulturalnych, rozwoju technologii, m.in. poprawiających dostępność do dzieł sztuki, wydarzeń artystycznych i zarządzania sektorem TOMT [18]. W Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym problematyka środowiskowa jest postrzegana jako jeden z kluczowych faktorów potwierdzających właściwy przebieg procesu przekształcania struktury społeczno-gospodarczej. Wieloletnia presja zarówno ze strony przemysłu, jak i urbanizacji spowodowała negatywne zmiany w wielu elementach środowiska. Stan ten określa kierunki rozwoju usług publicznych, obejmujących: gospodarkę wodną i odpadami, zaopatrzenie w energię, planowanie przestrzenne, jakość powietrza atmosferycznego i systemy zarządzania środowiskiem. Diagnoza stanu i uwarunkowań rozwoju metropolitalnych usług w zakresie zarządzania środowiskiem potwierdziła, że podstawowym czynnikiem, stanowiącym słabą stronę GOM jest wysoki udział obszarów o charakterze miejsko- -przemysłowym, znaczna koncentracja terenów zdegradowanych i składowisk odpadów, również tych zawierających substancje niebezpieczne, stanowiących zagrożenie dla środowiska [11]. GOM jest również obszarem skupiającym wysoki potencjał badawczy, którego zadaniem jest poszukiwanie efektywnych rozwiązań w dziedzinie ochrony i zarządzania środowiskiem. Mimo rozwoju usług prośrodowiskowych oraz rosnącej liczby wdrożeń nowoczesnych technologii, znacznym ograniczeniem jest wysoki koszt opracowania i implementacji nowych rozwiązań. Szansą na przezwyciężenie tej sytuacji jest szeroka dostępność środków interwencji publicznej, będąca pochodną wzrostu oczekiwań społecznych odnośnie do jakości środowiska oraz poziomu innowacyjności krajowej gospodarki [20]. 29

30 W wyniku spotkań z ekspertami zostały zdiagnozowane tzw. choroby metropolitalne, czyli negatywne zjawiska towarzyszące metropolizacji, występujące w GOM, do których zaliczono: 1. Brak odpowiednich regulacji w zakresie zarządzania, kształtowania ładu przestrzennego, gospodarowania przestrzenią, co jest barierą rozwoju Metropolii zarówno dla inwestycji, jak i dla budowy kapitału społecznego. 2. Niski poziom współpracy na szczeblu regionalnym, ograniczający możliwości równomiernego rozwoju poszczególnych miast w Metropolii. 3. Pozytywna zmiana może być procesem żmudnym i długotrwałym. 4. Wewnętrzna niedrożność komunikacyjna oraz złe powiązania zewnętrzne mogą doprowadzić do izolowania Metropolii oraz pogorszenia jakości życia mieszkańców. 5. Postępujący niedostatek oraz wysoki koszt mieszkań. Należy oczekiwać wzrostu cen mieszkań. Dodatkowo będzie postępować degradacja budynków oraz wzrost liczby katastrof budowlanych. 6. Niedostatek wykształcenia, kwalifikacji nacisk na podwyższenie jakości kształcenia i zwiększanie liczby uczniów i studentów kierunków technicznych. Utrzymywanie niskiego poziomu kształcenia i obniżenie dotychczasowej rangi uczelni państwowych z wyjątkiem podniesienia poziomu kierunków zamawianych i tzw. jednostek flagowych, tj. wybranych wydziałów. 7. Bariery wdrażania wysokich technologii: niedostatek popytu na badania naukowe i innowacje, brak venture capital, brak doświadczeń współpracy nauki z gospodarką, brak instytucji transferu innowacji pomimo wsparcia zarówno nauki, jak i przedsiębiorców środkami strukturalnymi UE i państwa nie należy oczekiwać dynamicznych zmian na lepsze. Brak radykalnych zmian w systemie nauki i szkolnictwa wyższego będzie powodować zwiększenie dystansu do wiodących ośrodków naukowych na świecie. 8. Żywiołowa urbanizacja stref podmiejskich wraz ze wzrostem stopy życiowej mieszkańców proces ten będzie nadal postępował. Dewastacja ładu przestrzennego, obniżenie jakości życia mieszkańców, generowanie nowych źródeł konfliktów społecznych, a także coraz większe problemy komunikacyjne oraz nieracjonalne wydawanie środków publicznych na ciągle rozbudowywaną infrastrukturę techniczną. 9. Nasilone występowanie patologii społecznych zjawiska wykluczenia oraz napięcia między tempem życia i potrzebami rodzinnymi, socjalizacji zachowań itd. Problem ten będzie narastał, powodując zanikanie tradycyjnego modelu rodziny. Poszerzanie się obszarów patologii spowoduje utrwalanie się źródeł tych zjawisk. Bez identyfikacji przyczyn usuwanie patologii będzie niemożliwe [11]. 30

31 Diagnoza stanu w obszarach badawczych wykazała niedobory infrastrukturalne, których rozwiązanie może zostać zniwelowane przez wdrożenie nowoczesnych rozwiązań i technologii warunkujących rozwój nowoczesnego ośrodka metropolitalnego: w obszarze usług transportowych są to technologie z zakresu zarządzania, stosowania nowoczesnych materiałów i systemów oraz alternatywnych źródeł napędu [97], w obszarze usług zdrowotnych są to technologie z zakresu kardiologii, onkologii, transplantologii, traumatologii (urazy wielomiejscowe) i rehabilitacji [95], w obszarze usług z zakresu kultury są to technologie poprawiające dostępność do dzieł sztuki, wydarzeń artystycznych (m.in. multimedialne technologie przekazu, wizualizacji przestrzeni, bazodanowe), jak również technologie z zakresu zarządzania sektorem TOMT [34], w obszarze usług z zakresu zarządzania środowiskiem są to technologie wykorzystywane w systemach zarządzania środowiskiem, systemach komunalnych i kształtowania zasobami wodnymi, w gospodarce odpadami i wykorzystywania odnawialnych źródeł energii [154]. 31

32 4. WIZJA ROZWOJU USŁUG PUBLICZNYCH W GÓRNOŚLĄSKIM OBSZARZE METROPOLITALNYM Autorzy: Leszek Trząski, Jan Bondaruk, Paweł Zawartka, Małgorzata Kopernik, Anna Siwek-Skalny Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Andrzej Karbownik, Katarzyna Dohn Politechnika Śląska w Gliwicach Gdy myśli się o możliwych scenariuszach rozwoju Metropolii trzeba przewidywania odnieść zarówno do przyszłych zewnętrznych uwarunkowań rozwoju, jak i do pożądanego stanu docelowego, czyli wizji usług metropolitalnych, jaka powinna zostać wdrożona do 2030 r. Rezultaty prac eksperckich prowadzonych w Panelu Horyzontalnym wskazywały jednoznacznie, że specyfika obszaru metropolitalnego wyznacza preferencje co do niektórych rozwiązań organizacyjnych i ustrojowych związanych z funkcjonowaniem usług publicznych. Uznano również, że istniejące dokumenty strategiczne i planistyczne szczebla regionalnego (w tym m.in. Strategia Rozwoju GZM Silesia do roku 2025, Strategia Rozwoju województwa, strategie branżowe szczebla wojewódzkiego, Plan Zagospodarowania Przestrzennego województwa itd.) zawierają liczne konkretne wskazania i pośrednie przesłanki do wnioskowania o docelowym obrazie Metropolii i jej usług. Z powyższych względów zdecydowano się na rozwiązanie tyleż ambitne, co zobowiązujące dla podmiotów, jakie w przyszłości będą wdrażać politykę rozwoju GOM: sformułowano jedną wizję, jako punkt odniesienia obowiązujący w różnych scenariuszach uwarunkowań zewnętrznych. Zakładano przy tym, że w różnych scenariuszach poszczególne elementy wizji będą urzeczywistniały się w różnym czasie i może się zdarzyć, że w niezbyt sprzyjających okolicznościach niektóre elementy wizji będą jeszcze w 2030 r. oczekiwać na realizację. Wizja ogólna, sformułowana przez Panel Horyzontalny, była konsultowana z Panelami Tematycznymi, a także poddana weryfikacji w procesie Delphi. Wszystkie wizje cząstkowe z Paneli Tematycznych są zgodne z wizją ogólną i powstały z uwzględnieniem jej zapisów. Tekst zamieszczony poniżej został zredagowany specjalnie dla potrzeb niniejszej monografii; jest on wspólnym streszczeniem wizji ogólnej i wizji opracowanych przez Panele Tematyczne. W 2030 r. obszar objęty funkcjonowaniem usług metropolitalnych będzie znacznie obszerniejszy niż w 2011 r., a w jego granicach będą się znajdować nie tylko miasta dzisiejszego GZM, ale także inne, powiązane funkcjonalnie tereny Subregionu Centralnego. Najbardziej prawdopodobna jest delimitacja, zgodnie z którą w granicach Metropolii znajdą się co najmniej: Będzin, Czeladź, Mikołów, Pyskowice, Radzionków, Tarnowskie Góry, Koziegłowy, Zawiercie, Łazy, Sławków, Lędziny, Chełm Śląski, Bieruń, Łaziska, Orzesze, Ornontowice. Obszar ten będzie miał korzystne powiązania transportowe, konkurencyjne w skali ponadkrajowej, zapewnione przez ośrodki (węzły) w Gliwicach (autostradowo- -kolejowy + port wodny), Sławkowie (logistyczny kolejowo-drogowy), Katowice 32

33 (główny węzeł kolejowy wschód/zachód północ/południe). Komunikacja lotnicza z innymi obszarami metropolitalnymi, krajami i kontynentami będzie zapewniać nie tylko lotnisko w Pyrzowicach, ale także w Balicach i Ostrawie [43, 110]. Konkurencyjność wobec innych ośrodków metropolitalnych Europy i kraju będzie zapewniona przez dobrze funkcjonujący mechanizm komercjalizacji najnowszych osiągnięć naukowych i technologicznych oraz przełożenie tych osiągnięć na produkty i usługi wizytówki Metropolii. Skuteczna współpraca nauki z przemysłem i sferą usług publicznych zapewni Metropolii wysoki poziom innowacyjności i nowoczesność technologiczną. Będą tu funkcjonować struktury sieciowe i klastry przemysłów kreatywnych i przemysłów z nimi powiązanych (np. design, architektura, reklama, sektor ICT). Metropolia będzie znaczącym w skali Europy eksporterem i importerem technologii oraz produktów i usług. Będzie również obszarem o najwyższych kompetencjach zawodowych z silnymi centrami transferu technologii i silnym samorządem gospodarczym. Będą się tu mieściły centra dystrybucji znaczących firm międzynarodowych i centra zarządzania niektórych z nich. Metropolia będzie rozpoznawalna w świecie przez jednoznaczne desygnaty (markę). Będą tu funkcjonować strategiczne kierunki studiów (np. medycyna, matematyka, informatyka oraz inne kierunki techniczne) i prestiżowe uczelnie (np. Akademia Muzyczna) oraz instytuty badawcze, uznawane w kraju i Europie. Światowy poziom będą miały specjalistyczne usługi medyczne, a także niektóre działy nauk technicznych i nauk o ziemi. Metropolia będzie miała znaczącą pozycję w ponadnarodowej sieci współpracy między obszarami metropolitalnymi; będzie utrzymywać rozległe relacje gospodarcze, naukowe, kulturalne i paradyplomatyczne zarówno z metropoliami ościennymi, jak i położonymi w innych częściach kontynentu oraz poza Europą. Wśród najważniejszych partnerów spoza granic województwa śląskiego znajdą się metropolie: krakowska i ostrawska [44]. Wysoki kapitał ludzki i kapitał społeczny będą czynnikami przyciągającymi zagraniczny kapitał, inwestycje, wybitnych przedstawicieli świata nauki i kultury oraz ekspertów różnych dziedzin. Będą tu działać centra kongresowe i środki masowego przekazu o zasięgu ponadregionalnym. Będą organizowane liczne imprezy kulturalne, naukowe, przemysłowe i handlowe o znaczeniu międzynarodowym, w tym imprezy cykliczne. Metropolitalny sektor usług w sferze kultury, biznesu i turystyki przemysłowej dla gości z całej Polski i spoza niej, będzie posiłkował się walorami pobliskich obszarów województwa (Jura Krakowsko- -Częstochowska, Beskid Śląski). W skali Metropolii będą działać: kompleksowy system planowania i zagospodarowania przestrzennego, system informacji przestrzennej, system zarządzania i informacji o środowisku oraz kompleksowy, automatyczny i interaktywny system monitoringu środowiska. Elektroniczne systemy informacji przestrzennej i środowiskowej będą służyć regionalnym i lokalnym władzom jako narzędzie wspomagania decyzji. Metropolia będzie bardzo dobrze zaopatrzona w powsze- 33

34 chnie dostępną infostrukturę. W skali całego obszaru w oparciu o sieci elektroniczne będą realizowane usługi e-administracyjne [13]. Dzięki wdrożeniu spójnej polityki rozwoju, Metropolia będzie obszarem o ukształtowanej atrakcyjnej przestrzeni zapewniającej wysoką jakość życia i efektywność usług publicznych. Rozwój Metropolii będzie postępować w oparciu o metropolitalny plan zagospodarowania przestrzennego nadrzędny wobec lokalnych dokumentów planistycznych. Zostanie wdrożona zintegrowana, metropolitalna polityka społeczna, gospodarcza, infrastrukturalna i środowiskowa. Funkcjonowanie usług metropolitalnych będzie dostosowane do zmieniającej się struktury wiekowej mieszkańców, w tym do rozwiązywania problemów wynikających z postępującego procesu starzenia się społeczeństwa. Monitorowanie rozwoju całego obszaru będzie oparte na systemie gromadzenia i przetwarzania statystyki publicznej obejmującej poziom metropolitalny. Metropolia będzie motorem rozwoju społecznego i wzrostu gospodarczego zarówno terenów przyległych, jak innych obszarów metropolitalnych województwa. Na całym obszarze Metropolii zostaną zminimalizowane negatywne zjawiska towarzyszące metropolizacji, w tym zwłaszcza wykluczenie społeczne. Będą działać mechanizmy łagodzące napięcia między wysokim tempem życia z jednej strony a rozwojem rodzin i potrzebami socjalizacji zachowań z drugiej. Zostanie zażegnana depopulacja obszaru, zahamowana żywiołowa urbanizacja stref podmiejskich i rozlewanie się miast na obrzeża Metropolii. W znacznym stopniu zostaną zrewitalizowane śródmieścia oraz osiedla zabudowy wielorodzinnej ( blokowiska ), a skutki prac będą pozytywne zarówno pod względem przestrzenno-funkcjonalnym, jak społecznym i gospodarczym. Dobrze rozwinie się nowe, standardowe budownictwo mieszkaniowe, w tym system taniego budownictwa mieszkań pod wynajem. Przestrzeń osiedli mieszkaniowych będzie powszechnie dostępna i bezpieczna. Obiekty dziedzictwa kulturowego, w tym zwłaszcza zabytki poprzemysłowe (z nowymi funkcjami usługowymi) będą chronione i wyeksponowane [47]. Kształcenie na każdym poziomie będzie odpowiednio sprofilowane do bieżących i przyszłych potrzeb metropolitalnego rynku pracy, dzięki wykorzystaniu danych dostarczanych przez instytucje monitorujące. Niektóre szkoły ponadgimnazjalne o innowacyjnych lub niszowych kierunkach kształcenia będą zarządzane i finansowane z poziomu metropolitalnego. Mieszkańcy Metropolii będą świadomi wartości, jaką stanowi wysoka jakość zasobów i walorów środowiska; będą oni mieli na bieżąco pełny dostęp do informacji o stanie środowiska, jak i o zagrożeniach z nim związanych. O zrównoważonym korzystaniu z zasobów środowiska będzie decydować także system zachęt proekologicznych dla inwestorów i mieszkańców, obejmujący m.in. instrumenty prawno-finansowe wpisane w ogólne regulacje określające zasady funkcjonowania Metropolii [13]. Metropolitalny system bezpieczeństwa publicznego będzie zintegrowany logistycznie, informacyjnie i zasobowo z systemami miejskimi i systemem woje- 34

35 wódzkim. Zostanie wdrożony efektywny, metropolitalny system ochrony przeciwpowodziowej [112]. Gospodarka odpadami komunalnymi i osadami ściekowymi będzie prowadzona w ramach metropolitalnego systemu, z wykorzystaniem nowoczesnych instalacji termicznego przekształcania odpadów. Gospodarka wodno-ściekowa w miastach będzie prowadzona z uwzględnieniem lokalnych i ponadlokalnych uwarunkowań zlewniowych. Powszechne będzie stosowanie systemów retencji i zagospodarowania wód deszczowych i roztopowych. Rozbudowany i optymalnie wykorzystany będzie system zaopatrzenia w energię (w tym rynek ciepła oraz chłodu), w znacznym stopniu korzystający z odnawialnych źródeł energii. Dzięki systemowym rozwiązaniom w zakresie konwersji terenów poprzemysłowych oraz minimalizacji zagospodarowania terenów zielonych, tereny poprzemysłowe będą rewitalizowane z wykorzystaniem w nowych funkcjach gospodarczych, naukowo-edukacyjnych, kulturowych i środowiskowych. Na obszarze Metropolii w pełni zadowalający będzie stan ilościowy i jakościowy zasobów wód powierzchniowych i podziemnych, a stopień ich użytkowania będzie dostosowany do tempa odnawiania się. Dobry będzie stan ekologiczny wód powierzchniowych. Będą spełnione wymagania dotyczące jakości powietrza związane z wymogami ochrony zdrowia. W przestrzeni Metropolii będzie funkcjonować system obszarów ochrony bioróżnorodności i georóżnorodności połączonych lokalnymi korytarzami ekologicznymi. System ten będzie spójny ze strefami ciszy i wypoczynku dla mieszkańców. Nowoczesny, multimodalny system transportu zbiorowego będzie na całym obszarze Metropolii, podstawowym środkiem zaspokajania potrzeb przewozowych mieszkańców i osób przyjezdnych. Będzie on zintegrowany z regionalnym i ponadregionalnym transportem indywidualnym. Metropolitalny system transportu zbiorowego będzie integralną częścią systemu transportowego Polski i Europy, przez połączenia drogowe i szynowe z obszarami ościennymi, a w wymiarze krajowym i międzynarodowym także w połączeniach lotniczych, drogami wodnymi. W perspektywie 2030 r. w przestrzeni Metropolii nie zostaną wdrożone nowatorskie, nieznane obecnie systemy transportu. Dostępność transportu zbiorowego, jego poziom dywersyfikacji, rozwiązania organizacyjne oraz stan techniczny środków transportu infrastruktury liniowej i punktowej będą odpowiadały wymogom bezpieczeństwa, ekologii i ergonomii ogólnie przyjętym w metropoliach Unii Europejskiej [109]. Funkcjonowanie transportu zbiorowego będzie koordynowane przez jeden podmiot działający na szczeblu metropolitalnym. Bieżące zarządzanie transportem będzie oparte na technologiach teleinformatycznych i systemie informacji przestrzennej. System finansowania transportu będzie stabilny i wkomponowany w system finansowania usług metropolitalnych, a koszty funkcjonowania będą weryfikowane w warunkach rynkowych. Będzie zapewniona równowaga finansowa ze środków publicznych oraz przez korzystających z usług. 35

36 Wybór najkorzystniejszych ofert usługowych będzie oparty na rynkowej konkurencji. W usługach transportowych będzie szeroko praktykowane partnerstwo publiczno-prywatne, znaczne też będzie zaangażowanie prywatnego kapitału i know-how [97]. Poszczególne gałęzie transportu zbiorowego oraz przestrzeń dla transportu indywidualnego będą dostosowane do obsługi potoków pasażerskich o zróżnicowanej wielkości i strukturze. Dostosowanie to będzie oparte na zasadzie hierarchizacji roli poszczególnych gałęzi transportu zbiorowego, przy jednoczesnym ograniczeniu dostępu motoryzacji indywidualnej do obszarów najsilniej zurbanizowanych. Pasażerowie w podróżach multimodalnych (wielogałęziowych) będą korzystać z udogodnień, jakie daje integracja transportu rozwiązania taryfowe, ułatwienia podczas planowanej podróży oraz przesiadek. Powszechna będzie szeroka i jednolita informacja o przewozach w tym o ich bieżącej realizacji dostępna przez personalne urządzenia mobilne oraz publiczne tablice informacyjne. Technologiczne oblicze transportu zbiorowego będzie w perspektywie 2030 r. determinowane przez zmiany w zakresie rozwoju transportu drogowego (ograniczenia dostępności paliw płynnych i związane z tym zmiany w zakresie technologii napędzania pojazdów drogowych, rozwój technologii telematycznych, problem kongestii), duże zmiany w rozkładzie potoków pasażerskich na różnych obszarach Metropolii oraz wzrost oczekiwań względem jakości transportu zbiorowego. W odpowiedzi na te wyzwania transport stanie się sektorem absorbującym i generującym nowoczesne rozwiązania oraz innowacje, zwłaszcza techniczne, technologiczne oraz w obszarze zarządzania [108]. Sektor transportowy będzie miał wizerunek sektora innowacyjnego, świadczącego usługi wysokiej jakości, przyjaznego i zapewniającego sprawne i bezpieczne przemieszczanie się. Transport zbiorowy będzie postrzegany jako istotny czynnik poprawy jakości życia mieszkańców oraz konkurencyjności Metropolii i jej miast, a zarazem jako dobra inwestycja w rozwój regionu [150]. W 2030 r. Metropolia będzie obszarem o wysokim bezpieczeństwie zdrowotnym mieszkańców, na którym jakość i długość życia jest ponadprzeciętna w porównaniu z innymi obszarami, do czego przyczyni się szerokie zastosowanie nowoczesnych technologii medycznych. Silna pozycja specjalistycznych usług medycznych będzie efektem długotrwałego procesu polegającego na rozwoju wysoko konkurencyjnych placówek usługowych, działających w sprzyjających warunkach rynkowych w wielu miastach Metropolii lecz świadczących usługi dla mieszkańców całej Metropolii oraz gości spoza regionu i kraju. Niektóre kluczowe obiekty, świadczące specjalistyczne usługi, będą zarządzane z poziomu metropolitalnego. Szczególnie rozwinięte i najważniejsze dla jakości usług medycznych będą następujące grupy technologii diagnostycznych i terapeutycznych: nanorobotyka medyczna i nanourządzenia terapeutyczne, implantowane urządzenia terapeutyczne mające możliwości komunikacyjne, technologie diagnostyczne do badań 36

37 przesiewowych i diagnostyki molekularnej, a także mechaniczne i biologiczne odzwierzęce protezy zastawek serca [115]. Technologie wspomagające diagnostykę i leczenie, szeroko wdrożone w specjalistycznych usługach medycznych, to przede wszystkim: telemonitoring i teleinformatyczny system przesyłu danych medycznych, medyczne systemy doradcze, technologie urządzeń zrobotyzowanych stosowanych w medycynie i rehabilitacji oraz technologie wspomagania funkcji życiowych w warunkach pozaszpitalnych. Innowacyjność technologiczna usług będzie zapewniona przez ustawiczną współpracę między naukowymi ośrodkami medycznymi i technicznymi a sferą przemysłu bardzo dobrze zaopatrzoną w infrastrukturę hi-tech. W skali Metropolii będzie funkcjonować powszechnie system: teoria technologia terapia (powiązanie badań naukowych, wdrażania/wykonawstwa i leczenia). Rozwój technologii dla medycyny, a szczególnie technologii biomedycznych na terenie Metropolii okaże się źródłem bardzo poważnych dochodów. Bezpośrednie przełożenie dorobku badań na praktykę medyczną spowoduje, że specjalistyczne usługi będą miały zabezpieczenie finansowe z różnych źródeł, a równocześnie uczyni te usługi dostępnymi finansowo dla przeciętnie zamożnego mieszkańca Metropolii. Szeroko dostępne i kompleksowe będą usługi dla osób starszych, a ich jakość zostanie zdeterminowana przez szerokie zastosowanie technologii wspomagania funkcji życiowych w warunkach pozaszpitalnych, telemonitoringu, teleinformatycznych systemów przesyłu danych medycznych, technologii zrobotyzowanych urządzeń stosowanych w medycynie i rehabilitacji oraz mechanicznych i biologicznych odzwierzęcych protez serca. Równie skuteczny jak rozwój technologii terapeutycznych okaże się system profilaktyki medycznej, nastąpi też powszechna zmiana stylu życia na bardziej prozdrowotny niż w pierwszych dekadach stulecia. Te przemiany będą rezultatem zarówno masowych badań profilaktycznych, jak dobrze zorganizowanej, ustawicznej edukacji prozdrowotnej zarówno w systemie szkolnym, jak i organizowanej przez media, organizacje pozarządowe oraz instytucje samorządowe i państwowe. Funkcjonowanie profilaktyki będzie w decydującym stopniu oparte na wysokich technologiach stosowanych w powszechnych badaniach przesiewowych i diagnostyce, a także na telemonitoringu. Specjalistyczne usługi medyczne, silnie skoncentrowane w kilku miejscach Metropolii, szeroko dostępne, oparte na najnowocześniejszych technologiach medycznych i mające bardzo dobrą bazę techniczną oraz infrastrukturalną uczynią ją ważnym w skali świata centrum naukowo-badawczym [95]. W 2030 r. Metropolia będzie powszechnie postrzegana jako były obszar przemysłowy, który przemienił się w obszar kultury. Sfera kultury wysokiej będzie marką i wizytówką Metropolii. Wysoka atrakcyjność oferty kulturalnej będzie rezultatem aktywnego uczestnictwa w międzynarodowych sieciach współpracy środowisk twórczych i artystycznych. Metropolia będzie aktywnym uczestnikiem sieci światowych i europejskich stolic kultury i przemysłów kreatywnych. W skali kraju i Europy Metropolia będzie ważnym centrum kultury 37

38 wysokiej, w tym podsektora TOMT (Teatr Opera Muzyka Taniec) na osi strategicznej z Krakowem i Wrocławiem. Metropolia będzie obowiązkowym punktem tourne światowych artystów i zespołów artystycznych. Będą się odbywać liczne prestiżowe wydarzenia kulturalne o zasięgu krajowym i międzynarodowym. Także w skali Metropolii będzie funkcjonować trwała sieć partnerstwa kulturalnego instytucji i miast. Głównym węzłem tej sieci będą Katowice, jednakże znaczącą rolę będą odgrywały także inne ośrodki miejskie. W strefach kultury miast Metropolii będą skoncentrowane wielofunkcyjne obiekty infrastrukturalne zrealizowane w partnerstwie publicznym władz samorządowych, krajowych i europejskich. Niektóre kluczowe obiekty kultury będą objęte metropolitalnym poziomem zarządzania [34]. Rezultatem ciągłej modernizacji technologicznej i rozbudowy obiektów sektora TOMT, a także prokulturowej rewitalizacji starych obiektów poprzemysłowych, będzie ultranowoczesne wyposażenie i infrastruktura techniczna obiektów, w których realizowane i cyfrowo utrwalane będą interdyscyplinarne wydarzenia kulturalne. Przestrzenie publiczne wokół obiektów TOMT symboliczne, o wysokiej estetyce będą miejscem wydarzeń plenerowych, wystaw i spotkań [47]. Wysoki potencjał sfery kultury będą współtworzyć silne środowiska: muzyczne, teatralne, taneczne i baletowe, sztuki wizualnej i graficznej, sztuki audiowizualnej, literackie. Potencjał ten będzie wzmacniany dopływem absolwentów miejscowego szkolnictwa artystycznego. Środowisko akademickie będzie głównym źródłem nowych form aktywności kulturalnej oraz czynnikiem kształtowania kompetencji kulturowych i wzrostu uczestnictwa mieszkańców w kulturze. Będzie działać odrębny sektor instytucji otoczenia kultury pośredniczących w udostępnianiu społeczności Metropolii nurtów dzieł i nurtów artystycznych z całego świata. Rezultatem współpracy środowisk reprezentujących różne dziedziny i formy aktywności kulturalnej zarówno z obszaru Metropolii, jak i z zewnątrz, będzie duża różnorodność i multimedialna globalizacja produktów kultury wysokiej, zwłaszcza TOMT. Metropolia będzie wpisana w globalne systemy dystrybucji i sprzedaży produktów kultury. Powszechne będą technologie digitalizacji dzieł, wydarzeń i produktów oraz medializacja i internetyzacja oferty. Kultura wysoka będzie elementem tożsamości metropolitalnej, a równocześnie czynnikiem integrującym jej miasta. Zostanie przywrócona pamięć o tradycjach kultury regionalnej i zdyskontowana jego specyfika kulturowa. Władze Metropolii i samorządy miast będą wspólnie wspierały zbiór prestiżowych i awangardowych wydarzeń kulturalnych. Górnośląska, zagłębiowska i małopolska tożsamość zainspiruje także inicjatywy kulturalne podejmowane przez organizacje pozarządowe, tworzące silny sektor społeczny Metropolii. Zaowocuje to nowymi formami animacji kultury w środowiskach miejskich oraz ich sąsiedztwie. Będą funkcjonować nowe dziedziny aktywności kulturalnej realizowane przez twórców awangardowych i reprezentantów sztuki alternatywnej. Imprezy festiwalowe będą łączyć różne dziedziny sztuki i technologii, festiwale 38

39 technologiczne, naukowe, postindustrialne, przestrzeni holograficznych itd. Wokół podsektora festiwali będą się koncentrować przemysły zależne i towarzyszące, tworzące klastry przemysłów kreatywnych. W Metropolii będzie funkcjonować rozwinięty sektor firm i instytucji, wyspecjalizowanych, dysponujących międzynarodowymi kontaktami, zajmujących się organizacją i obsługą festiwali. Metropolia będzie obszarem rozwoju biznesu w kulturze i kultury w biznesie. W ramach przemysłów kultury, będących sektorem nowej gospodarki Metropolii, będzie działać system komercjalizacji produktów kulturalnych. Biznes będzie pełnić funkcje: konsumenta dóbr kultury, inwestora, mecenasa, kreatora własnego wizerunku, tj. wykorzystującego kulturę jako element promocji. Metropolia będzie mecenasem artystów, młodych naukowców, młodzieży uzdolnionej artystycznie. W ramach ustawowo ustalonego statusu prawno-instytucjonalnego (struktura kompleksowa) Metropolia będzie funkcjonować jako policentryczny układ sieciowy, w którym poszczególne jednostki samorządowe będą działać synergicznie i komplementarnie. Obszary wewnętrznej współpracy i konkurencji będą jasno określone i zgodnie przestrzegane, a jednostki tworzące Metropolię będą aktywnie współdziałać w kreowaniu reguł funkcjonowania Metropolii na miarę zmieniających się uwarunkowań. Funkcjonowanie usług metropolitalnych i ich rozwój będą finansowane z wykorzystaniem trwałych mechanizmów obejmujących podatek metropolitalny, metropolitalne przychody zwrotne, dochody własne Metropolii i ewentualne transfery wyrównawcze [20]. Na poziomie metropolitalnym będą koordynowane: a) strategiczne planowanie rozwoju Metropolii, b) planowanie przestrzenne, c) gospodarka odpadami, d) gospodarka wodami powierzchniowymi i podziemnymi, e) gospodarka ściekowa, f) lokalne systemy energetyczne, g) transport publiczny, h) bezpieczeństwo publiczne (ochrona przeciwpowodziowa oraz niektóre zadania policji i straży pożarnej), i) promocja Metropolii, j) niektóre obiekty świadczące specjalistyczne usługi zdrowotne. Metropolitalnym poziomem zarządzania zostaną objęte również niektóre kluczowe przestrzenie publiczne [13]. 39

40 5. OCZEKIWANIA SPOŁECZNE I UWARUNKOWANIA ROZWOJU METROPOLITALNYCH USŁUG PUBLICZNYCH W GÓRNOŚLĄSKIM OBSZARZE METROPOLITALNYM (SYNTEZA WYNIKÓW BADAŃ ANKIETOWYCH METODĄ DELPHI) Autorzy: Jan Bondaruk, Leszek Trząski, Małgorzata Kantor, Paweł Zawartka, Dariusz Zdebik, Elżbieta Uszok, Paweł Łabaj, Jacek Grabowski Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Oczekiwania społeczne i uwarunkowania rozwoju usług publicznych w Górnośląskim Okręgu Metropolitalnym zostały zidentyfikowane w oparciu o analizę wyników dwóch tur badania ankietowego metodą Delphi. Badanie to służyło konsultacjom społecznym wizji rozwojowych do 2030 r. obszarów usług publicznych w GOM, takich jak: transport, metropolitalne usługi zdrowotne, kultura, metropolitalne systemy zarządzania środowiskiem oraz zagadnień horyzontalnych (w tym: administracja i ustrój Metropolii, bezpieczeństwo publiczne, mieszkalnictwo oraz oświata i wychowanie). Metoda Delphi jest oparta na badaniach strukturalnych wykorzystujących doświadczenia i specjalistyczną wiedzę ekspertów z danej dziedziny. Metoda ta pozwala na określenie zjawisk długoterminowych oraz przewidywanie i ocenę możliwych osiągnięć, bez dostępu do danych empirycznych dotyczących przyszłych trendów, dla realizacji których krytyczne znaczenie mogą mieć czynniki zewnętrzne (5). Ankieta dotycząca rozwoju usług metropolitalnych w GOM zawierała kilkadziesiąt tez Delphi, a podstawą ich sformułowania oraz zestawu pytań wraz z predefiniowanymi odpowiedziami była dyskusja w gronie specjalistów różnych dziedzin, oparta na analizie dostępnych danych o problemach Metropolii, diagnozie stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii [10, 11]. Zbieżne stanowiska respondentów badania, dotyczące uwarunkowań rozwoju metropolitalnych usług publicznych, uzyskano przez przyjęcie jednoznaczności ich odpowiedzi wynoszącej powyżej 50% [12]. W wyniku badania ankietowego metodą Delphi stwierdzono, że skutki realizacji niemal wszystkich 69 przedstawionych tez związanych z rozwojem usług publicznych w GOM będą widoczne przed 2030 r. Jedynie w przypadku wprowadzenia technologii alternatywnych źródeł energii w transporcie zbiorowym eksperci nie byli w stanie sprecyzować zakresu czasu, w którym zmniejszenie kosztów zewnętrznych transportu i obniżenie stanu degradacji środowiska będzie możliwe do zaobserwowania (rys. 5.1). Eksperci biorący udział w badaniu wskazali uwarunkowania zewnętrzne rozwoju usług publicznych w formie działań niezbędnych do podjęcia, które doprowadzą do osiągnięcia spójności społecznej i rozwoju gospodarki opartej na wiedzy w GOM. Działaniami tymi w głównej mierze są: wzmocnienie ponadlo- 40

41 kalnej współpracy miast tworzących Górnośląski Związek Metropolitalny, wdrażanie działań legislacyjnych oraz zaangażowanie krajowych środków budżetowych, jak również zwiększenie nakładów na badania podstawowe i wdrożeniowe. Należy przy tym zauważyć, że istotność podejmowania powyższych działań jest związana ze specyfiką danego obszaru usług publicznych. Rysunek 5.1. Średni procentowy rozkład odpowiedzi na temat perspektywy czasowej skutków wprowadzenia technologii alternatywnych źródeł energii doprowadzających do zmniejszenia kosztów zewnętrznych transportu zbiorowego i obniżenia stanu degradacji środowiska w miastach GOM Przykładowo, wdrażanie zintegrowanego systemu planowania przestrzennego zostanie zapewnione przez wzmocnienie ponadlokalnej współpracy miast tworzących GZM, natomiast w celu wdrożenia ogólnodostępnego systemu informacji przestrzennej i środowiskowej niezbędne jest podjęcie działań legislacyjnych i przekazanie części kompetencji gmin na poziom Metropolii (rys. 5.2). Rysunek 5.2. Średni procentowy rozkład odpowiedzi/wskazań respondentów na temat działań niezbędnych do wdrożenia: A zintegrowanego systemu planowania przestrzennego, B ogólnodostępnego systemu informacji przestrzennej i środowiskowej 41

42 Zdaniem respondentów takie działania, które miałyby być podejmowane regionalnie tj.: przekazanie części kompetencji samorządu wojewódzkiego na poziom Metropolii, przekazanie części kompetencji gmin na poziom Metropolii oraz wprowadzenie metropolitalnych mechanizmów fiskalnych (np. podatek metropolitalny), są mało istotne dla rozwoju sektora usług publicznych w GOM. Respondenci badania oczekują, że sukcesywny rozwój sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym będzie miał pozytywny wpływ na: proces metropolizacji GOM, wykorzystanie potencjału rozwojowego obszaru GOM, pozycję GOM w międzynarodowych sieciach współpracy, poprawę wizerunku Metropolii, kreowanie metropolitalnej marki (produktów, usług, inicjatyw służących samoidentyfikacji GOM), osiągnięcie wysokiej jakości życia mieszkańców. Pozytywne przejawy rozwoju usług wystąpią również w licznych dziedzinach życia i rozwoju Metropolii, szczególnie w odniesieniu do dostępności komunikacyjnej i telekomunikacyjnej, rozwoju infrastruktury obsługi biznesu oraz sektora usług, liczby wydarzeń o randze krajowej i międzynarodowej, poziomu wymiany technologii i usług z rynkami zewnętrznymi w stosunku do GOM oraz rozwoju stosunków paradyplomatycznych. Zgodnie z opiniami respondentów badania do specjalizacji miast w wewnętrznej sieci współpracy przyczynią się procesy/wydarzenia związane z całokształtem funkcjonowania Metropolii i jej usług, jak i procesy/wydarzenia dające się opisywać na poziomie poszczególnych sfer usług metropolitalnych: transport, usługi zdrowotne, kultura oraz metropolitalne systemy zarządzania środowiskiem (tab. 5.1). Tabela 5.1. Procesy i wydarzenia, które przyczynią się do specjalizacji miast na rzecz funkcjonowania Metropolii w podziale na obszary sektora usług publicznych Obszary sektora usług publicznych Usługi publiczne (horyzontalnie) Procesy i wydarzenia Górnośląski Obszar Metropolitalny jako atrakcyjny rynek pracy zarówno dla mieszkańców, jak i osób z zewnątrz. Zagospodarowanie przestrzenne i użytkowanie terenu oparte na metropolitalnym planie zagospodarowania przestrzennego, nadrzędnym dla lokalnych dokumentów planistycznych. Formalnie/ustawowo ustalony status Metropolii (jako struktury kompleksowej lub zadaniowej). Delimitacja obszaru GOM: większość obszaru centralnego województwa (w tym centra logistyczne: Gliwice, Pyrzowice, Sławków). Skutecznie zrewitalizowane śródmieście zarówno pod względem funkcjonalno-przestrzennym, jak i społeczno-gospodarczym. Profil kształcenia na poziomie ponadpodstawowym i wyższym, dostosowany do potrzeb bieżących i przyszłych metropolitalnego rynku pracy. Marka Silesii: niektóre kierunki studiów (np. medycyna) lub całe uczelnie (np. Akademia Muzyczna) należące do grupy prestiżowych, uznanych w kraju i Europie. Zarządzanie i finansowanie niektórych szkół ponadgimnazjalnych (o innowacyjnych/niszowych kierunkach kształcenia) z poziomu Metropolii. 42

43 Usługi transportowe Metropolitalne usługi zdrowotne Kultura Metropolitalne systemy zarządzania środowiskiem Rozwój zintegrowanego multimodalnego systemu transportu, z powszechnym udziałem transportu szynowego koordynowanego przez jedno centrum metropolitalne. Poprawa wewnętrznej dostępności transportowej GOM przez wykorzystanie systemu transportu zbiorowego obejmującego obszar GZM oraz powiaty i regiony ościenne. Rozwój trzech silnych ośrodków logistyczno-transportowych (Gliwice, Pyrzowice, Sławków). Nowe uregulowania prawne i rozwiązania ekonomiczne oraz wykształcona kadra kluczowa dla wdrażania innowacyjnych rozwiązań w transporcie oraz wykorzystania nowoczesnych technologii transportowych. Zewnętrzne układy drogowe (w tym transgraniczne), zapewniające efektywne powiązania GOM w skali regionalnej, krajowej i międzynarodowej. Rozwój technologii wytwarzania urządzeń wspomagania serca. Rozwój technologii pozyskiwania i hodowli komórek macierzystych oraz ich zastosowanie w działaniach terapeutycznych. Szeroko wykorzystana w medycynie i rehabilitacji robotyka i mechatronika. Wzrost innowacyjności technologicznej w obszarze usług diagnostycznych i terapeutycznych jako efekt lepszej współpracy z zapleczem naukowo-badawczym. Rozwój wysokiej jakości usług medycznych stanowiących produkt-wizytówkę GOM. Wysokospecjalistyczne usługi medyczne funkcjonujące na poziomie GOM w sferze zarządzania i informacji. Organizacja imprez kulturalnych w obszarze TOMT (teatr opera muzyka taniec) w GOM na skalę krajową i międzynarodową. Organizacja na terenie GOM licznych regionalnych imprez kulturalnych, integrujących społeczności różnych miast. Górnośląski Obszar Metropolitalny jako ważny ośrodek w sieci powiązań między metropoliami w zakresie sektora kultury. Wdrożenie zintegrowanego planowania przestrzennego na poziomie GOM. Funkcjonujący na terenie GOM metropolitalny system przyrodniczy z zachowaniem ciągłości (korytarze ekologiczne, węzły itp.), w tym dziedzictwa poprzemysłowego Górnego Śląska. Wdrożenie spójnego metropolitalnego systemu gospodarki odpadami, pozwalającego na spełnienie wymogów unijnych w zakresie redukcji ilości generowanych odpadów kierowanych na składowiska. Wykorzystanie odpadów do produkcji energii (odpady komunalne jako paliwo dla elektrociepłowni) i wykorzystanie odpadów jako surowce determinantami działań w zakresie gospodarki komunalnej GOM. Wzrost zapotrzebowania na użytkowanie terenów podziemnych dla usług środowiskowych (np. składowanie odpadów, oczyszczanie ścieków, magazynowanie paliw). Znaczący udział w remediacji i rewitalizacji ekosystemów nowoczesnych technologii środowiska opartych na biotechnologii, inżynierii genetycznej oraz nanotechnologii. Przywracanie wartości wód powierzchniowych przez tworzenie atrakcyjnych przestrzeni rekreacyjnych i wypoczynkowych o wysokich walorach przyrodniczych. Funkcjonowanie spójnego systemu ciepłowniczego, który w przyszłości zostanie nakierowany na wykorzystanie alternatywnych, odnawialnych źródeł energii. Zmniejszenie udziału terenów zdegradowanych większość zostanie zagospodarowana, z uwzględnieniem ich wartości historycznej i kulturowej. Biotechnologia i bioinżynieria środowiskowa jako istotne kierunki rozwoju potencjału naukowego i badawczego GOM. Wśród zagadnień objętych badaniem Delphi nie wskazano takich, których realizacja mogłaby mieć negatywny wpływ na rozwój sektora usług publicznych Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego, co świadczy o tym, że przyczyni się to do postępu gospodarczego i technologicznego GOM. Dodatkowo, respondenci badania Delphi zweryfikowali i potwierdzili istotność rozpatrywanych zagadnień dla rozwoju GOM, opracowanych podczas paneli eksperckich na wcześniejszym etapie prac. 43

44 Dodatkowo przez uczestnictwo szerokiej grupy interesariuszy (przedstawicieli nauki, biznesu, sektora komunalnego, administracji, mediów, organizacji pozarządowych oraz studentów i absolwentów) było możliwe zbudowanie formuły ich angażowania w procesy metropolizacyjne, zwiększające świadomość odnośnie do Metropolii, jak i włączające w proces kształtowania warunków rozwoju usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym. Do wzięcia udziału w badaniu zaproszono zarówno mieszkańców GOM, jak również osoby mieszkające poza jego obszarem, a posiadające dużą wiedzę merytoryczną i doświadczenie w obszarach tematycznych, będących przedmiotem ankietowania [12]. Badanie przeprowadzone metodą Delphi pozwoliło na konfrontację oczekiwań społecznych co do kierunków rozwoju usług metropolitalnych w GOM oraz umożliwiło określenie ich uwarunkowań. Badanie ujawniło również, relatywnie dużą zgodność respondentów co do samego kierunku rozwoju Metropolii, jak i warunków rozwoju usług publicznych przyczyniających się w sposób bezpośredni do poprawy warunków życia mieszkańców GOM. Największymi oczekiwaniami respondentów badania wobec usług publicznych było osiągnięcie wysokiej jakości życia, zabezpieczenie potrzeb społecznych, poprawa dostępności komunikacyjnej i telekomunikacyjnej, polepszenie pozycji GOM w międzynarodowych sieciach współpracy, poprawa wizerunku Metropolii, kreowanie metropolitalnej marki oraz wykorzystanie istniejącego potencjału GOM. Respondenci wskazali wiele uwarunkowań i związane z nimi działania, które należy wziąć pod uwagę w kontekście zapewniania wysokiej jakości usług publicznych GOM. Najczęściej wskazywanymi działaniami były: wzmocnienie ponadlokalnej współpracy miast tworzących GZM, wdrażanie działań legislacyjnych oraz zaangażowanie krajowych środków budżetowych, jak również zwiększenie nakładów na badania podstawowe i wdrożeniowe. Zdaniem respondentów takie działania, jak: wprowadzenie metropolitalnych mechanizmów fiskalnych (np. podatek metropolitalny), przekazanie części kompetencji samorządu wojewódzkiego na poziom Metropolii oraz przekazanie części kompetencji gmin na poziom Metropolii są mało istotne dla rozwoju sektora usług publicznych, w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym. Podczas badania zostały również wskazane procesy i wydarzenia związane z rozwojem usług publicznych wpływające na specjalizację miast tworzących GOM, które docelowo spowodują poprawę ich wizerunku i konkurencyjności. Zaangażowanie szerokiego grona ekspertów i mieszkańców GOM w badanie przyczyniło się do wzrostu ich świadomości na temat procesów zachodzących w Metropolii oraz wzbudzenia poczucia odpowiedzialności za ich kształtowanie. Określone na podstawie badania ankietowego oczekiwania społeczne i uwarunkowania rozwoju usług miały charakter konsensusu i posłużyły do sformułowania wniosków i rekomendacji oraz scenariuszy rozwojowych zarówno ich poszczególnych obszarów, jak i samej Metropolii. 44

45 6. ZEWNĘTRZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU USŁUG METROPOLITALNYCH SYNTEZA ANALIZY SCENARIUSZOWEJ Autorzy: Anna Siwek-Skalny, Leszek Trząski, Jan Bondaruk, Adam Hamerla, Agnieszka Gieroszka, Rafał Góral Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Scenariusze uwarunkowań zewnętrznych rozwoju usług metropolitalnych zostały opracowane w ramach paneli. Przyjęto kilka alternatywnych ogólnych hipotez przyszłości, w tym skrajnie optymistyczną i skrajnie pesymistyczną. Jednocześnie przyjęto, że hipotezy dotyczące przyszłości muszą uwzględniać możliwe scenariusze rozwoju kraju, a nie tylko regionu. Dlatego też za dokument bazowy do budowy wariantowych scenariuszy uwarunkowań zewnętrznych rozwoju usług metropolitalnych uznano Narodowy Program Foresight Polska 2020 oraz opracowanie eksperckie Polska 2020 możliwe scenariusze rozwoju wykonane dla potrzeb Narodowego Programu Foresight Polska 2020 [46]. Wobec braku horyzontalnych scenariuszy dla perspektywy czasowej 2030 r. przyjęto, że scenariusze te determinują warunki rozwoju GOM również w perspektywie 2030 r. Alternatywne hipotezy (scenariusze) sformułowane w dokumencie Polska 2020 możliwe scenariusze rozwoju, tj.: skok cywilizacyjny, twarde dostosowania, trudna modernizacja, słabnący rozwój, zostały przyjęte jako zewnętrzna względem Metropolii determinanta warunków jej rozwoju [13]. Scenariusze te posłużyły panelom jako punkt odniesienia w opracowaniu wariantowych scenariuszy uwarunkowań rozwoju usług metropolitalnych. Podstawą budowy tych scenariuszy było przewidywanie zachowania się czynników motorycznych i pozostałych czynników kluczowych wypracowanych na potrzeby diagnozy stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w analizowanym obszarze usług metropolitalnych. Przedmiotem niniejszego rozdziału jest syntetyczne omówienie scenariuszy uwarunkowań zewnętrznych rozwoju usług metropolitalnych opracowanych, a następnie uszczegółowionych przez zespoły eksperckie w poszczególnych obszarach tematycznych. Ze względu na obszerny materiał źródłowy, w opisie poszczególnych scenariuszy wyróżniono kluczowe uwarunkowania zewnętrzne [13]. SKOK CYWILIZACYJNY Uwarunkowania ponadregionalne i instytucjonalne W warunkach szybko postępującej integracji międzynarodowej oraz modernizacji kraju, powszechnie akceptowane i jednoznacznie oczekiwane przez społeczność Metropolii będzie budowanie silnej pozycji konkurencyjnej. Przyczyni 45

46 się to do ukształtowania ram instytucjonalnych, organizacyjnych i formuły finansowania rozwoju Metropolii. Instytucjonalizacji Metropolii, zachodzącej w naturalny sposób i bez wstrząsów, będzie towarzyszyć coraz lepsza promocja Metropolii i jej usług (czego skutkiem będzie rozpoznawalna marka, szczególnie związana z wydarzeniami kulturalnymi, czy pozycją instytucji naukowych, np. medycznych). Zostanie wdrożone wieloletnie planowanie, a władze Metropolii będą działać w sposób w pełni zintegrowany i będą wspierać działania związane z koncentracją, specjalizacją i profesjonalizacją metropolitalnych usług publicznych. Uwarunkowania finansowe Podstawą spójnej metropolitalnej polityki budżetowej będą mechanizmy finansowania rozwoju Metropolii i miast ją tworzących, ukierunkowane na wzmacnianie sfery infrastrukturalnej, rozbudowy bazy edukacyjnej, rozwijania usług oraz podnoszenie rangi sektora kultury. Będą wykorzystywane zarówno środki własne Metropolii, jak i środki zewnętrzne, m.in. w postaci funduszy europejskich, które umożliwią realizację dużych, ponadlokalnych przedsięwzięć zwiększających atrakcyjność i konkurencyjność Metropolii w stosunku do innych metropolii Europy. Warunki dla innowacji i technologii Realizowana polityka finansowa będzie stymulować innowacyjność technologiczną przekładającą się na wymierne korzyści Metropolii. Będą wzrastać nakłady na usługi oraz prace badawczo-rozwojowe w obszarze transportu, kultury, ochrony zdrowia oraz ochrony środowiska. Zwiększy się liczba firm wdrażających rozwiązania innowacyjne i działających w nowych gałęziach gospodarki. Uwarunkowania polityki przestrzennej Zostanie wypracowana i w znacznym stopniu wdrożona wspólna polityka przestrzenna, uwzględniająca delimitację obszaru Metropolii i w rezultacie przekładająca się na znaczący wzrost atrakcyjności przestrzeni publicznej. Jakość skomunikowania zewnętrznego zapewni trwałe otwarcie na świat. Nastąpi przestrzenna koncentracja infrastruktury metropolitalnych usług publicznych. Zostaną wdrożone również rozwiązania systemowe w zakresie zarządzania terenami poprzemysłowymi, umożliwiające przywrócenie do obiegu społeczno- -gospodarczego terenów zdegradowanych i składowisk odpadów (w tym niebezpiecznych) tak, aby nie stanowiły zagrożenia dla środowiska. Kapitał społeczny Wzrost kapitału społecznego będzie się przejawiać m.in. w aktywnej współpracy miast na rzecz kompleksowego zarządzania Metropolią i rozwoju metropolitalnych usług publicznych oraz w zaniku hiperkonkurencji między miastami na rzecz komplementarności ich rozwoju. W warunkach postępującego rozwoju kraju będą promowane i rozwijane usługi edukacyjne, w tym dla kadry zarządzającej i eksperckiej, a potencjał naukowo-badawczy wzrośnie, co przyczyni się do zwiększenia pozycji instytucji naukowych i poziomu innowacyjności polskiej 46

47 gospodarki. Mieszkańcy Metropolii będą świadomi znaczenia jakości środowiska i będą gotowi ponosić z tego tytułu odpowiednie koszty oraz podejmować inicjatywy służące poprawie stanu środowiska w najbliższym otoczeniu, miejscu zamieszkania i pracy. TWARDE DOSTOSOWANIA Uwarunkowania ponadregionalne i instytucjonalne Podstawą rozwoju miast Metropolii będzie dobra koniunktura zewnętrzna oraz wdrażane rozwiązania systemowe i legislacyjne, wymuszające proces przekształceń. Równocześnie jednak będzie się utrzymywać izolacjonistyczne nastawienie poszczególnych miast objawiające się niedostatkiem wspólnych działań na rzecz ponadmiejskich rozwiązań w zakresie usług publicznych. W rozwoju miast ciągle będą obecne tendencje do hiperkonkurencji zamiast komplementarności. W rezultacie społeczna nośność idei metropolitalnej będzie pozostawać na niskim poziomie, chociaż system zewnętrznej promocji Metropolii i jej usług będzie funkcjonować coraz lepiej. Niski poziom procesu instytucjonalizacji Metropolii doprowadzi do odłożenia działań związanych z wdrażaniem wieloletniego planowania w obszarze metropolitalnych usług publicznych. Organy decyzyjne będą działać wprawdzie w sposób zintegrowany, ale jedynie w ramach obowiązującego minimum prawnego. Uwarunkowania finansowe Powstanie wiele różnorodnych mechanizmów finansowania metropolitalnych usług publicznych. Będzie coraz lepsza jakość asymilacji zewnętrznych środków finansowych na rozwój metropolitalnych usług publicznych, w tym na rozbudowę infrastruktury dla transportu, kultury, ochrony zdrowia oraz ochrony środowiska. Część środków skonsolidowanych w ramach budżetu Metropolii umożliwi realizację wybranych przedsięwzięć ponadlokalnych, zwiększających atrakcyjność i konkurencyjność Metropolii wobec innych regionów Polski. Warunki dla innowacji i technologii Będą wzrastać nakłady na usługi, jak również na prace badawczo-rozwojowe, stymulujące innowacyjność usług publicznych w wymiarze metropolitalnym i generujące popyt na technologie. Koszty wdrożeń rozwiązań innowacyjnych pozostaną na wysokim poziomie. Będą jednak wdrażane korzystne rozwiązania prawne, mające bezpośredni wpływ na wzrost liczby firm innowacyjnych i działających w nowych gałęziach gospodarki. Uwarunkowania polityki przestrzennej Dzięki zewnętrznym, ogólnopolskim reformom będzie wdrażana i zacznie funkcjonować, choć z oporami, metropolitalna polityka przestrzenna. Jej rezultatem będzie poprawa (chociaż nie przełomowa) jakości przestrzeni publicznej. Nastąpi proces koncentracji jednostek działających w sektorze usług publicznych. W skali Metropolii będą prowadzone skuteczne działania mające na celu sukce- 47

48 sywne zagospodarowanie terenów zdegradowanych. Będzie także postępować rozwój zewnętrznych systemów transportowych. Kapitał społeczny Za integracją międzynarodową, prorozwojowymi reformami i modernizacją kraju nie będzie nadążać wzrost kapitału społecznego. Kłopoty z akceptacją procesów modernizacyjnych nie będą omijać społeczności obszaru metropolitalnego. Będą podejmowane działania mające na celu wzrost kapitału społecznego, tj. edukacja społeczna, zaangażowanie ekspertów oraz będą wprowadzane specjalistyczne programy czy kierunki w szkołach wyższych w celu wykształcenia kadr administracyjnych i zarządzających, gotowych skutecznie działać na rzecz procesu metropolizacji i jego koordynacji. Pomimo wysokiej społecznej świadomości znaczenia metropolizacji, słabość sfery pozarządowej będzie się przejawiać brakiem oddolnych działań na rzecz jakości przestrzeni publicznej. TRUDNA MODERNIZACJA Uwarunkowania ponadregionalne i instytucjonalne Modernizacja kraju będzie postępować, mimo globalnego kryzysu i dezintegracji struktur międzynarodowych, w tym Unii Europejskiej. Rozwój miast Metropolii będzie możliwy dzięki ogólnokrajowym reformom, które odblokują przedsiębiorczość i innowacyjność. Wobec powszechnej w Europie dezintegracji struktur ponadregionalnych i ponadlokalnych, konkurencyjność będzie się budować z pozycji poszczególnych miast, a niekoniecznie z pozycji Metropolii; dlatego integracja obszaru metropolitalnego nie będzie już imperatywem. Będzie utrzymywać się stagnacja procesu instytucjonalizacji Metropolii, nie będzie także jakościowej zmiany w promowaniu Metropolii i jej usług. W wyniku stagnacji procesu metropolizacji działania związane z wieloletnim planowaniem zostaną zawieszone. Miasta będą dążyły do integracji, jednak wobec braku zewnętrznych mechanizmów wspierających, efekty takich działań będą ograniczone. Uwarunkowania finansowe Brak nacisku na wytwarzanie i pozyskiwanie wspólnych środków finansowych Metropolii, będzie powodować, że nie będą zagwarantowane zabezpieczenia finansowe w zakresie realizacji metropolitalnych usług publicznych. Zewnętrzne środki finansowe będą pozyskiwane raczej na rozwój poszczególnych miast niż na realizację zadań metropolitalnych. Skonsolidowana część środków na metropolitalne usługi publiczne umożliwi jedynie realizację niezbędnych przedsięwzięć. Warunki dla innowacji i technologii Rynek nakładów i rozwiązań funkcjonalnych stymulujących rozwiązania innowacyjne nie będzie kształtowany na poziomie metropolitalnym, a jedynie z poziomu poszczególnych miast. Wielkość i dostępność środków finansowych nie będzie stanowić istotnego impulsu do zwiększenia potencjału popytowego na usługi publiczne, również w skali lokalnej. Popyt na technologie będzie ogra- 48

49 niczony i będą to technologie zakupione zazwyczaj poza Metropolią. Potencjał badawczy GOM będzie niewystarczająco wykorzystany. Uwarunkowania polityki przestrzennej Rezultatem braku wspólnej polityki przestrzennej będzie brak poprawy, a nawet tendencja do pogarszania się jakości przestrzeni publicznej. Proces koncentracji jednostek działających w sektorze metropolitalnych usług publicznych będzie pozostawać na niskim poziomie. Nie nastąpi pogorszenie jakości zewnętrznego skomunikowania, a nawet dzięki realizacji inwestycji zainicjowanych przed kryzysem wystąpią przejawy poprawy jej jakości. Będzie wdrażany zintegrowany system zarządzania transportem. Postęp w ograniczaniu presji terenów zdegradowanych i składowisk odpadów (w tym niebezpiecznych) na tereny przyległe będzie powolny i realizowany głównie na poziomie lokalnym. Kapitał społeczny Wyzwania wewnętrzne spowodują, że będą się pojawiać oddolne działania miast na rzecz integracji usług publicznych w obszarze metropolitalnym oraz inne działania nakierowane na komplementarny rozwój, choć trudno mówić o przełomie. Potrzeba integracji miast będzie istotnym elementem świadomości społecznej. Podejmowane lokalnie inicjatywy oddolne stworzą grunt dla uruchomienia procesów metropolizacji usług publicznych, pomimo niezbyt sprzyjających okoliczności zewnętrznych. SŁABNĄCY ROZWÓJ Uwarunkowania ponadregionalne i instytucjonalne Mimo niezłej koniunktury zewnętrznej, w Polsce nie nastąpią reformy, które pomogłyby zwiększyć innowacyjność gospodarki. Nie dokonają się również zmiany systemowe wspierające metropolizację obszarów miejskich. Wszystko to sprawi, że w regionie nie zostanie dokończona modernizacja gospodarki i praktycznie zostanie zarzucona idea wspólnej polityki rozwoju i idea instytucjonalizacji Metropolii. Zostaną zaprzestane próby integrowania oraz promowania ponadmiejskich usług publicznych. W sferze usług publicznych będzie dominować postawa izolacjonizmu miast, a w sferze rozwoju hiperkonkurencja. Izolacjonistyczna postawa miast regionu, w konsekwencji doprowadzi do zaniechania wdrażania wieloletniego planowania w obszarze transportu, ochrony zdrowia, kultury oraz środowiska. Organy decyzyjne będą realizować fragmentaryczne i rozproszone działania, mając na uwadze wyłącznie interes lokalny. Uwarunkowania finansowe Środki zewnętrzne będą pozyskiwane wyłącznie z myślą o rozwoju poszczególnych miast, a nie całego obszaru niedoszłej Metropolii. Brak będzie również środków własnych Metropolii. Środki budżetowe pozostaną na poziomie gmin, co uniemożliwi realizację dużych, ponadlokalnych przedsięwzięć (priorytetem będzie samowystarczalność każdej jednostki administracyjnej). Dostępność środków finansowych będzie ograniczona. 49

50 Warunki dla innowacji i technologii Metropolitalny rynek nakładów i rozwiązań funkcjonalnych stymulujących innowacje nie będzie istniał, co będzie skutkować wzrostem udziału rozwiązań generowanych poza obszarem GOM. Będą wzrastać koszty wdrożeń rozwiązań innowacyjnych. Zmniejszający się potencjał popytowy na metropolitalne usługi publiczne, również w skali lokalnej, spowoduje systematyczny spadek liczby firm wdrażających rozwiązania innowacyjne i działających w nowych gałęziach gospodarki. Uwarunkowania polityki przestrzennej Wspólna polityka przestrzenna nie będzie realizowana. Proces koncentracji jednostek działających w sektorze metropolitalnych usług publicznych zostanie zahamowany. Jakość skomunikowania zewnętrznego osiągnięta do 2011 r. zasadniczo nie zmieni się, co oznacza regres w stosunku do ościennych obszarów metropolitalnych. Presja terenów zdegradowanych i składowisk odpadów (w tym niebezpiecznych) będzie ograniczana. Kapitał społeczny Nie nastąpi wzrost kapitału społecznego ani wzrost kreatywności ludzi. Potencjał badawczy GOM będzie niewykorzystany i ukierunkowany na działania poza Metropolią. Jakość środowiska będzie istotnym elementem świadomości społecznej, jednak tylko na poziomie teorii wyniesionej z edukacji szkolnej, przy jakimkolwiek braku zewnętrznych czynników motywujących. Spośród czterech przedstawionych hipotez przyszłości, tylko trzy pierwsze spełniają warunki, w których będzie możliwa metropolizacja i technologizacja usług publicznych na obszarze GOM oraz urzeczywistnienie wizji usług metropolitalnych w perspektywie 2030 r. (zob. rozdz. 4). Z tego względu, w scenariuszu rozwoju usług metropolitalnych (zob. rozdz. 7) pominięto wariant określany jako słabnący rozwój. 50

51 7. SCENARIUSZE ROZWOJU METROPOLITALNYCH USŁUG PUBLICZ- NYCH W GÓRNOŚLĄSKIM OBSZARZE METROPLITALNYM Autorzy: Krystyna Czaplicka-Kolarz, Leszek Trząski, Jan Bondaruk Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Andrzej Karbownik, Marek Sitarz, Katarzyna Dohn Politechnika Śląska w Gliwicach Jan Sarna, Waldemar Pudlo Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu 7.1. Scenariusz ogólny Zgodnie z naukową terminologią, proponowany w tym rozdziale scenariusz mieści się w kategorii scenariuszy normatywnych, czyli odnoszących się jednoznacznie do określonego stanu początkowego i docelowego, a warianty scenariusza mogą się różnić drogami lub ramami czasowymi osiągania zakładanego stanu docelowego [19]. Zgodnie z tym podejściem, wizja metropolitalnych usług publicznych w 2030 r., jaką nakreślono w niniejszym projekcie, obowiązuje w różnych wariantach uwarunkowań zewnętrznych, choć uwarunkowania te mogą mniej lub bardziej sprzyjać metropolizacji i technologizacji usług. W zależności od wariantu uwarunkowań zewnętrznych poszczególne elementy wizji będą wcielane w życie wcześniej lub później, a niektóre z nich, przy niezbyt sprzyjających okolicznościach zewnętrznych, nie będą jeszcze w 2030 r. urzeczywistnione. Jakakolwiek polityka rozwoju metropolitalnych usług publicznych może być skuteczna tylko wtedy, gdy podmiot odpowiedzialny za jej wdrażanie będzie dysponować odpowiednimi narzędziami prawnymi i finansowymi. Procesy metropolizacji i technologizacji usług publicznych wymagają ram organizacyjnych. Dlatego pierwszym niezbędnym warunkiem skutecznego zarządzania rozwojem usług metropolitalnych będzie ustanowienie formuły prawnej i delimitacja Metropolii. Warunkiem podnoszenia jakości i dostępności usług publicznych w całej przestrzeni metropolitalnej będzie koordynowanie ich funkcjonowania i rozwoju nie tylko w skali poszczególnych miast ale także w skali całej Metropolii. Dlatego głównymi atrybutami integrującej się Metropolii w sferze usług administracyjnych będą przede wszystkim: uchwalony plan zagospodarowania przestrzennego Metropolii, metropolitalny wymiar e-administracji, metropolitalny wymiar e-przestrzeni, metropolitalny wymiar statystyki publicznej dla GOM. W poszczególnych rodzajach usług atrybutami metropolitalności będą: zintegrowany multimodalny system transportu publicznego koordynowany przez jeden podmiot metropolitalny, metropolitalny system gospodarki odpadami ustanowiony formalnie i w pełni funkcjonujący, 51

52 metropolitalny wymiar bezpieczeństwa publicznego jako wydzielone, wybrane zadania służb, zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków koordynowane przez podmiot metropolitalny, wybrane placówki świadczące specjalistyczne usługi zdrowotne zarządzane z poziomu Metropolii, komplementarny system edukacji niektóre szkoły zarządzane z poziomu Metropolii, spójny system zaopatrzenia Metropolii w energię, uwzględniający OZE, koordynacja z poziomu metropolitalnego lub mecenat wybranych działań w sferze kultury. Głównym punktem odniesienia dla scenariusza rozwoju usług metropolitalnych jest najkorzystniejszy wariant przyszłych uwarunkowań zewnętrznych, nazwany skokiem cywilizacyjnym (zob. poprzedni rozdział). W poniższym opisie wprowadzono przedziały czasowe, mające podnieść przejrzystość dokumentu, a zarazem ułatwić Czytelnikowi zrozumienie przewidywanej sekwencji zdarzeń. Nie należy ich traktować jako ścisłego harmonogramu, lecz jako przybliżenie wynikające zarówno z dorobku prac Panelu Horyzontalnego, jak i zweryfikowane za pomocą ankiety Delphi. Z drugiej jednak strony, w warunkach skoku cywilizacyjnego poszczególne osiągnięcia w rozwoju usług metropolitalnych będą miały miejsce wcześniej niż w uwarunkowaniach twardych dostosowań i trudnej modernizacji W realiach skoku cywilizacyjnego lata to czas, w którym zostaną określone ramy instytucjonalne, organizacyjne i formuła finansowania rozwoju Metropolii; jednoznacznie zostanie określona delimitacja obszaru. Będzie to rezultatem wspólnego wysiłku regionalnych i lokalnych liderów wywodzących się ze środowisk samorządowych, gospodarczych, naukowych i politycznych, którzy przygotują projekt ustawy metropolitalnej lub pakietu zmian w istniejących już ustawach, zwłaszcza tych związanych z funkcjonowaniem samorządów, finansami publicznymi i planowaniem przestrzennym. Inicjatywa ta znajdzie skuteczną kontynuację w postaci procesu legislacyjnego. W sferze usług publicznych nastąpi szybki rozwój integracji na poziomie ponadlokalnym, przy czym pozytywne skutki rozwiązań legislacyjnych będą potęgowane przez oddolną inicjatywę władz miast i przychylne nastawienie środowisk gospodarczych i społecznych. W większości obszarów usług pojawi się metropolitalny poziom zarządzania. Środki zewnętrzne na rozwój usług będą pozyskiwane, z uwzględnieniem skali metropolitalnej (elementy zarządzania przez projekt ). Pierwsze pozytywne skutki przyśpieszenia procesu metropolizacji będą widoczne we wszystkich obszarach usług już w 2015 r. W porównaniu z 2011 r. szczególnie wyraźna będzie poprawa stanu Metropolii w aspekcie wewnętrznym (np. jakość życia mieszkańców, poziom integracji środowisk 52

53 gospodarczych, stan środowiska, bezpieczeństwo publiczne) i zewnętrznym (jakość wizerunku, pobudzanie rozwoju obszarów sąsiednich, pozycja w europejskiej sieci Metropolii). Będą zaawansowane prace nad metropolitalnym planem zagospodarowania przestrzennego, a do czasu jego uchwalenia, polityka rozwoju i polityka przestrzenna Metropolii będzie kształtowana w oparciu o strategię rozwoju GZM z 2010 r. oraz o nowo opracowane studium zagospodarowania przestrzennego Metropolii. Zostaną zażegnane potencjalne spory między władzami Metropolii i samorządem wojewódzkim. Około 2015 r. wymiar metropolitalny będą miały usługi administracyjne (w tym e-administracja), będzie także powszechnie dostępny metropolitalny system e-informacji przestrzennej i środowiskowej. W sferach edukacji i kultury będzie postępować koordynacja działań miast, wyrażająca się m.in. przekazaniem na poziom metropolitalny zarządzania niektórymi szkołami oraz kierunkami studiów. W sferze bezpieczeństwa publicznego przejawem integracji będzie wydzielenie zadań metropolitalnych w ramach istniejących służb, zaawansowane też będą prace nad utworzeniem metropolitalnego systemu ochrony przeciwpowodziowej. Postępującej integracji Metropolii będą towarzyszyć coraz lepsze działania promocyjne i w 2015 r. będzie można mówić o wdrożonym systemie promocji oraz kształtowania wizerunku Metropolii w kraju i za granicą. Urzeczywistnienie przedstawionych zdarzeń będzie wymagać od regionalnych i lokalnych decydentów takiego podejścia do procesu metropolizacji GOM, którego najważniejszy priorytet to współpraca miast z władzą regionalną dla realizacji wspólnych interesów. Drugim, równie ważnym warunkiem, jest utrzymywanie się korzystnego klimatu dla procesów integra cji, metropolizacji technologizacji zarówno na poziomie Unii Europejskiej, jak i w Polsce. Jeśli (wariant twardych dostosowań ) w podejściu głównych aktorów regionalnych i lokalnych będzie występować wzajemna nieufność, nastawienie konkurencyjne i tendencje izolacjonistyczne, to nawet przy najbardziej sprzyjających uwarunkowaniach zewnętrznych należy spodziewać się, że do 2015 r. tworzenie wspólnej polityki rozwoju pozostanie na etapie ogólnych zapisów, a wspólne projekty inwestycyjne i logistyczne będą miały lokalny zasięg i marginalne znaczenie w odniesieniu do potrzeb Metropolii. Status prawny i delimitacja Metropolii zostaną narzucone przez odgórne rozwiązanie ustawowe. Formalne wykonanie, w sferze administracyjnej, zapisów przewidzianych dla początkowego okresu funkcjonowania Metropolii nie od razu przełoży się na poprawę jakości życia mieszkańców GOM. Brak przełomowej zmiany w jakości współpracy miast stanie się barierą dla poprawy jakości usług publicznych i przestrzeni, w której te usługi są realizowane. Do 2015 r. nie należy spodziewać się znaczącego postępu w sferze transportu, usług środowiskowych, kultury, usług zdrowotnych, bezpieczeństwa i edukacji. Przychylne integracji nastawienie środowisk gospodarczych nie znajdzie odzwierciedlenia w działaniach władz samorządowych poszczególnych miast. Mimo braku metropolitalnej polityki rozwoju, korzystne uwarunkowania zewnętrzne oraz lokalne działania poszczególnych 53

54 miast, doprowadzą do zauważalnej poprawy stanu bezpieczeństwa publicznego, a także poprawy dostępności infostruktury, e-usług, informacji przestrzennej i środowiskowej oraz rozwoju turystyki przemysłowej. Dostrzeżenie przez sferę biznesu wspólnoty interesów z nauką i sferą usług publicznych, zaowocuje próbami profilowania kierunków kształcenia do potrzeb rynku pracy. Mimo postępu w wymienionych dziedzinach, GOM będzie postrzegany z zewnątrz ciągle tylko jako potencjalna Metropolia, a jego pozycja w krajowej i międzynarodowej sieci metropolitalnej będzie nadal słaba. Stanie się również widoczne, że GOM, zamiast pobudzać rozwój obszarów sąsiednich, korzysta z ich potencjału i zasobów, nie dając wiele w zamian. Promocja Metropolii będzie prowadzona systemowo, jednak rozdźwięk między założeniami i realiami nie posłuży jej skuteczności, a tym bardziej budowaniu trwałego i rozpoznawalnego wizerunku [10]. W przypadku niesprzyjających uwarunkowań ponadregionalnych (wariant trudnej modernizacji), do 2015 r. status prawny Metropolii pozostanie nieusankcjonowany, a zapisy strategii rozwoju GZM z 2015 r. nie będą w pełni realizowane. W takiej sytuacji metropolizacja i technologizacja usług publicznych będzie możliwa jedynie przy założeniu, że mimo ostrej konkurencji o ograniczone środki na rozwój, miasta GOM dostrzegą interes we współpracy i koordynacji działań, przynajmniej na rzecz systemów transportowych i usług środowiskowych. Znacznie poprawi się jakość koordynacji transportu publicznego, jednak wobec braku pieniędzy na inwestycje nie będzie możliwa budowa systemu multimodalnego. Postępująca integracja środowisk gospodarczych przełoży się na wdrażanie innowacji technologicznych i organizacyjnych w usługach publicznych w skali poszczególnych miast. Zwiększy się publiczna dostępność infostruktury, co znajdzie częściowe odzwierciedlenie w rozwoju usług e-administracyjnych. Dzięki wykorzystaniu środków zewnętrznych będzie trwać ożywienie w sferze rewitalizacji niektórych obszarów śródmiejskich. Mimo braku systemowej promocji idei metropolitalnej, w potocznej świadomości mieszkańców GOM będzie się utrwalać potrzeba integracji jako remedium na niesprzyjające uwarunkowania zewnętrzne oraz jako jedynej szansy na podniesienie jakości życia W wariancie scenariusza, w którym przed 2015 r. nastąpiło radykalne przyśpieszenie procesu metropolizacji, lata to czas coraz bardziej oczywistych korzyści dla mieszkańców Metropolii z funkcjonowania usług publicznych. Prawie wszystkie obszary usług będą miały, obok lokalnego, także metropolitalny wymiar zarządzania (wyjątek system zaopatrzenia w energię elektryczną). Jakość przestrzeni publicznych i jakość usług będzie zarówno w wymiarze lokalnym, jak i metropolitalnym, zdecydowanie wyższa niż przed 2015 r. Około 2018 r. zostanie zatwierdzony metropolitalny plan zagospodarowania przestrzennego jako regionalny akt prawny, a zarazem najważniejsze narzędzie wdrażania polityki rozwoju Metropolii. W planie zagospodarowania zostaną odzwierciedlone, rysujące się już w praktyce, przejawy specjalizacji miast Metropolii w ramach sieci współpracy i działania wspierające rozwój i postępującą in- 54

55 tegrację otoczenia Metropolii. Przed 2020 r. w pełni wdrożony i publicznie dostępny będzie system informacji przestrzennej i środowiskowej. Ustawicznie będzie się poprawiać jakość środowiska w kategoriach ochrony zdrowia i około 2020 r. będzie ona zadowalająca na całym obszarze Metropolii. Około 2020 r. powszechna będzie w Silesii dostępność infostruktury i usług e-administracyjnych. Zacznie funkcjonować metropolitalny wymiar statystyki publicznej jako narzędzie monitorowania i programowania rozwoju. Środowiska gospodarcze będą działać w sprawnych, międzysektorowych strukturach sieciowych. Fundamentem dalszego rozwoju obszaru będzie innowacyjność technologiczna zapewniona przez skuteczną współpracę sfer nauki, przemysłu i sfery usług. Zostanie ugruntowana znacząca pozycja Silesii w polskiej metropolii sieciowej. Jakość życia mieszkańców Metropolii będzie się poprawiać szybciej niż na innych obszarach województwa. Podniesie się międzynarodowy prestiż Silesii. W wariancie scenariusza, w którym, mimo sprzyjających uwarunkowań zewnętrznych, do 2015 r. nie wykorzystano szansy na przyspieszenie integracji miast, procesy metropolizacji i technologizacji usług będą przebiegać wolniej niż w wariancie wyżej opisanym. Do 2020 r. istotna poprawa funkcjonowania usług metropolitalnych nastąpi głównie w sferze objętej ustawowo narzuconą integracją, przy czym wkrótce po 2015 r. metropolitalny wymiar uzyska sfera e-administracji oraz system e-informacji przestrzennej i środowiskowej. Będzie się rozwijać multimodalny system transportu publicznego, choć realizacja wspólnych zadań inwestycyjnych i organizacyjnych będzie napotykać na opory ze strony poszczególnych miast. Sprzyjające zewnętrzne okoliczności pozwolą na utrwalenie tendencji poprawy jakości środowiska. Będzie się rozwijać turystyka, w tym przemysłowa. Postępująca integracja środowisk gospodarczych będzie się przekładać na przenikanie innowacyjności do sfery usług publicznych i coraz powszechniejsza będzie ich informatyzacja. Korzystnie będzie przebiegać także dostosowywanie profilu kształcenia do potrzeb metropolitalnego rynku pracy. Względy pragmatyczne zadecydują o pojawieniu się elementów metropolitalnego zarządzania sferą bezpieczeństwa publicznego. Mimo korzystnych uwarunkowań zewnętrznych i postępu technologicznego, podstawy metropolitalnej polityki rozwoju będą tworzone z trudem, a kontrowersje między samorządami miast spowodują, że do 2020 r. nie uda się uchwalić metropolitalnego planu zagospodarowania przestrzennego. Nie nastąpi zasadnicza poprawa jakości życia mieszkańców Metropolii, a coraz powszechniej będzie uświadamiana niewystarczająca jakość usług publicznych i ogólnie zła jakość przestrzeni publicznych. Brak spójnych polityk, zwłaszcza przestrzennej i społecznej spowoduje, że nasilą się takie problemy, jak: wykluczenie społeczne, żywiołowa urbanizacja stref podmiejskich, upadek tradycyjnych śródmieść, fragmentacja przestrzeni w związku z gettoizacją i gentryfikacją. Coraz bardziej dotkliwe będą także przejawy niedostosowania usług do potrzeb osób starszych i innych grup potencjalnie wykluczonych. Depopulacja niektórych terenów w Metropolii stanie się źródłem problemów gospodarczych i politycznych. Ogólna kondycja gospodarcza a zarazem narastające 55

56 negatywne konsekwencje braku integracji miast Metropolii to okoliczności powodujące, że zewnętrzne postrzeganie GOM raczej jako potencjalnej niż rzeczywistej metropolii nie zmieni się. Nie ulegnie również znaczącej zmianie poślednia pozycja GOM w krajowej i międzynarodowej sieci metropolii. Coraz wyraźniejsze będą przejawy rozwoju obszaru GOM kosztem marginalizacji terenów przyległych. W obliczu narastających problemów oraz wyzwań gospodarczych i społecznych, towarzyszących metropolizacji GOM i marginalizacji terenów sąsiednich, w działaniach władz Metropolii i poszczególnych miast około 2020 r. nastąpi zwrot ku integracji i wspólnej polityce rozwoju. W wariancie scenariusza, w którym uwarunkowania zewnętrzne do 2015 r. nie sprzyjały rozwojowi Metropolii, lata to okres, w którym, mimo braku możliwości realizacji inwestycji o skali metropolitalnej, zwiększy się proinnowacyjne nastawienie środowisk gospodarczych. Co prawda w prawie całej sferze usług publicznych będzie trwać stagnacja, nastąpi jednak znaczący postęp w dziedzinach bezpośrednio zależnych od rozwoju infostruktury, zwłaszcza w e-administracji oraz systemach informacji przestrzennej i środowiskowej. Równocześnie jakość przestrzeni publicznej ulegnie pogorszeniu wraz z upadkiem tradycyjnych śródmieść, żywiołową urbanizacją oraz dekapitalizacją infrastruktury zachodzącą w większości obszarów usług. GOM będzie postrzegany z zewnątrz jako grupa miast nietworzących organizmu metropolitalnego, choć starających się współpracować. Najbardziej znaczącym przejawem współpracy będzie inicjatywa liderów wywodzących się ze środowisk samorządowych, gospodarczych, naukowych i politycznych, prowadząca do usankcjonowania statusu prawnego, finansowego i delimitacji Metropolii jako struktury zadaniowej oraz do wypracowania powszechnie akceptowanej, metropolitalnej polityki rozwoju. Przed 2020 r. status Metropolii uzyska moc prawną. Wymiar metropolitalny uzyskają najpierw usługi e-administracyjne oraz system informacji przestrzennej i środowiskowej. W nowych realiach bardzo szybko poprawi się jakość współpracy między miastami. Działania Metropolii będą się koncentrować na poprawie jakości usług publicznych, co będzie się wiązać z sukcesywnym obejmowaniem kolejnych sfer usług metropolitalnym poziomem zarządzania. Mniej więcej od 2020 r. bardzo szybko będzie postępować wdrażanie wspólnej polityki gospodarczej i polityki społecznej W wariancie scenariusza, w którym przez poprzednie dziesięciolecie realizowała się szybka ścieżka metropolizacji, do 2025 r. zostanie ugruntowana znacząca pozycja GOM w sieci metropolii europejskich. W pełni będą funkcjonować mechanizmy współpracy między miastami, a systemowe rozwiązania w tym zakresie będą ustawicznie dostosowywane do zmieniających się okoliczności zewnętrznych. Obszar Metropolii zwiększy się w rezultacie procesów integracji gospodarczej i społecznej niektórych miast i powiatów sąsiednich i znajdzie to wyraz w nowej delimitacji GOM. W skali GOM i terenów przyległych około 56

57 2025 r. nastąpi, dzięki dodatniemu saldu migracji, wyhamowanie, a następnie odwrócenie spadku liczby mieszkańców. Powszechnie będą znane, w skali Europy i świata, produkty markowe GOM związane z nauką, edukacją, kulturą, turystyką (zarówno przemysłową, jak i biznesową), opieką zdrowotną, produkcją dóbr materialnych. Do 2025 r. przestrzenie publiczne i związane z nimi usługi zostaną w satysfakcjonującym stopniu dostosowane do zmieniającej się struktury wiekowej mieszkańców. Wyróżniającą się cechą przestrzeni publicznych będą obiekty dziedzictwa kulturowego, funkcjonujące w sferze usług. W sferze usług metropolitalnych oraz związanych z nimi produktów będzie wyraźna komplementarna specjalizacja miast. Profile kształcenia na wszystkich poziomach edukacji będą dostosowywane do potrzeb metropolitalnego rynku pracy. W wariancie scenariusza, w którym uprzednio nie wykorzystano wszystkich szans na integrację miast Metropolii, dopiero po 2020 r. zostanie uchwalony metropolitalny plan zagospodarowania przestrzennego. Wymiar metropolitalny uzyska także statystyka publiczna oraz kilka sfer usług, jak zarządzanie bezpieczeństwem publicznym, edukacja oraz mecenat w sferze kultury. Wcześniejsze zaniedbania będą skutkować opóźnieniem w podnoszeniu jakości usług metropolitalnych oraz zwiększonymi trudnościami w rozwiązywaniu problemów związanych z metropolizacją. Mimo wszystko, jeszcze przed 2025 r. w pełni ukształtowany będzie elektroniczny system informacji przestrzennej i środowiskowej, dobrze rozwinięta sieć obiektów turystyki, w tym przemysłowej i biznesowej. We wszystkich obszarach usług będą widoczne próby dostosowywania do struktury wiekowej mieszkańców. Do 2025 r. coraz więcej będzie przykładów skutecznej rewitalizacji śródmieść i zabudowy wielorodzinnej, choć problem ten będzie jeszcze daleki od docelowego rozwiązania. Zauważalne, choć niesatysfakcjonujące, będzie ograniczenie zjawisk wykluczenia społecznego oraz fragmentacji przestrzeni, a proces urbanizacji stref podmiejskich będzie pod coraz skuteczniejszą kontrolą. GOM będzie miał w 2025 r. liczne produkty markowe, czyniące go obszarem rozpoznawalnym w Europie i świecie. Jego pozycja w krajowej metropolii sieciowej będzie silna, będzie też rosło znaczenie międzynarodowe. Tereny przyległe zaczną wreszcie zyskiwać na sąsiedztwie Metropolii. W wariancie scenariusza, w którym uwarunkowania zewnętrzne nie sprzyjały metropolizacji, wspólny wysiłek miast GOM będzie skutkować znaczącymi postępami w kształtowaniu metropolitalnego systemu gospodarki odpadami oraz systemu transportu publicznego. Poprawi się ogólna dostępność różnych rodzajów usług publicznych i będą one coraz lepiej przystosowane do potrzeb struktury wiekowej mieszkańców. Będą widoczne pierwsze oznaki łagodzenia problemów wykluczenia społecznego, wzrośnie kontrola nad urbanizacją stref podmiejskich, będzie się pojawiać coraz więcej przykładów skutecznej rewitalizacji tradycyjnych śródmieść i osiedli zabudowy wielorodzinnej. W przestrzeni publicznej będzie funkcjonować znaczna część dóbr kultury materialnej odziedziczonych po epoce przemysłowej. Tereny przyległe zaczną zyskiwać na są- 57

58 siedztwie Metropolii, zacznie się też poprawiać zewnętrzny wizerunek GOM jako obszaru innowacyjności technologicznej i ożywienia gospodarczego. Zostanie wyhamowany spadkowy trend demograficzny, a tereny uprzednio ulegające depopulacji coraz liczniej będą zasiedlane przez przybyszy spoza regionu. Profile kształcenia na różnych poziomach sukcesywnie będą dostosowywane do potrzeb metropolitalnego rynku pracy. Świadomość nowych szans i nowych wyzwań rozwojowych sprawi, że szybko będą postępować prace nad wspólną polityką przestrzenną i krótko po 2025 r. Metropolia będzie mieć jednolity plan zagospodarowania przestrzennego Utrzymywanie się w miarę korzystnych uwarunkowań zewnętrznych oraz wczesne wykorzystanie szans na integrację miast regionu poskutkują urzeczywistnieniem wszystkich elementów wizji Metropolii i stanu rozwoju jej usług. Uwieńczeniem wspólnych wysiłków miast będzie wyeliminowanie lub znaczące ograniczenie negatywnych zjawisk uważanych dotąd za nieodłączny koszt procesu metropolizacji. Najważniejszymi osiągnięciami będą: powstrzymanie rozlewania się miast na tereny przyległe do Metropolii, zasadnicze ograniczenie wykluczenia społecznego, skuteczna rewitalizacja tradycyjnych śródmieść, powszechna dostępność przestrzeni osiedli mieszkaniowych. Już kilka lat przed 2030 r. Metropolia będzie postrzegana jako obszar przyjazny i bezpieczny dla ludzi. W polityce rozwoju Metropolii priorytetami pozostaną: ustawiczne podtrzymywanie i podnoszenie jakości życia mieszkańców przez zapewnienie szerokiego spektrum usług i kształtowanie najwyższej jakości przestrzeni publicznych, pobudzanie rozwoju terenów sąsiednich oraz konkurencyjna współpraca z innymi metropoliami. W wariancie scenariusza, w którym uprzednio nie wykorzystano wszystkich szans na integrację miast Metropolii, niektóre elementy wizji Metropolii i jej usług pozostaną niezrealizowane. Na rewitalizację będą oczekiwać niektóre tradycyjne śródmieścia, wiele do życzenia będzie pozostawiać rozwiązywanie problemu wykluczenia społecznego, nie wszędzie zostanie zapewniona publiczna dostępność przestrzeni mieszkaniowych, problemem będzie pozostawać także dostosowywanie usług publicznych do potrzeb różnych grup wiekowych. W wariancie scenariusza, w którym uwarunkowania zewnętrzne nie sprzyjały metropolizacji, będzie urzeczywistniona tylko część docelowej wizji Metropolii i jej usług. Do 2030 r. nie uda się satysfakcjonująco ograniczyć problemu wykluczenia społecznego, wiele do życzenia będzie pozostawiała także jakość przestrzeni publicznych. Mimo wszystko, po 2025 r. będzie rosnąć pozycja GOM w polskiej metropolii sieciowej oraz w międzynarodowej sieci metropolii. Znacząco poprawi się jakość życia mieszkańców, na co będzie się składać poprawa jakości usług publicznych, poziomu bezpieczeństwa publicznego oraz dostępności przestrzeni osiedli mieszkaniowych. Uda się zrewitalizować większość tradycyjnych śródmieść i osiedli zabudowy wielorodzinnej, zapanować nad procesami urbanizacji stref podmiejskich, pobudzić rozwój turystyki i zaadaptować 58

59 obiekty dziedzictwa kulturowego do nowych funkcji w przestrzeni publicznej. Przed 2030 r. nastąpi odwrócenie spadkowej tendencji liczby mieszkańców. Metropolitalny wymiar uzyska statystyka publiczna, zarządzanie bezpieczeństwem publicznym i zarządzanie edukacją Scenariusze rozwoju metropolitalnych usług transportowych Poniższy scenariusz opiera się m.in. na hipotezie, że rozwój transportu będzie oparty na rozbudowie infrastruktury i na integracji składowych systemu transportowego, przy czym znaczącą rolę będą miały wdrożenia nowych technologii zarządzania transportem, alternatywnych źródeł napędu oraz technologii materiałowych i konstrukcyjnych. Nowe, nieistniejące w Metropolii na początku drugiej dekady stulecia, systemy transportu, nie odegrają w perspektywie 2030 r. znaczącej roli W sferze transportu publicznego będą prowadzone ciągłe, intensywne prace obejmujące etapy: badawczo-rozwojowy, wdrożeniowy, przygotowawczy oraz etap eksploatacji krytycznych technologii. Jeszcze przed 2015 r. zostanie powołany podmiot integrujący metropolitalny system transportu publicznego, a w 2015 r. będą już funkcjonować podstawowe elementy infrastrukturalne systemu. Zostanie wdrożonych wiele inwestycji oraz projektów mających na celu podniesienie jakości, bezpieczeństwa oraz dostosowanie publicznych usług transportowych do standardów panujących w Unii Europejskiej. Do 2015 r., dzięki modernizacji części infrastruktury liniowej, odnowieniu i rewitalizacji niektórych dworców kolejowych, postępującej dywersyfikacji, a zarazem rosnącej integracji wewnętrznej i zewnętrznej zapewnianej przez jeden, metropolitalny podmiot koordynujący, transport publiczny stanie się znacząco wydajniejszy niż był na początku dekady. Przez funkcjonowanie trzech silnych ośrodków logistyczno-transportowych (Gliwice Pyrzowice-Sławków) zostanie zapewniona bardzo dobra zewnętrzna dostępność GOM. W przypadku opóźnień w tworzeniu wspólnej polityki rozwoju Metropolii (wariant twardych dostosowań ), rozwój usług transportu publicznego zostanie spowolniony i do 2015 r. nie uda się wyjść poza etap uzgodnień na rzecz utworzenia spójnego systemu. Rozwój usług transportu publicznego zostanie ukierunkowany przede wszystkim na utrzymanie infrastruktury. W przypadku, kiedy status prawny Metropolii będzie pozostawać nieusankcjonowany, a uwarunkowania zewnętrzne spowodują ograniczenie środków finansowych na realizację inwestycji (wariant trudnej modernizacji ), nie powstanie nawet wstępna wizja systemu multimodalnego. W dwóch pierwszych wariantach najbliższej przyszłości należy spodziewać się pilotowych wdrożeń nowych rozwiązań technologicznych w zakresie systemów zarządzania transportem, a także wykorzystania w transporcie publicznych nowoczesnych, proekologicznych technologii materiałowych. W przypadku nie- 59

60 korzystnych uwarunkowań zewnętrznych ( trudna modernizacja ) takie wdrożenia nie nastąpią. W latach może urzeczywistnić się większość elementów wizji systemu transportowego. Około 2020 r. będzie to system multimodalny, w którym usługi metropolitalnego transportu zbiorowego będą wysoko zintegrowane z regionalnym i ponadreginalnym transportem zbiorowym i z transportem indywidualnym. Wielokierunkowe zewnętrzne układy drogowe będą zapewniać efektywne powiązania GOM w skali regionalnej, krajowej i międzynarodowej. Skomunikowanie GOM transportem lotniczym z innymi obszarami metropolitalnymi, krajami i kontynentami, będą zapewniać lotniska Katowice-Pyrzowice, Kraków-Balice oraz Ostrawa. GOM będzie funkcjonalnie połączony za pośrednictwem Kanału Gliwickiego z drogą wodną Odry, a ta z kolei z portami w Szczecinie i Świnoujściu, systemami dróg wodnych Europy Zachodniej oraz Wisłą i portami leżącymi w biegu i u ujścia Wisły. System ekonomiczny transportu będzie się opierać na równowadze w finansowaniu usług ze środków publicznych i przez korzystających z usług. Znaczny udział w usługach publicznego transportu zbiorowego będzie miało partnerstwo publiczno-prywatne oraz prywatny kapitał i prywatne know-how. W sferze transportu publicznego zostaną szeroko wdrożone inteligentne systemy zarządzania ruchem, wykorzystujące technologie telekomunikacyjne, informatyczne i technologie inteligentnych systemów wiedzy, a także technologie zarządzania informacją przestrzenną, technologie alternatywnych źródeł napędu oraz nowe rozwiązania materiałowe i konstrukcyjne. W wariancie twardych dostosowań, po 2015 r., z uwagi na trudności w realizacji wspólnych zadań inwestycyjnych i organizacyjnych ze strony poszczególnych miast, za rozwojem technologicznym usług transportu zbiorowego nie będzie nadążała integracja systemu i w 2020 r. będzie ona opóźniona mniej więcej o pięć lat w porównaniu z wariantem skoku cywilizacyjnego. W wariancie trudnej modernizacji, gdy zewnętrzne uwarunkowania polityczne i finansowe nie będą sprzyjały procesowi integracji, nastąpi stagnacja rozwoju transportowych usług publicznych. Będą realizowane jedynie niezbędne inwestycje pozwalające na podtrzymanie funkcjonowania transportu publicznego, natomiast zostanie zawieszona większość długoterminowych inwestycji, w tym mających umożliwić istotną poprawę jakości i dostępności publicznych usług transportowych. Do 2025 r. ukształtuje się dojrzały, multimodalny system transportu zbiorowego. Stan techniczny środków transportu, infrastruktury liniowej i punktowej będzie odpowiadać wymaganiom bezpieczeństwa, ekologii i ergonomii ogólnie przyjętym w Unii Europejskiej. System transportowy zyska wizerunek sektora innowacyjnego, świadczącego usługi wysokiej jakości, przyjaznego, zapewniającego sprawne i bezpieczne przemieszczanie się. System ten będzie zrównoważony i zintegrowany: poszczególne gałęzie transportu zbiorowego oraz transport indywidualny będą dostosowane do obsługi odpowiedniej liczby pasażerów. Równocześnie będzie on integralną częścią systemu transportowego Polski. Liczne działania skierowane na poprawę jakości i bezpieczeństwa oraz zapewnienie 60

61 efektywnej obsługi pasażerów pozwolą na znaczne ograniczenie intensywności ruchu pojazdów osobowych na śródmiejskich obszarach Metropolii. Funkcjonowanie usług transportu publicznego oraz centralne sterowanie metropolitalnym systemem będzie oparte na technologiach teleinformatycznych i informacji przestrzennej. Do 2030 r. transport zbiorowy stanie się nośnikiem promocji wizerunku GOM jako obszaru zintegrowanego i kreatywnego. Powszechne będzie postrzeganie transportu zbiorowego jako dobrej inwestycji w rozwój gospodarczy, naukowy i kulturalny regionu. Zintegrowany i nowoczesny transport zbiorowy, oferujący usługi najwyższej jakości, będzie podstawowym narzędziem zaspokajania potrzeb przewozowych. Transport zbiorowy będzie sektorem absorbującym i generującym nowoczesne rozwiązania, a także innowacje, zwłaszcza techniczne, technologiczne oraz w obszarze zarządzania. Priorytety transportowe Metropolii w 2030 r. będą oparte na cyklicznie aktualizowanej ocenie kosztów zewnętrznych transportu i w maksymalnym stopniu będą uwzględniać, obok komfortu pasażerów, także rozwiązania technologiczne i logistyczne maksymalnie przyjazne dla środowiska. W przypadku, gdy procesy integracji obszaru metropolitalnego nie będą nadążały za sprzyjającymi okolicznościami zewnętrznymi (wariant twardych dostosowań ), rozwój systemu transportu publicznego będzie rozciągnięty w czasie. Mniej więcej do 2025 r. będzie trwać integrowanie usług metropolitalnych z transportem indywidualnym oraz z ponadregionalnym transportem zbiorowym, z wykorzystaniem technologii teleinformatycznych, oraz upowszechnianie partnerstwa publiczno-prywatnego. Do 2030 r. będzie trwać budowa systemu zarządzania transportem z poziomu Metropolii, budowanie równowagi ekonomicznej systemu, dostosowywanie jego funkcjonowania do wysokich wymogów ergonomii i bezpieczeństwa oraz wizerunku sektora innowacyjnego, przyjaznego i świadczącego usługi na wysokim poziomie. W 2030 r. ciągle jeszcze będą odczuwalne negatywne oddziaływania systemu na środowisko. W niesprzyjających okolicznościach zewnętrznych (wariant trudnej modernizacji ) ograniczona dostępność środków finansowych spowoduje, że mimo wspólnych starań miast, w 2030 r. Metropolia ciągle jeszcze będzie się borykać z niedoinwestowanym transportem zbiorowym. Wiele będzie przejawów integracji systemu, powszechne będzie także wykorzystanie technologii teleinformatycznych usprawniających jego funkcjonowanie. Korzyści z integracji będą jednak ograniczone wobec zapóźnienia w rozbudowie i modernizacji infrastruktury transportu zbiorowego. Nie będzie istniało metropolitalne zarządzanie całością systemu Scenariusze rozwoju metropolitalnych usług kultury Do 2015 r. pierwsze pozytywne skutki przyśpieszenia procesu metropolizacji będą widoczne również w rozwoju usług kultury. Około 2015 r. koordynacja działań miast będzie wyrażać się m.in. przekazaniem na poziom metropolitalny 61

62 zarządzania niektórymi szkołami artystycznymi oraz kierunkami studiów. TOMT (teatr opera muzyka taniec) będzie jednym z priorytetów polityki kulturalnej władz samorządowych. Będą się odbywać liczne wydarzenia kulturalne o znaczeniu międzynarodowym, krajowym oraz wydarzenia o zasięgu regionalnym, integrujące mieszkańców Metropolii. Należy liczyć się z tym, że zarówno niewykorzystanie możliwości zacieśnienia współpracy miast (wariant twardych dostosowań ), jak i niesprzyjające integracji okoliczności zewnętrzne (wariant trudnej modernizacji ) doprowadzą do opóźnienia w koordynacji przedsięwzięć na rzecz kultury. Dotkliwą i trwałą tego konsekwencją będzie utracenie części dziedzictwa kultury materialnej obszaru metropolitalnego, w tym zwłaszcza zabytków epoki przemysłowej. W latach władze samorządowe stworzą warunki dla rozwoju kształcenia artystów, menedżerów, animatorów i edukatorów kultury. W politykę władz Metropolii będzie wpisane stałe podnoszenie rangi sektora kultury wysokiej oraz wspieranie uczestnictwa w kulturze jak największej grupy odbiorców. Będzie postępować poprawa funkcjonalności obiektów kultury, w tym ich dostosowywanie do potrzeb osób niepełnosprawnych. Równocześnie będzie dokonywać się aranżacja przestrzeni publicznej w otoczeniu tych obiektów, dzięki czemu wytworzą się symboliczne i wizytówkowe strefy o wysokiej estetyce, tętniące życiem kulturalnym. Do 2020 r. zostanie wypracowana bogata, różnorodna oferta kulturalna, dostępna dzięki funkcjonalnym obiektom kultury oraz wykorzystaniu nowoczesnych technik przesyłu informacji i transmisji on line, umożliwiająca realizację różnych stylów życia, budująca więzi społeczne i kapitał kulturowy regionu. W przypadku, gdy przedłuży się dyskusja nad potrzebą spójnej polityki w obszarze usług kultury (wariant twardych dostosowań ) lub w niesprzyjających integracji okolicznościach zewnętrznych (wariant trudnej modernizacji), nasili się degradacja obiektów kulturowo cennych, stanowiących dziedzictwo materialne Metropolii (w tym obiektów i przestrzeni poprzemysłowych). Nie należy także spodziewać się znaczącego postępu w tworzeniu metropolitalnej oferty kultury wysokiej, a poprawa funkcjonalności obiektów kultury i jakości przyległych przestrzeni ograniczy się do sztandarowych obiektów w miastach rdzeniowych, zwłaszcza w Katowicach. W latach we wszystkich przejawach życia Silesii dokona się znaczący postęp, w którym nowoczesność będzie pozostawać w harmonii z ochroną i wykorzystaniem dziedzictwa epoki przemysłowej. Do 2025 r. nastąpi znaczne wzmocnienie potencjału górnośląskich środowisk twórczych, na co wpłynie podtrzymanie silnej pozycji tradycyjnych środowisk sztuk performatywnych, sztuki wizualnej, sztuki graficznej, audiowizualnej i literackiej. Potencjał ten będzie wzmacniany dopływem absolwentów szybko rozwijającego się na obszarze Metropolii szkolnictwa artystycznego. Pojawią się nowe dziedziny aktywności kulturalnej, w których będą się realizować twórcy awangardowi i reprezentanci kultury alternatywnej. Będzie wzrastać poziom i zakres współpracy między 62

63 środowiskami reprezentującymi różne dziedziny i formy aktywności kulturalnej. Wszystko to sprawi, że Metropolia będzie ważnym ośrodkiem kulturalnym w skali Europy. Około 2025 r. wyróżniającą cechą przestrzeni publicznych będą obiekty dziedzictwa kulturowego funkcjonujące w sferze usług. Obiekty i przestrzenie postindustrialne, stanowiące o dziedzictwie materialnym i duchowym regionu, będą stanowić jeden z markowych produktów Metropolii. W 2030 r. kultura będzie w pełni rozwiniętym sektorem nowej gospodarki, umożliwiającym wykorzystanie najlepszych kapitałów Metropolii. Markę kulturową będą tworzyć rozpoznawalne w Europie osobistości, instytucje, obiekty i przestrzenie oraz dzieła, wydarzenia i produkty. Obiekty kultury będą mieć ultranowoczesne wyposażenie i infrastrukturę techniczną. Nowy krajobraz kulturalny Metropolii sprawi, że będzie ona trwale postrzegana jako były obszar przemysłowy, który dokonał udanej transformacji w region kultury. W przypadku, w którym uprzednio nie wykorzystywano zewnętrznych okoliczności sprzyjających integracji (wariant twardych dostosowań ), osiągnięcia i produkty markowe sektora kultury wysokiej będą w 2030 r. kojarzone głównie z Katowicami i innymi miastami rdzeniowymi, a nie z Metropolią. Do miast rdzeniowych ograniczy się także rozwój stref kultury wysokiej jakości przestrzeni publicznej w otoczeniu najważniejszych obiektów. W przypadku długotrwałego zmagania się z niesprzyjającymi okolicznościami zewnętrznymi (wariant trudnej modernizacji ) sfera kultury będzie pozostawać niedoinwestowana a jej potencjał ulegnie ograniczeniu. Znaczna część materialnego dziedzictwa kulturowego epoki przemysłowej zostanie bezpowrotnie utracona. Nie uda się stworzyć markowych produktów metropolitalnych Scenariusz rozwoju metropolitalnych usług zdrowotnych W sferze usług zdrowotnych, podobnie jak w pozostałych obszarach usług, do 2015 r. będą widoczne pierwsze pozytywne skutki przyśpieszenia procesu metropolizacji. Około 2015 r. na poziom metropolitalny przejdzie zarządzanie niektórymi obiektami świadczącymi wysokospecjalistyczne usługi. Około 2020 r. Metropolia będzie obszarem postępującej koncentracji specjalistycznych jednostek świadczących usługi zdrowotne. Dzięki wsparciu władz województwa i administracji rządowej dla działań władz Metropolii będzie następował szybki rozwój kluczowych placówek ochrony zdrowia i wdrażanie w nich najnowocześniejszych technologii, a równocześnie, dzięki dywersyfikacji mechanizmów i źródeł finansowania, będzie rozszerzać się dostępność i kompleksowość świadczonych usług. Będzie się to odbywać w ramach wdrażania długofalowego, metropolitalnego programu rozwoju sektora usług medycznych. Do 2020 r. systemowo będzie wdrożona i szeroko rozpropagowana profilaktyka i edukacja prozdrowotna społeczności Metropolii. W zasadzie już do 2020 r. będzie zrealizowana większość elementów docelowej wizji metropolitalnych usług medycznych. 63

64 W przypadku przedłużania się dyskusji nad potrzebą głębszej integracji obszaru metropolitalnego (wariant twardej modernizacji ), postęp w koordynacji usług zdrowotnych opóźni się, choć względy pragmatyczne spowodują, że najpóźniej do 2020 r. pojawią się elementy zarządzania z poziomu regionalnego i wynikające z tego korzyści dla pacjentów. W wariancie niekorzystnych uwarunkowań zewnętrznych ( trudna modernizacja ) za rozwojem technologicznym branży nie będzie podążała koncentracja specjalistycznych jednostek sektora medycznego. Brak nowych mechanizmów finansowania, jak i możliwości zwiększenia nakładów na usługi zdrowotne konsekwentnie zadecyduje o braku ponadlokalnych działań na rzecz długofalowego programu rozwoju usług medycznych. W warunkach skoku cywilizacyjnego wizja metropolitalnych usług medycznych zostanie w pełni zrealizowana już przed 2025 r. Zwieńczeniem procesu metropolizacji będzie trwałe powiązanie elementów systemu teoria technologia terapia, jako mechanizmu powszechnego w sferze usług zdrowotnych oraz wypracowanie mechanizmów wdrażania długofalowego programu rozwoju sektora. W tym czasie innowacyjność technologiczna usług medycznych będzie już trwale podtrzymywana przez współpracę ośrodków naukowych i technicznych ze sferą przemysłową Metropolii. Także w wariancie twardych dostosowań specjalistyczne usługi medyczne staną się już przed 2025 r. markowym produktem Metropolii, jednak za innowacyjnością technologiczną, możliwościami finansowymi i kompleksowością usług nie będzie nadążać integracja działań w skali Metropolii. Brak długofalowego, metropolitalnego programu rozwoju usług medycznych będzie skutkować przypadkami nieskoordynowanych inwestycji w placówkach opieki zdrowotnej. Podnoszenie jakości i dostępności metropolitalnych usług medycznych będzie zachodziło przeciętnie o 3 4 lata wolnej niż w wariancie skoku cywilizacyjnego. Ewidentne korzyści z metropolizacji usług spowodują, że przed 2030 r. uda się wprowadzić w życie trwałe mechanizmy rozwoju sektora w ramach długofalowego programu. W wariancie trudnej modernizacji stagnacja dotykająca usługi publiczne nie ominie sfery usług zdrowotnych. Do 2025 r. poziom specjalizacji i koncentracji jednostek działających w sektorze usług medycznych będzie pozostawać na poziomie z początku drugiej dekady stulecia. Działania inwestycyjne i pozainwestycyjne na rzecz poprawy jakości i dostępności usług zdrowotnych będą podejmowane początkowo tylko z poziomu miast. Wobec braku systemowego, ponadlokalnego spojrzenia na problemy sektora, wydatkowanie, i tak skromnych środków, będzie dalekie od optymalnego. Dopiero około 2025 r. nastąpi jakościowy przełom: konsekwentne dążenie do współpracy zaowocuje pozytywną zmianą, w sferze innowacyjności technologicznej oraz modernizacji i rozbudowy infrastruktury usług medycznych. Wówczas też rozwój technologiczny usług medycznych uzyska pełne przełożenie na wzrost jakości i długości życia mieszkańców Metropolii. Do 2030 r. uda się urzeczywistnić większość elementów wizji metropolitalnych usług zdrowotnych, w tym najważniejszy uczynić je kompleksowy- 64

65 mi i powszechnie dostępnymi. Nie uda się jednak wdrożyć szerokiego programu profilaktyki i edukacji prozdrowotnej społeczności Metropolii, ani też wypracować długofalowego, metropolitalnego programu rozwoju usług Scenariusz rozwoju metropolitalnych systemów zarządzania środowiskiem Rozwój tego sektora usług będzie szczególnie zależny od uwarunkowań zewnętrznych i od ponadlokalnej współpracy w granicach Metropolii. W warunkach skoku cywilizacyjnego prawie cała wizja usług środowiskowych, z wyjątkiem sfery energetycznej, urzeczywistni się jeszcze przed 2025 r., jednakże w dwóch pozostałych wariantach przyszłości, nawet w 2030 r. wiele elementów wizji pozostanie niespełnionych, a problemy zarządzania środowiskiem mogą stać się barierą rozwoju Metropolii. Do 2015 r. pierwsze pozytywne skutki przyśpieszenia procesu metropolizacji przejawią się w jakości środowiska i w jakości usług związanych z zarządzaniem i gospodarowaniem jego zasobami. W tym czasie zostaną zbudowane organizacyjne zręby metropolitalnego systemu gospodarki odpadami i będą trwać prace nad utworzeniem brakujących kluczowych obiektów infrastrukturalnych (np. regionalnej instalacji termicznego przekształcania odpadów komunalnych). Około 2015 r. powszechnie dostępny metropolitalny system e-informacji przestrzennej i środowiskowej będzie miał wymiar metropolitalny. Także w przypadku przedłużania się dyskusji nad potrzebą głębszej integracji (wariant twardych dostosowań ) na obszarze Metropolii zaczną funkcjonować zręby wspólnego systemu gospodarki odpadami, jednak będzie się odsuwać perspektywa budowy kluczowych obiektów infrastrukturalnych. W obu wariantach scenariusza korzystne uwarunkowania zewnętrzne oraz lokalne działania poszczególnych miast doprowadzą do zauważalnej poprawy jakości powietrza, wód powierzchniowych i komfortu akustycznego. Przed 2020 r. w skali Metropolii będą funkcjonować systemowe rozwiązania w gospodarce odpadami komunalnymi (wyodrębniony region gospodarki odpadami) oparte m.in. na nowoczesnym zakładzie termicznym przekształcania odpadów. W pełni wdrożony i dostępny publicznie będzie system informacji przestrzennej i środowiskowej, wspomagający procesy decyzyjne i zarządcze. Rezultatem realizacji zapisów metropolitalnego planu zagospodarowania przestrzennego będzie skuteczne funkcjonowanie systemu konwersji terenów poprzemysłowych, przywracającego im walory środowiskowe, społeczne i gospodarcze. Znaczny postęp dokona się w kształtowaniu stref ciszy i wypoczynku dla mieszkańców Metropolii oraz w tworzeniu sieci tras rowerowych, coraz powszechniejsze będą też rozwiązania proekologiczne w transporcie publicznym. Zacznie działać system konwersji terenów poprzemysłowych, dzięki czemu zmaleje presja na zagospodarowanie terenów zielonych. Około 2020 r. standardy jakości powietrza będą dotrzymywane na całym obszarze Metropolii. W syste- 65

66 mach komunalnych i w działalności gospodarczej będą szeroko wdrożone proekologiczne technologie związane z ochroną i remediacją gleb, ochroną i kształtowaniem zasobów wodnych, recyklingiem odpadów, wykorzystaniem alternatywnych źródeł energii. W zarządzaniu środowiskiem z poziomu metropolitalnego będą wykorzystywane systemy bazodanowe i GIS. W przypadku wolniej postępującej integracji GOM (wariant twardych dostosowań ) ustawowo narzucona integracja w niewielkim stopniu wpłynie na poprawę funkcjonowania usług środowiskowych. Metropolitalny system gospodarki odpadami pozostanie w 2020 r. niepełny, gdyż do tego czasu nie uda się uruchomić zakładu termicznego przekształcania odpadów. Okoliczności zewnętrzne sprzyjające innowacyjności pozwolą na utrwalenie tendencji poprawy jakości środowiska, jednakże wobec niedostatku koordynacji działań postęp technologiczny do 2020 r. nie przełoży się na spełnienie standardów jakości środowiska. Szczególnym źródłem zagrożeń lub uciążliwości pozostanie zanieczyszczenie powietrza i hałas. W przypadku, gdy czynniki zewnętrzne nie będą sprzyjały procesowi integracji miast, do 2020 r. na obszarze GOM w sferze usług publicznych będzie trwać stagnacja. Postęp technologii remediacji gruntów, recyklingu odpadów, odnawialnych źródeł energii i systemów bazodanowych w zarządzaniu środowiskiem nie przełoży się na jakość usług publicznych. Do 2025 r. polityka przestrzenna i środowiskowa Metropolii uzyska wsparcie w postaci uchwalonego planu zagospodarowania przestrzennego nadrzędnego w stosunku do planów lokalnych. Osiągnięcie to zbiegnie się w czasie z wypracowaniem takich atrybutów metropolitalności, jak systemy zachęt proekologicznych dla inwestorów i mieszkańców, wspólny system ochrony przeciwpowodziowej. Oczyszczanie ścieków oraz odzysk i wykorzystanie wody opadowej i roztopowej będzie rozwiązywane systemowo, nie tylko w odniesieniu do jednostek administracyjnych, ale także w skali zlewniowej. Zasoby wodne uzyskają dobry stan ekologiczny przekładający się na ich zrównoważone wykorzystanie. Zintegrowane planowanie i zagospodarowanie przestrzenne pozwolą na utworzenie spójnego systemu obszarów chronionych, połączonych korytarzami ekologicznymi, umożliwiającego ochronę specyficznej bioróżnorodności i georóżnorodności. W komunalnych usługach środowiskowych będą szeroko wykorzystywane obszary podziemne. W przypadku wolniejszego postępu procesu integracji (warianty twardych dostosowań i trudnej modernizacji ), osiągnięcia w zakresie gospodarowania i zarządzania zasobami środowiskiem staną się oczywiste dopiero po 2020 r. Przed 2025 r. wdrożenia obejmą powszechny system monitoringu i informacji o środowisku, uda się też uruchomić nowoczesny zakład termicznego przekształcania odpadów. W przestrzeni Metropolii będą się pojawiać coraz liczniejsze strefy ciszy i wypoczynku dla mieszkańców oraz trasy rowerowe, łączące te strefy. Zostaną osiągnięte standardy jakości powietrza. 66

67 W wariancie skoku cywilizacyjnego ostatnim, brakującym elementem wizji, jaki zostanie zrealizowany przed 2030 r., będzie wspólny system ciepłowniczy, obejmujący wszystkie miasta Metropolii i szeroko wykorzystujący, obok konwencjonalnych, także alternatywne źródła energii. W polityce rozwoju Metropolii jednym z priorytetów będzie pozostawać dbałość o zasoby środowiskowe. Prowadzona będzie ścisła współpraca sektorowa (transport, przemysł, nauka) zapewniająca skuteczną realizację procesów inwestycyjnych, wykorzystanie nowych technologii oraz wdrażanie innowacyjnych rozwiązań, w tym również proekologicznych. W wariantach twardych dostosowań i trudnej modernizacji ostatnie pięciolecie do 2030 r. to czas nadrabiania zapóźnień wynikających z wcześniejszych zaniechań lub z niekorzystnych uwarunkowań zewnętrznych. Zostanie ustanowiona spójna polityka przestrzenna i środowiskowa, która w wariancie twardych dostosowań uzyska wsparcie w postaci systemu proekologicznych zachęt finansowych dla inwestorów i mieszkańców oraz w postaci systemu konwersji terenów poprzemysłowych. Otwarte przestrzenie łączące strefy ciszy i wypoczynku uzyskają status chronionych jako korytarze ekologiczne, choć nie uda się uchwalić metropolitalnego planu zagospodarowania przestrzennego. Nie uda się stworzyć wspólnego systemu ochrony przeciwpowodziowej, systemu ciepłowniczego, wykorzystać przestrzeni podziemnych dla usług środowiskowych. Nie zostaną wdrożone systemowe rozwiązania w zakresie oczyszczania ścieków i zagospodarowania wód opadowych. Nie uda się doprowadzić zasobów wód powierzchniowych do dobrego stanu ekologicznego. Brak wymiaru metropolitalnego w systemie zaopatrzenia w energię i ciepło, w gospodarce wodno- -ściekowej, systemie przeciwpowodziowym, stanie się źródłem rosnących kosztów i uciążliwości. Wariant trudnej modernizacji wiąże się dodatkowo z perspektywą braku systemu finansowego, wspomagającego działania proekologiczne, braku systemu konwersji terenów poprzemysłowych oraz nieosiągnięcia standardów jakości powietrza. 67

68 8. SCENARIUSZE ROZWOJU ORAZ INNOWACJE TECHNOLOGICZNE DLA SEKTORA USŁUG TRANSPORTOWYCH W RAMACH GÓRNOŚLĄSKIEGO OBSZARU METROPOLITALNEGO Autorzy: Marek Sitarz, Andrzej Karbownik, Paweł Rolek, Katarzyna Dohn Politechnika Śląska w Gliwicach Na przestrzeni ostatnich lat na terenie Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego obserwuje się wiele zjawisk społecznych i organizacyjnych, których skutki są odczuwalne w organizacji usług transportu publicznego, jak na przykład zarejestrowanie w czerwcu 2007 r. Górnośląskiego Związku Metropolitalnego (GZM), który został powołany przez 14 miast na prawach powiatu zlokalizowanych w Aglomeracji Górnośląskiej. Zjawiska te dotyczą nie tylko sfery demograficznej, ale również zachowań komunikacyjnych mieszkańców [120]. Jest to na przykład spadek liczby mieszkańców, który na przestrzeni lat dla gmin GZM wyniósł prawie 73 tys. osób (średnioroczny spadek kształtuje się na poziomie 0,6%). Prognozy demograficzne GUS zarówno dla Polski, jak i dla obszaru Aglomeracji Górnośląskiej na najbliższe lata, tj. do 2020 r., wskazują na dalszy spadek liczby ludności. Drugim zjawiskiem w aspekcie organizacji transportu miejskiego jest systematyczny wzrost wskaźnika motoryzacji. Podczas gdy w 2003 r. w województwie śląskim liczba samochodów osobowych w przeliczeniu na 1000 mieszkańców wynosiła 290, to już w 2006 r. wskaźnik ten wyniósł 346. Oznacza to wzrost aż o 19,3% w ciągu trzech lat. Wzrost motoryzacji indywidualnej jest jednym z czynników decydujących o spadku popytu na usługi transportu zbiorowego. Wygoda i komfort podróży samochodem osobowym oraz konkurencyjne koszty zmienne (koszt paliwa) w stosunku do cen biletów powodują, że mimo stale rosnącego natężenia ruchu, głównie w centrach miast, ten środek transportu jest głównym konkurentem dla transportu miejskiego. Wspomniane aspekty (spadek liczby mieszkańców oraz wzrost wskaźnika motoryzacji) mają znaczący wpływ na liczbę osób korzystających z usług transportu zbiorowego. Liczba ta sukcesywnie maleje. Na przestrzeni lat spadek ten wynosił średniorocznie około 3% [21]. Jednocześnie, oprócz zjawisk mających wpływ na korzystanie przez mieszkańców Aglomeracji z przewozów transportem zbiorowym, obserwuje się wzrost kosztów organizacji tych przewozów. Wzrost ten jest skutkiem między innymi podnoszenia jakości usług przewozowych, a także rosnących kosztów energii elektrycznej, cen paliw oraz inflacji. Na atrakcyjność regionu śląskiego ujemny wpływ wywiera niedrożny i przeciążony układ komunikacyjny, będący w ciągłej przebudowie. Przykładowo do obszaru Śródmieścia Katowic wjeżdża dziennie w ruchu docelowym około 150 tys. osób, z czego 85 tys. korzysta z samochodu osobowego jako kierowca lub pasażer. Wiąże się to z zaparkowaniem w Śródmieściu 65 tys. samochodów na dobę. Ponad 60 tys. osób wykorzystuje do po- 68

69 dróży transport publiczny. Przez granicę Śródmieścia w ciągu standardowego dnia przejeżdża około 100 tys. samochodów, w tym około 125 tys. osób i około 10 tys. pojazdów dostawczych i ciężarowych oraz 150 tys. pasażerów transportu publicznego. Udział ruchu rowerowego jest niewielki i szacuje się na nieco ponad 1% i około 2 tys. podróży na dobę. Obszar śródmiejski miasta Katowice ma za to dwie ukształtowane funkcjonalnie trasy styczne do Centrum ciąg ulic Chorzowska Aleje Roździeńskiego od północy oraz ciąg ulic Sokolska Matejki Mikołowska od zachodu. Znacznym problemem w komunikacji publicznej Aglomeracji Śląskiej jest także niski stopień integracji węzłów komunikacji szynowej (tramwaj kolej) oraz zły stan techniczny większości torowisk, co skutkuje niskimi prędkościami eksploatacyjnymi tramwajów oraz niespójnością sieci tramwajowej z obszarami intensywnego zagospodarowania przestrzennego na obszarze miast aglomeracji. Pożądanym efektem podejmowanych w obszarze transportu publicznego działań, jest stworzenie sprawnego zewnętrznego i wewnętrznego systemu transportowego, kształtującego warunki dla wzrostu mobilności mieszkańców i podmiotów gospodarczych. Główne problemy dotyczące kształtowania strategii transportu dotyczą: poprawy zewnętrznej dostępności komunikacyjnej, poprawy wewnętrznych powiązań komunikacyjnych, umożliwiających szybkie przemieszczanie się między miastami aglomeracji, rozbudowy miejskiego potencjału logistycznego ukierunkowanego na poprawę standardów obsługi w pasażerskiej komunikacji publicznej i transporcie towarów. Warto zwrócić uwagę, że rozwój usług transportu publicznego w województwie śląskim zbiegł się z realizacją wielkich zamierzeń infrastrukturalnych państwa. Dotyczyły one głównie infrastruktury transportu drogowego i transportu lotniczego. Inwestycje infrastrukturalne były inicjowane i finansowane ze szczebla polityki transportowej państwa. Rola podmiotów polityki regionalnej i lokalnej ograniczała się głównie do zagadnień promocji i dialogu społecznego. Celem inwestycji transportowych była poprawa dostępności zewnętrznej regionu, dostępność wewnętrzna była uwzględniona jedynie w niewielkim zakresie w lokalnej polityce transportowej głównie oraz dzięki projektowi budowy Drogowej Trasy Średnicowej. W pozostałych gałęziach transportu zaznacza się dynamiczny rozwój infrastruktury transportu lotniczego w postaci rozbudowy Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice-Pyrzowice, który zwiększył swoją zdolność przewozową ponad pięciokrotnie. Prace modernizacyjne sieci kolejowej były znacznie słabiej zaawansowane brak jest projektów o takim zakresie, jak w przypadku transportu drogowego. Niewykorzystany pozostaje także potencjał żeglugi śródlądowej. W województwie śląskim nastąpił też dynamiczny rozwój nowych przewoźników transportu kolejowego najwięksi gracze demonopolizowanego rynku kolejowych przewozów 69

70 osobowych i towarowych, to firmy wywodzące się z województwa śląskiego (obecnie obserwuje się konsolidację tych subsektorów). W latach wolniej, ale jednak zauważalnie, wzrastało zintegrowanie lokalnego transportu pasażerskiego: komunikacja tramwajowa została przejęta przez samorządy lokalne, podobnie stało się z kolejowymi przewozami regionalnymi, których organizacja jest w gestii samorządu województwa; przez kilka lat funkcjonował wspólny bilet kolejowo-autobusowo-tramwajowy w aglomeracji katowickiej. W 2007 r. rozpoczęto prace nad stworzeniem systemu Śląskiej Karty Usług Publicznych, która ma być narzędziem służącym między innymi integracji transportu pasażerskiego w aglomeracji katowickiej. Projekt ma wsparcie Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP, Górnośląskiego Związku Metropolitalnego oraz władz samorządu województwa śląskiego. Istniejąca w części centralnej województwa infrastruktura drogowa staje się stopniowo niewydolna (autostrada jest zakorkowana i są już pierwsze sygnały o konieczności jej poszerzania lub zdublowania). Alternatywą staje się budowanie nowoczesnego i przyjaznego użytkownikowi transportu publicznego opartego na rozwiązaniach szynowych uzupełnionych transportem kołowym i wspomagane narzędziami technologii informatycznych (ITS) służących efektywnemu zarządzaniu posiadaną infrastrukturą. Niestety poza krótkim eksperymentem z biletem ATP zarówno samorząd województwa odpowiedzialny za koleje regionalne, jak i władze lokalne odpowiedzialne za transport lokalny, nie podjęły żadnych działań, aby to komunikacja zbiorowa była priorytetem determinującym rozwój infrastruktury transportowej [41]. Przedmiotem badań foresightowych był sektor metropolitalnych usług publicznych. Wyniki Projektu symulują proces tworzenia dynamicznie rozwijającego się wielkomiejskiego ośrodka, zdolnego do skutecznej konkurencji z innymi ośrodkami metropolitalnymi w kraju i w Europie. Realizacja Projektu przyczyniła się do stworzenia języka debaty społecznej oraz kultury budowania wizji myślenia o przyszłości, zmierzających do koordynacji działań na rzecz rozwoju gospodarki i poprawy jakości życia w regionie i kraju [A]. Obszarem badań Panelu Tematycznego Transport jest Górnośląski Okręg Metropolitalny (GOM) obejmujący tzw. strefę węzłową aglomeracji górnośląskiej złożonej z 14 miast na prawach powiatu: Bytom, Chorzów, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Jaworzno, Katowice, Mysłowice, Piekary Śląskie, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy, Zabrze. Górnośląski Związek Metropolitalny tworzy 14 miast na prawach powiatu, leżących na obszarze konurbacji śląsko-dąbrowskiej. Powstała w ten sposób Metropolia Górnośląska to największy w tej części Europy wielkomiejski organizm. Na powierzchni 1218 km 2 mieszka dwa miliony ludzi, a gęstość zaludnienia wynosi 1642 osoby na km 2 [C]. W ramach prac Panelu Tematycznego Transport przedmiotem badań były zagadnienia społeczne, technologiczne, ekonomiczne, ekologiczne oraz polityczno-prawne, w tym usługi transportowe, ich stan aktualny oraz możliwości ich 70

71 modernizacji, poprawy dostępności oraz konkurencyjności. Zadaniem Panelu Tematycznego było wyznaczenie kierunków rozwoju usług transportowych w badanym obszarze. Obszarami aplikacji technologicznych były między innymi: poziom innowacyjności technologicznej regionu, kultura techniczna regionu, potencjał technologiczno-produkcyjny oraz kapitałochłonność infrastruktury oraz środków transportu. W pracach Panelu Tematycznego Transport brali udział eksperci z wielu obszarów transportu. Reprezentowany był transport kolejowy, samochodowy oraz lotniczy. Wśród ekspertów byli również specjaliści zajmujący się problematyką zintegrowanego systemu transportowego, jak również związani z ekonomią, organizacją, ochroną środowiska i inżynierią transportu, a wśród nich pracownicy nauki, przedsiębiorstw transportowych oraz organizacji zajmujących się transportem. W trakcie prowadzenia prac nad stworzeniem scenariuszy rozwoju Metropolii zastosowano szereg metod badawczych, między innymi analizy SWOT i STEEP, krzyżową analizę wpływów MIC-MAC oraz badania ankietowe metodą Delphi. Połączenie zastosowanych metod badawczych z wiedzą i doświadczeniem ekspertów biorących udział w pracach, zaowocowało możliwością sformułowania celów oraz sposobów ich realizacji w celu zapewnienia optymalnego rozwoju technologicznego Górnośląskiego Okręgu Metropolitalnego pod względem usług transportowych. Jednym z wielu zadań postawionych przed ekspertami panelu było stworzenie listy czynników mających wpływ na rozwój badanego obszaru, a następnie, po przeprowadzeniu analizy metodą MIC-MAC, ich podział na poszczególne grupy. Prowadzone prace pozwoliły na przyporządkowanie czynników między innymi do dwóch grup: grupa czynników kluczowych, do której należą: - bezpieczeństwo transportu zbiorowego, - sieć infrastruktury drogowej i szynowej oraz grupa czynników decydujących, która zawiera następujące pozycje: - telematyka transportu, - organizacja transportu zbiorowego, - stan techniczny środków transportu zbiorowego, - potencjał kadrowy transportu. Analiza wykazała, że czynniki w grupie kluczowe łączą w sobie siłę oddziaływania z dużym stopniem zależności. Lista czynników mających takie cechy wskazuje, które działania powinny być uznane za priorytetowe w procesie opracowywania Planów Strategicznych. Czynniki z grupy decydujące wywierają silny wpływ na system i stąd mogą zachowywać się jako czynniki napędzające i hamujące. Wytypowanie listy czynników wykazujących cechy czynników decydujących pozwoliło na określenie trendów długoterminowych w badaniach nad przyszłością obszaru. 71

72 Jednym z głównych etapów prac prowadzonych przez Panel Tematyczny Transport w ramach projektu foresight było określenie wizji rozwoju technologicznego w obszarze Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego. Eksperci biorący udział w pracach przedstawili dwie spójne wizje rozwoju. Wizja I Transport zbiorowy Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego w 2030 r. będzie integralną częścią zintegrowanego systemu transportowego Polski. Będzie postrzegany jako dobra inwestycja w rozwój gospodarczy, naukowy i kulturalny regionu. Będzie zarządzany centralnie, z wykorzystaniem technologii teleinformatycznych i informacji przestrzennych. Stan techniczny środków transportu zbiorowego, infrastruktury liniowej i punktowej będzie odpowiadał wymaganiom bezpieczeństwa, ekologii i ergonomii ogólnie przyjętym w Unii Europejskiej. Priorytety transportu zbiorowego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego w 2030 r. będą oparte na wyliczeniach kosztów zewnętrznych transportu. Transport zbiorowy będzie zdecydowanie podstawową częścią rynku usług transportowych. Wizja II Nowoczesny system transportowy zapewni sprawne połączenia w skali GOM, regionu oraz w układzie krajowym i międzynarodowym. Usługi metropolitalnego transportu zbiorowego będą zintegrowane z regionalnym i ponadregionalnym transportem zbiorowym oraz z transportem indywidualnym. Przemieszczenia będą realizowane zarówno za pomocą transportu zbiorowego, jak i indywidualnych środków transportowych (samochody osobowe, jednoślady) tak, aby zapewnić postulaty przewozowe przede wszystkim związane z czasem i komfortem oraz minimalizacją negatywnych oddziaływań transportu na otoczenie. System transportowy będzie zrównoważony i zintegrowany: poszczególne gałęzie transportu zbiorowego oraz transport indywidualny będą dostosowane do obsługi potoków pasażerskich o zróżnicowanej wielkości. Transport będzie sektorem absorbującym i generującym nowoczesne rozwiązania oraz innowacje, zwłaszcza techniczne, technologiczne oraz w obszarze zarządzania. Dzięki powszechnemu zastosowaniu rozwiązań telepatycznych i organizacyjnych transport zbiorowy będzie korzystał z priorytetów w ruchu drogowym. Rozwiązania te pozwolą na uzyskanie wysokiej niezawodności systemu. Wizja I jak i wizja II zakładają stabilny rozwój transportowych usług metropolitalnych, z wykorzystaniem najnowszych technologii i doświadczeń w Polsce i na świecie. Zrealizowanie ww. wizji gwarantuje istnienie bezpiecznego i ekonomicznego transportu metropolitalnego oraz zadowolenie społeczeństwa. W ramach Projektu zostały również przeprowadzone dwie tury ankietyzacji delfickiej. Do przeprowadzenia ankietyzacji Panelu Tematycznego Transport wykorzystano 10 tez opracowanych przez ekspertów panelu oraz tezę dodaną ze strony Panelu Horyzontalnego, co dało w sumie 11 tez biorących udział w badaniu (tab. 8.1). 72

73 Tabela 8.1. Tezy Delphi panelu PT1: Transport, z uwzględnieniem propozycji PH TEZY DELPHI Zintegrowany multimodalny system transportu, z powszechnym udziałem transportu szynowego będzie koordynowany przez jedno centrum metropolitalne. Poprawa wewnętrznej dostępności transportowej GOM odbędzie się przez realizację systemu transportu zbiorowego, obejmującego obszar GZM oraz powiaty i regiony ościenne. Sprawny i dogodnie funkcjonujący transport zbiorowy, wraz z systemowymi rozwiązaniami komplementarnymi, ograniczy wykorzystywanie samochodów osobowych. Rozwój trzech silnych ośrodków logistyczno-transportowych (Gliwice, Pyrzowice, Sławków) poprawi zewnętrzną dostępność GOM. Nowe uregulowania prawne i rozwiązania ekonomiczne oraz wykształcona kadra będą kluczowymi czynnikami dla wdrażania innowacji oraz wykorzystania nowoczesnych technologii transportowych. Rozdzielenie funkcji organizacji i wykonywania przewozów, liberalizacja dostępu do rynku usług transportowych, prywatyzacja operatorów, zapewnią wzrost efektywności świadczenia usług transportowych. Poprawę efektywności oraz postrzegania transportu zbiorowego zapewni wdrażanie nowoczesnych technologii teleinformatycznych i informacji przestrzennych w zakresie sterowania i zarządzania ruchem pojazdów. Nastąpi wzrost kapitałochłonności infrastruktury liniowej i punktowej transportu zbiorowego oraz środków transportu, co doprowadzi do obniżenia kosztów zewnętrznych. Rozwój i modernizacja sieci infrastruktury szynowej i drogowej oraz środków transportu zapewni poprawę stanu bezpieczeństwa transportu zbiorowego oraz ograniczenie degradacji środowiska. Zmniejszenie kosztów zewnętrznych transportu zbiorowego i obniżenie stanu degradacji środowiska w miastach GOM-u nastąpi przez wprowadzenie technologii alternatywnych źródeł energii. Wielokierunkowe zewnętrzne układy drogowe (w tym transgraniczne), zapewniają efektywne powiązania GOM w skali regionalnej, krajowej i międzynarodowej. Analiza wyników badania ankietowego metodą Delphi pozwoliła stwierdzić, że realizacja tez powinna przypadać na lata Szczególnie ważnymi działaniami, które należy podjąć, aby tezy mogły być zrealizowane, są działania związane z zaangażowaniem krajowych środków finansowych, wzmocnienie ponadlokalnej współpracy miast tworzących GOM, oraz zwiększenie nakładów na badania podstawowe i wdrożeniowe. Niezbędne do prawidłowego wdrażania tez, a w dalszej kolejności, scenariusza rozwoju, jest jednocześnie zwiększanie świadomości społecznej dotyczącej istotności realizowanych działań. Analizy możliwości rozwoju technologicznego były prowadzone w ścisłym powiązaniu z opracowanymi scenariuszami przewidywanej sytuacji ekonomicznej kraju. W pracach ekspertów uwzględniono kilka scenariuszy rozwoju. Zostały one podzielone pod względem intensywności rozwoju sektora i zachodzących w nim zmian. Poniżej zostanie przedstawiony krótki opis poszczególnych scenariuszy wraz z najistotniejszymi szansami oraz zagrożeniami mogącymi mieć wpływ na ich realizację. Końcowym etapem było określenie działań uprawdopodabniających realizację omawianego scenariusza. SCENARIUSZ I Scenariusz skok cywilizacyjny (Foresight 2020): zrealizowano bardzo udany program modernizacji kraju, który polegał na połączeniu dobrej koniunktury zewnętrznej ze śmiałymi działaniami politycznymi wewnątrz i szerokim 73

74 zaangażowaniem społecznym. Polska w 2020 r. jest krajem nowoczesnym, z rosnącym udziałem w gospodarce sektorów zaawansowanych technologii, o żywej i atrakcyjnej kulturze, która obok nowych technologii, staje się ważnym czynnikiem rozwoju i budowy przewagi konkurencyjnej. Szanse - pozyskiwanie funduszy europejskich na inwestycje w Metropolii - pozytywne nastawienie społeczeństwa do transportu publicznego w Metropolii Zagrożenia - niedostateczne zasoby kadrowe realizujące zadania (kadra zarządzająca i eksperci) - brak wkładu własnego do realizacji inwestycji transportowych z funduszy europejskich Działania uprawdopodabniające realizację scenariusza w obszarze usług transportowych to: promocja i rozwój usług edukacyjnych dla kadry zarządzającej i eksperckiej, wieloletnie planowanie i zabezpieczenie środków finansowych na inwestycje transportowe na szczeblu metropolii i centralnym. SCENARIUSZ 2 Scenariusz twarde dostosowania : Polska rozwija się i systematycznie modernizuje, jednak coraz większą barierą wzrostu jest niski poziom kapitału społecznego. Niedostatki te niweluje do pewnego stopnia zdeterminowana polityka rządu, polegająca na dyskontowaniu dobrej koniunktury zewnętrznej, zwłaszcza pogłębiającej się integracji europejskiej i prorozwojowych reformach, polegających m.in. na transformacji systemu wiedzy. Szanse - rozwiązania systemowe i legislacyjne wymuszające proces przekształceń - rozwój zewnętrznych systemów transportowych - implementacja nowoczesnych technologii transportowych Zagrożenia - niski kapitał społeczny nie wymusi na władzach lepszej organizacji transportu publicznego - niewłaściwe ukierunkowanie dostępnych środków zewnętrznych Działania uprawdopodabniające realizację scenariusza w obszarze usług transportowych to: rozwój kapitału społecznego przez zapewnienie społeczeństwu rzeczywistego udziału w procesach decyzyjnych dotyczących rozwoju metropolitalnych usług i inwestycji transportowych, dokładna analiza uwarunkowań zewnętrznych i wewnętrznych poprzedzająca decyzje dotyczące rozdziału środków zewnętrznych. SCENARIUSZ 3 Scenariusz trudna modernizacja : mimo przeciągającego się globalnego kryzysu, który po 2010 r. z fazy ekonomicznej przeszedł do globalnego kryzysu politycznego i dezintegracji struktur międzynarodowych, polskie społeczeństwo zmobilizowało się do cywilizacyjnego skoku. 74

75 Szanse - naciski zewnętrzne spowodują częściową realizację scenariusza 1 - doświadczenie w pozyskiwaniu i wydatkowaniu środków zewnętrznych na transport publiczny Zagrożenia - ograniczone fundusze na rozwój transportu metropolitalnego - brak struktur metropolitalnych - brak pozytywnych zmian w zakresie organizacji i zarządzania transportem publicznym Działania uprawdopodabniające realizację scenariusza w obszarze usług transportowych to: dokładna analiza uwarunkowań zewnętrznych i wewnętrznych poprzedzająca decyzje dotyczące rozdziału środków zewnętrznych, realizacja zintegrowanego systemu zarządzania transportem, internalizacja kosztów zewnętrznych transportu niepublicznego przez wprowadzenie finansowych mechanizmów regulacyjnych, organizacja struktur ukierunkowanych na pozyskiwanie środków finansowych na rozwój transportu metropolitalnego. SCENARIUSZ 4 Scenariusz słabnący rozwój : relatywnie dobra, mimo globalnego kryzysu końca pierwszej dekady XXI w., koniunktura dla kraju nie została wykorzystana do prorozwojowych reform. Szczególnie dotkliwe okazały się zaniechania w transformacji systemu wiedzy. Szkolnictwo przeszło jedynie kosmetyczne zmiany, stan nauki systematycznie się pogarsza ze względu na odpływ młodej kadry. Pozostają również stare mankamenty: niska innowacyjność gospodarki i słabe jej związki z sektorem B + R, a tradycyjne czynniki rozwoju, jak np. tania siła robocza, przestały odgrywać znaczenie. Szanse - brak szans na powstanie i rozwój transportowych usług metropolitalnych Zagrożenia - brak funduszy na transport metropolitalny - pogorszenie jakości transportu zbiorowego i stanu infrastruktury transportowej - pogorszenie bezpieczeństwa transportu publicznego i indywidualnego - dezintegracja organizacji transportu publicznego - wzrost negatywnego oddziaływania transportu na środowisko Wymagane działania w obszarze usług transportowych to: podjęcie rzeczywistych działań (prawnych, organizacyjnych, finansowych) zmierzających do utworzenia Metropolii, określenie możliwych rodzajów działań mogących uprawdopodobnić realizację wizji w danych uwarunkowaniach. Po wnikliwej analizie szans i zagrożeń realizacji poszczególnych scenariuszy rozwoju oraz wiążącego się z nimi stopnia wdrożenia technologii transportowych (w tym innowacyjnych) eksperci jednoznacznie przyjęli stanowisko, że należy dążyć do tego, aby w jak najkrótszym czasie rozpocząć prace przy realizacji scenariusza I ( skok cywilizacyjny ). W celu urzeczywistnienia omawianego scena- 75

76 riusza należy w najbliższym czasie bardzo dokładnie przeprowadzić konsultacje ze specjalistami oraz społeczeństwem na temat szans i zagrożeń jego realizacji. W dalszym etapie prac eksperci zidentyfikowali i skatalogowali innowacje technologiczne oraz obszary ich aplikacji w GOM. Wyniki zaprezentowano w tabelach 8.2 i 8.3. Tabela 8.2. Identyfikacja innowacji technologicznych Lp. Obszary aplikacji technologicznych Nazwa technologii Wdrożenie technologii wpłynie na podniesienie poziomu dotychczas świadczonych usług publicznych Wdrożenie technologii przyczyni się do wykreowania nowych lub podniesienia poziomu funkcjonowania usług publicznych w wymiarze metropolitalnym Technologia krytyczna (jej wdrożenie warunkuje osiągnięcie pożądanych cech metropolitalności) Infrastruktura transportu Przemysłowe technologie 2 Suprastruktura transportu materiałowe i proekologiczne X X 3 Infrastruktura transportu 4 Suprastruktura transportu Przyszłościowe systemy X X X Organizacja i zarządzanie transportu 5 transportem 6 Suprastruktura transportu Technologie alternatywnych źródeł napędu X X 7 Organizacja i zarządzanie Technologie inteligentnych transportem systemów wiedzy X X 8 Infrastruktura transportu Technologie inteligentnych 9 Suprastruktura transportu systemów zarządzania Organizacja i zarządzanie 10 transportem transportem X X X 11 Infrastruktura transportu Technologie zarządzania informacją przestrzenną X X Tabela 8.3. Zestawienie identyfikujące innowacje technologiczne w obszarze tematycznym Transport Obszary aplikacji Lp. technologicznych Węzły i punkty transportowe Centra logistyczne Przedsiębiorstwa transportowe 1 Operatorzy logistyczni Infrastruktura liniowa transportu Suprastruktura transportu (tabor) Organizatorzy transportu publicznego 2 Węzły i punkty transportowe Centra logistyczne Infrastruktura liniowa transportu Suprastruktura transportu (tabor) Nazwa technologii technologie inteligentnych systemów zarządzania transportem technologie zarządzania informacją przestrzenną Charakterystyka technologii dojrzała dojrzała Odbiorca zarządcy infrastruktury, użytkownicy transportu, przedsiębiorstwa TSL zarządcy infrastruktury, przedsiębiorstwa TSL 76

77 3 Organizatorzy transportu publicznego Przedsiębiorstwa transportowe Infrastruktura liniowa transportu Węzły i punkty transportowe Suprastruktura transportu 4 Suprastruktura transportu 5 Węzły i punkty transportowe Centra logistyczne Przedsiębiorstwa transportowe Infrastruktura liniowa transportu Suprastruktura transportu systemy transportu osób technologie silników zeroemisyjnych przemysłowe technologie proekologiczne prototypowa, przyszłościowa przyszłościowa dojrzałe, prototypowe, przyszłościowe zarządcy infrastruktury, użytkownicy transportu, przedsiębiorstwa TSL przedsiębiorstwa transportowe, użytkownicy transportu, zarządcy infrastruktury, użytkownicy transportu, przedsiębiorstwa TSL W wyniku przeprowadzonej diagnozy stanu i uwarunkowań wdrażania nowoczesnych technologii w obszarze transportowych usług metropolitalnych należy zwrócić uwagę na wybrane obszary aplikacji technologicznych przedstawione w tabeli 8.2, tj.: a) Infrastruktura transportu W pierwszym okresie, tj. od 2011 r. należy rozpocząć prace wdrożeniowe związane z technologią inteligentnych systemów zarządzania transportem, technologią zarządzania informacją przestrzenną oraz przemysłowymi technologiami materiałowymi i proekologicznymi, przy czym prace nad technologią zarządzania informacją przestrzenną należy ukończyć do 2015 r. Prace nad wdrożeniem przyszłościowych systemów transportu rozpoczną się od 2030 r. Przy realizacji wskazanych prac należy uwzględnić dużą zależność między nimi. b) Suprastruktura transportu W pierwszym okresie, tj. od 2011 r. należy rozpocząć prace wdrożeniowe związane z technologią inteligentnych systemów zarządzania transportem, technologią zarządzania informacją przestrzenną oraz przemysłowymi technologiami materiałowymi i proekologicznymi, przy czym prace nad technologią zarządzania informacją przestrzenną należy ukończyć do 2015 r. Prace nad wdrożeniem alternatywnych źródeł napędu rozpoczną się w 2015 r., natomiast wdrażanie przyszłościowych systemów transportu rozpocznie się od 2030 r. c) Organizacja i zarządzanie transportem W pierwszym okresie, tj. od 2011 r. należy rozpocząć prace wdrożeniowe związane z technologią inteligentnych systemów zarządzania transportem. Od 2015 r. należy rozpocząć wdrażanie technologii inteligentnych systemów wiedzy, natomiast od 2030 r. przyszłościowych systemów transportu. 77

78 9. INNOWACJE TECHNOLOGICZNE DLA SEKTORA USŁUG ZDROWOTNYCH W RAMACH GÓRNOŚLĄSKIEGO OBSZARU METROPOLITALNEGO Autorzy: Jan Sarna, Waldemar Pudlo Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu Rozwój technologiczny sektora medycznego w istotny sposób wpływa na rozwój nowoczesnej medycyny, a tym samym na jakość usług zdrowotnych. Rozwój ten w ramach Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego jest możliwy głównie dzięki prężnie działającym instytucjom naukowo-badawczym, mającym zarówno renomę, jak i potencjał referencyjny dla placówek ochrony zdrowia oraz rozwijającego się sektora przemysłowego. Ponadto, dynamicznie rozwijająca się komplementarna współpraca całego sektora, łącząca zarówno potencjał ośrodków naukowych, placówek medycznych, jak i zaplecza przemysłowego, w istotny sposób determinuje i koreluje procesy diagnostyki, terapii i rehabilitacji [87]. Uwzględniając stan rozwoju medycyny, nauk ścisłych i technicznych oraz zaplecza badawczo-przemysłowego regionu można wskazać, że istnieje duże prawdopodobieństwo wdrożenia rozwiązań technologicznych związanych z kardiologią i kardiochirurgią, onkologią, chirurgią, transplantologią i rehabilitacją. Rozwój technologiczny obszaru medycznego, a w tym i technologii z zakresu inżynierii medycznej, które stanowią o potencjalnej możliwości rozwoju metropolitalnych usług zdrowotnych w ramach Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego, został zarysowany w dokumentach strategicznych regionu oraz studiach foresightowych, prognozujących kierunki rozwoju technologicznego regionu. W szczególności kierunki te wskazują: Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego Śląskie 2020 w przedsięwzięciu P.A.7 Technologie inżynierii medycznej, Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego na lata , w ramach obszaru strategicznego: Zwiększenie wykorzystania potencjału badawczo-rozwojowego, celu strategicznego: Wprowadzenie do sektora B+R technologii niezbędnych dla rozwoju gospodarki regionu, Strategia Rozwoju Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii Silesia do 2025 r., w ramach priorytetu B Województwo śląskie regionem o powszechnej dostępności do regionalnych usług publicznych o wysokim standardzie, cel strategiczny: Zabezpieczanie potrzeb społecznych, cel operacyjny: Poprawa zdrowia publicznego, Program Rozwoju Technologii Województwa Śląskiego na lata , w ramach obszaru technologicznego: Technologie medyczne (ochrony zdrowia), 78

79 Foresight regionalny Priorytetowe Technologie dla Zrównoważonego Rozwoju Województwa Śląskiego w scenariuszach rozwoju Technologie inżynierii medycznej oraz Biotechnologia. Uwzględniając powyższe, a zwłaszcza dorobek prac Panelu PT2 Metropolitalne usługi zdrowotne w ramach realizowanego Projektu, zostało wskazanych 17 technologii, w tym dziewięć krytycznych, które mają istotny potencjał rozwojowy i wdrożeniowy dla regionu, a zwłaszcza metropolitalnych usług zdrowotnych w GOM. Są to: Technologia wytwarzania urządzeń wspomagania serca i wszczepialnych protez serca Urządzenia wspomagania serca obejmują szeroki zakres protez przeznaczonych do wspomagania funkcji serca przez okres od kilku dni do kilku lat. Wyróżnia się pompy pulsacyjne, powodujące przepływ krwi zbliżony do fizjologicznego oraz pompy rotacyjne o przepływie ciągłym. Występują także protezy pozaustrojowe, stosowane do leczenia w warunkach szpitalnych i protezy wszczepialne przeznaczone do leczenia w warunkach domowych. Wszczepialne protezy serca to urządzenia stanowiące substytut serca, pozwalające na długoterminowe lub permanentne zastąpienie nieuleczalnie chorego serca, będące uzupełnieniem lub alternatywą dla przeszczepu serca. Zastawki stentowe wykorzystujące materiał hodowli komórkowych Obecny stan wiedzy wskazuje, że biologiczna zastawka serca, w tym zastawka stentowa pokryta komórkami własnymi pacjenta, jest najdoskonalszą protezą zastawki serca. Spośród dotychczas proponowanych zastawek jest to rozwiązanie optymalne, a sposób jej wytwarzania jest najbardziej zbliżony do naturalnego. Wytwarzana jest w czterech etapach: pobranie zastawki od dawcy; usunięcie komórek i oczyszczenie szkieletu; pobranie komórek od biorcy oraz ich namnożenie in vitro; pokrycie szkieletu komórkami biorcy; mechaniczny trening zastawki, umożliwiający przystosowanie się komórek do nowych warunków fizjologicznych. Nowa biologiczna stentowa zastawka serca prawdopodobnie będzie lepiej funkcjonować od dotychczas stosowanych, gdyż będzie cała pokryta komórkami biorcy i przez to nie powinna być odrzucana. Dzięki obecności komórek pacjenta zastawka będzie miała możliwość regeneracji i dostosowania się do potrzeb fizjologicznych pacjenta. Mechaniczne i biologiczne odzwierzęce protezy zastawek serca Uszkodzone zastawki serca wskutek wad nabytych lub wrodzonych, powodują zmniejszenie wydajności serca, co w konsekwencji prowadzi do komplikacji zdrowotnych, a często i śmierci pacjenta. W sytuacji implantacji zastawki, obecnie dysponuje się zastawkami mechanicznymi lub biologicznymi. Zastawki biologiczne, powstałe na bazie materiału odzwierzęcego, wymagają stosowania środków fizykochemicznych w celu wyeliminowania zagrożenia reakcją immunologiczną pacjenta. Najczęstszymi przyczynami reoperacji zastawek biologicznych 79

80 jest postępująca degradacja tkanki, będąca konsekwencją procesu mineralizacji i degradacji kolagenu odpowiedzialnego za trwałość i elastyczność tkanki. Z kolei zastawki mechaniczne wymagają stałego zażywania leków przeciwkrzepliwych, a najczęstsze komplikacje wiążą się z niszczeniem składników morfotycznych krwi i reakcją układu krzepnięcia [86]. Rozwój technologiczny, związany z opracowywaniem bardziej wytrzymałych, bardziej wydajnych hemodynamicznie i bezpieczniejszych zastawek, zaowocuje próbami aplikacji klinicznych zastawek nowego typu: biologicznych powstałych w wyniku postępu bioinżynierii (wykorzystanie biomateriałów otrzymywanych przez modyfikację materiałów biologicznych pozyskanych od zwierząt w tym zwierząt o zmienionym genotypie, z opcją modyfikacji przez naniesienie komórek otrzymanych metodą hodowli in vitro komórek pacjenta), mechanicznych polimerowych powstałych w wyniku zastosowania biokompatybilnych materiałów polimerowych o specjalnych właściwościach mechanicznych i biologicznych (modyfikacje powierzchni metodami biologicznymi i nanotechnologicznymi), mechanicznych powstałych w wyniku wykorzystania nowych rozwiązań konstrukcyjnych oraz materiałów ceramicznych i metalicznych, powstałych dla małoinwazyjnego wszczepiania technikami endoskopowymi lub przeznaczyniowymi. Składniki krwi, preparaty krwiopochodne i krwiozastępcze Wytwarzanie składników krwi opiera się na procedurach pozwalających na rozdzielenie jej komponentów, otrzymując: krwinki czerwone, krwinki płytkowe, krwinki białe i osocze. Aby zwiększyć bezpieczeństwo i zmniejszyć ryzyko powikłań u pacjentów, stosuje się m.in. takie metody, jak: filtracja, napromieniowanie oraz inaktywacja patogenów. Każdorazowo donacja krwi i jej składniki są badane w celu wykluczenia obecności markerów wirusowych, m.in. z wykorzystaniem biologii molekularnej testy NAT. Preparaty krwiopochodne są stosowane w lecznictwie już od wielu lat. Pierwszą nowoczesną metodą frakcjonowania białek osocza była metoda Cohna (otrzymywano albuminę, fibrynogen i in.). Obecnie preparaty te są wytwarzane na skalę przemysłową z zastosowaniem metod chromatograficznych, precypitacji i przemywania oraz przeciwciał monoklonalnych. Preparaty krwiozastępcze są związkami pochodzenia organicznego lub wytwarzane sztucznie, np. roztwory soli fizjologicznej, dekstran, hydroksyetylowana skrobia. Stale są prowadzone badania nad różnymi źródłami otrzymywania sztucznej krwi, którymi mogą być: syntetyczne nośniki tlenu (związki perfluorokarbonowe), roztwory hemoglobiny ludzkiej i zwierzęcej wolnej od zrębu komórkowego, rekombinowana hemoglobina, hemoglobina spolimeryzowana oraz tzw. sztuczne krwinki czerwone hemoglobina w liposomie. Jedyny środek do tej pory dopuszczony do użycia to Hemopure (tylko w RPA). 80

81 W wyniku postępu wprowadzono metody inżynierii genetycznej do wytwarzania np. rekombinowanych czynników krzepnięcia, które zapewniają większe bezpieczeństwo transfuzji. Metody biotechnologii, inżynierii genetycznej i ich ciągły rozwój pozwalają na znalezienie wydajnych metod pozyskiwania białek dla potrzeb medycyny i gwarantują zwiększenie bezpieczeństwa pacjentów. Krew i składniki krwi są najczęściej stosowanymi środkami leczniczymi w Polsce, gdzie wykonuje się blisko 1,5 miliona przetoczeń rocznie. Składniki krwi, produkty krwiopochodne i krwiozastępcze często ratują życie, a także są stosowane u bardzo małych pacjentów: wcześniaków i noworodków. Rozwój transplantologii, zwiększona liczba zabiegów przeszczepów szpiku, komórek macierzystych i innych narządów: serca, płuca, wątroby, nakłada na krwiodawstwo obowiązek zabezpieczania tych zabiegów w krew i jej składniki [48]. Telemonitoring i teleinformatyczne systemy przesyłu danych medycznych Telemonitoring medyczny obejmuje technologie bezprzewodowego przesyłu danych biomedycznych pacjentów objętych nadzorem, przebywających w warunkach szpitalnych lub domowych. W systemach tych parametry biomedyczne, np.: częstość akcji serca, częstość oddechu, ciśnienie krwi, EKG, wysycenie krwi tlenem, zawartość cukru we krwi, temperatura, impedancja skóry, są określane przez czujniki i przetworniki pomiarowe umieszczone na ciele pacjenta lub implantowane. Wartości tych parametrów są okresowo przesyłane bezprzewodowo z wykorzystaniem technologii telekomunikacyjnych do ustanowienia kontroli i nadzoru parametrów. Stanowisko takie z reguły jest zlokalizowane na terenie szpitala lub w centrum nadzoru medycznego. Teleinformatyczne systemy danych medycznych obejmują systemy bezprzewodowego przesyłu danych, sygnałów i obrazów medycznych pacjentów, między jednostkami i ekspertami medycznymi. Dane te są przesyłane z wykorzystaniem zaawansowanych technologii telekomunikacyjnych i teleinformatycznych dla celów diagnostyki, terapii, monitorowania i nadzoru pacjentów oraz ich rehabilitacji. Technologie te będą wykorzystywane do nadzoru pacjentów z implantowanymi urządzeniami diagnostycznymi czy terapeutycznymi (np. sztuczne serca), zwiększając ich bezpieczeństwo i znacznie redukując koszty specjalistycznej opieki medycznej. Rozwiązania dotyczące telemonitoringu i teleinformatycznego przesyłu danych wpłyną na podwyższenie jakości i dostępu do usług medycznych oraz polepszenie jakości życia pacjentów przewlekle chorych. Zdalna opieka pozwala na to, aby najbardziej doświadczony zespół medyczny, odpowiednio wyposażony pod względem technicznym, mógł świadczyć usługi wielu pacjentom, w tym zamieszkującym w odległych, trudno dostępnych regionach, również w sytuacjach zagrożeń: klęsk żywiołowych, wojen, katastrof czy epidemii. Telechirurgia i roboty sterowane na odległość Roboty medyczne stanowią istotny potencjał w chirurgii, zwiększając precyzję i ułatwiając małoinwazyjny dostęp do miejsca w ciele pacjenta, w którym interwencja chirurgiczna jest konieczna. Roboty chirurgiczne zmniejszają trau- 81

82 matyczność operacji i dla określonej grupy pacjentów trudnych stanowią najbezpieczniejsze rozwiązanie przeprowadzenia operacji. Obecnie są to głównie telemanipulatory po jednej stronie robota jest człowiek, wydający decyzje związane z ruchem i zadaniem, a po drugiej efektor czyli końcówka robocza, wykonująca zadanie w polu operacyjnym. Teleoperator to robot zdalnie sterowany przez operatora lub komputer, przenoszący na odległość funkcje motoryczne i sensoryczne. Stanowi on naturalne uzupełnienie technologii telemedycznych o aktywne urządzenie wykonawcze zlokalizowane przy pacjencie. Oddalenie od stołu operacyjnego w określonych sytuacjach zwiększa bezpieczeństwo również personelu medycznego. Teleoperacje są perspektywą rozwoju chirurgii. To pierwsze narzędzia chirurgiczne, do których nawigacji można wykorzystać bezpośrednio wyniki planowania operacji i diagnostyki przedoperacyjnej. Wprowadzenie robotów w miejsce chirurgów asystujących lub prowadzących, przyniesie określone efekty ekonomiczne i umożliwi wykonanie zabiegów w sytuacjach trudnych, takich jak: wojna, epidemia, podróż kosmiczna lub w innych przypadkach. Roboty nowej generacji ustanowią nowe standardy procedur chirurgicznych [48]. Medyczne systemy doradcze Medyczne systemy doradcze to informatyczne systemy ekspertowe dostępne w sieci Internet lub na nośnikach elektronicznych. Często są wyposażeniem urządzeń pomiarowych, diagnostycznych, ułatwiając właściwe wykorzystanie danych i zmniejszając możliwość popełnienia błędu. Stanowią one bazę wiedzy medycznej, która jest wykorzystywana w ochronie zdrowia. To najbardziej ekonomiczny sposób wykorzystywania bazy wiedzy, często unikatowych przypadków. Istotą programów doradczych jest wykorzystanie najnowocześniejszych technologii opracowywania danych i sygnałów oraz wnioskowania (metody sztucznej inteligencji). W celu uzyskania odpowiednich danych są stosowane również symulacje komputerowe i modelowanie fizyczne badanych procesów i zjawisk. Wśród tych systemów funkcjonują specjalistyczne systemy wspomagania diagnozy i terapii służące prewencji w służbie zdrowia oraz systemy ogólnodostępne, stanowiące bazę wiedzy medycznej dla społeczeństwa. Specjalistyczne systemy ekspertowe są dostępne wyłącznie dla lekarzy i wspomagają praktykę lekarską. Implantowalne urządzenia diagnostyczne mające możliwości komunikacyjne Urządzenia tego typu stanowią zrobotyzowane mikroukłady detekcyjno- -pomiarowe, implantowane lub wprowadzane do ciała pacjenta, wyposażone w moduł komunikacyjny, przez który następuje wymiana danych i informacji sterujących. Wymiana danych może odbywać się drogą przewodową (przewody elektryczne, światłowody) lub drogą bezprzewodową (telemetria). Ich potencjał tkwi w małoinwazyjności i lokalizacji bezpośrednio związanej z obserwowanym organem (przestrzeni niedostępnych dla klasycznych technologii diagnostycznych). Urządzenia diagnostyczne mogą wykorzystywać naturalny dostęp (jak popularne już kapsuły monitorujące układ pokarmowy) lub być implantowane na różny czas bezpośrednio w miejsce newralgiczne dla opisu 82

83 stanu chorego. Wprowadzane możliwości komunikacyjne pozwalają na przesyłanie informacji do układów zapisujących dane lub bezpośrednio do centrum doradczego i decyzyjnego, lub bezpośrednio do systemów sterowania układów wykonawczych, urządzeń podłączonych do pacjenta (nadzorujących lub wspomagających funkcje życiowe pacjenta, w najprostszym układzie do pompy podającej lek, w najbardziej skomplikowanym sztucznego narządu). Implantowalne urządzenia terapeutyczne mające możliwości komunikacyjne Urządzenia tego typu obejmują mikromoduły elektroniczne i mechatroniczne, implantowane lub wprowadzane do ciała pacjenta w celu wspomagania funkcji mięśni, organów wewnętrznych i systemów lub dostarczania środków farmakologicznych do określonych miejsc w organizmie pacjenta. Są one wyposażone w moduł komunikacji z otoczeniem, głównie drogą elektromagnetyczną. Przykładem takich urządzeń są implantowane wielofunkcyjne stymulatory serca, implantowane aparaty słuchowe, czy też implantowalne pompy wspomagające układ krążenia krwi. Wprowadzenie możliwości komunikacyjnych czyni z nich sterowalne aktywne urządzenia nadawczo-odbiorcze o dużej skuteczności interwencji w sytuacjach zagrożenia życia pacjenta. Są to również rozwiązania o dużym walorze ekonomicznym, ponieważ pozwalają na wykonywanie przez personel medyczny wysokospecjalistycznych usług na odległość. Technologie diagnostyczne do badań przesiewowych i diagnostyki molekularnej Diagnostyka molekularna wykorzystuje metody biologii molekularnej, chemii i biofizyki do identyfikowania zmian w strukturze materiału genetycznego (wykrywanie mutacji i polimorfizmów), zmian profilu transkrypcji genów i różnic w zestawie białek w komórkach i tkankach. Dzięki poznaniu struktury wszystkich genów człowieka jest możliwa globalna analiza genetyczna (analiza DNA), transkryptomiczna (analiza RNA) i proteomiczna (analiza białek). Metody molekularne są i będą wykorzystywane do identyfikowania osób o zwiększonym ryzyku zachorowania na określoną chorobę, do jej wcześniejszego wykrywania, dokładniejszego diagnozowania i monitorowania postępu leczenia. Oczekiwanym celem będzie znaczne zindywidualizowanie leczenia przez dostosowanie terapii do molekularnej charakterystyki chorego. Stosowanie narzędzi diagnostyki molekularnej w praktyce klinicznej pociągnie za sobą intensywny rozwój badań naukowych w zakresie nanomedycyny, nanobiotechnologii, biologii molekularnej i bioinformatyki [87]. Synteza polimerów biozgodnych do zastosowania w medycynie rekonstrukcyjnej i jako nośniki leków Biozgodne polimery do zastosowania medycznego są syntetycznymi produktami o określonej strukturze i wielkości. Polimery mogą być także biodegradowalne, jakkolwiek w niektórych przypadkach zastosowania właściwość ta nie jest konieczna. Główną cechą polimerów stosowanych w medycynie powinna być biozgodność, a więc materiały polimerowe nie powinny powodować procesów 83

84 zapalnych oraz indukować systemowej odpowiedzi immunologicznej oraz nie mogą być toksyczne. Ponadto, struktura chemiczna polimerów powinna umożliwiać ich funkcjonalizację, co pozwala na przyłączanie substancji terapeutycznych lub/i cząsteczek umożliwiających adresowanie nanostruktur konstruowanych na bazie polimerów do właściwych komórek. Biodegradowalne i biozgodne materiały polimerowe będą miały zastosowanie w chemioterapii, diagnostyce obrazowej, chirurgii rekonstrukcyjnej oraz inżynierii tkankowej. Istotnymi korzyściami płynącymi z rozwoju tej technologii będzie, oprócz zastosowania medycznego, także wzrost innowacyjności i stymulowanie rozwoju infrastruktury badawczej w zakresie nanochemii i nanobiotechnologii. Hodowle komórek macierzystych, hodowle wyspecjalizowanych typów komórek w celach terapeutycznych Hodowle komórkowe, a zwłaszcza hodowle komórek macierzystych, są obecnie obszarem badań stosowanych. Hodowle komórkowe realizowane w warunkach in vitro mogą mieć swoje zastosowanie w wielu schorzeniach. W sytuacji, gdy nastąpi uszkodzenie narządowe, optymalną metodą leczenia jest pozostawienie pacjentowi zdrowej i funkcjonującej części organu i zastąpienie części uszkodzonej fragmentem wyhodowanym w warunkach in vitro, z wykorzystaniem metody hodowli komórek macierzystych i progenitorowych. W wyniku zastosowania rozwiązań wykorzystujących najnowsze naturalne materiały szkieletowe lub syntetyczne z wykorzystaniem wiedzy o danym narządzie, jego mechanice i fizjologii, będzie możliwe stworzenie w pełni funkcjonalnych organów powstałych w warunkach hodowli in vitro, zdolnych do prawidłowego funkcjonowania w organizmie pacjenta. Mikrorobotyka i mechatronika medyczna oraz mikrourządzenia terapeutyczne Zgodnie z oczekiwaniami lekarzy i pacjentów technika medyczna zmierza do mniejszej inwazyjności procedur i efektywnego działania bezpośrednio w miejscu, w którym można zapobiec skutkom rozwoju choroby. Można to osiągnąć przez zastosowanie miniaturowych urządzeń, mikrorobotów i mikrourządzeń mechatronicznych. Urządzenia takie muszą być wyposażone w sondy pomiarowe, by samodzielnie podejmować decyzje dotyczące kierunku poruszania, miejscu i rodzaju wykonywanych zadań lub też są zdalnie sterowane i obserwowane z zewnątrz przez operatora. Roboty mogą występować w grupach i wspomagać wzajemnie wykonywanie zadań w obszarze roboczym. Bezinwazyjna penetracja wykorzystująca drogi naturalne (np. układ pokarmowy czy układ krążenia) organizmów biologicznych, w tym ludzi i zwierząt, umożliwia zbieranie danych pomiarowych mogących służyć w procesach diagnostycznych i określoną aktywność w wybranych polach (np. dawkowanie lekarstw, wykonywanie mikrobiopsji, czy elementów zabiegów mikrochirurgicznych). Można założyć pełny zakres oddziaływania na tkanki chemiczny, fizyczny (mechaniczny, elektryczny), jak i biologiczny (np. dostarczenie komórek macierzystych). Doniosła rola tych nowoczesnych technologii polega na tym, że wprowadza ona metody, które 84

85 rozszerzają możliwość skutecznej pomocy dla chorych do tej pory pozbawionych bezpiecznych i efektywnych metod leczenia [55]. Nanorobotyka medyczna i nanourządzenia terapeutyczne Nanourządzenia i nanoroboty aktywnie działające na poziomie komórki i jej elementów rozszerzają zakres możliwej ingerencji w organizm chorego. Wykorzystanie nanotechnologii w medycynie jest związane z ogromnymi oczekiwaniami na efektywne metody leczenia chorób, szczególnie o znanych już przyczynach genetycznych, czy też chorób z możliwymi do odwrócenia negatywnymi procesami odbywającymi się w komórkach. Możliwość działania w obszarze rozwijanym przez genomikę i proteomikę stwarza nieograniczone potencjalne możliwości leczenia. Mimo wielkiego zaangażowania środków, do tej pory nie rozwiązano podstawowych problemów technicznych, a zapewnienie bezpieczeństwa ich stosowania wymaga wprowadzenia wielu nowych rozwiązań. Wykorzystanie mikro- i nanorobotyki, jest uwarunkowane dostępem do mikro- i nanosensorów, możliwych do mechatronicznego zintegrowania z mechanizmami ruchu mikro- i nanomaszyn. Praca wewnątrz układów biologicznych wymaga rozpoznania otoczenia i sterowania ruchem i działaniem we właściwym miejscu. Nanoroboty muszą działać zespołowo. Wśród prób aplikacji są konstrukcje oparte na nanorurkach węglowych, w których zastosowano napęd biologiczny (np. bakterie sterowane polem magnetycznym). Nanorobotyka i nanourządzenia medyczne to realna perspektywa leczenia pacjentów w bezpośrednim miejscu, gdzie pojawia się przyczyna choroby. Technologie genoterapeutyczne Terapia genowa jest w swoim zamyśle technologią umożliwiającą korekcję/naprawę lub wymianę zmutowanych fragmentów materiału genetycznego u osobników, u których defekt genu jest przyczyną powstania poważnych, w tym zagrażających życiu, zmian patologicznych. Naprawa materiału genetycznego może być dokonana przez wprowadzenie do komórek prawidłowej kopii określonego genu, dokonanie wstecznych mutacji korekcyjnych lub zastąpienie defektywnej kopii genu genem prawidłowym. Genoterapia może być łączona z terapią komórkową, w tym także z terapią opartą na wykorzystywaniu komórek macierzystych. Przewiduje się, że metody genoterapeutyczne będą stosowane głównie do korekty takich defektów, których skutki nie mogą być likwidowane innymi metodami. Najskuteczniejsze działanie można będzie prawdopodobnie osiągnąć w przypadku chorób jednogenowych lub kilkugenowych oraz w przypadku, gdy interwencja genoterapeutyczna nie będzie związana z koniecznością modyfikacji zbyt licznej populacji komórek. Doskonalenie metodologii genoterapii będzie stymulująco wpływało także na rozwój farmacji, farmakogenomiki, terapii celowanych, terapii antyangiogennych, chemii nośników polimerowych, immunologii oraz medycyny regeneracyjnej, opartej na wykorzystaniu komórek macierzystych. 85

86 Technologie urządzeń zrobotyzowanych stosowanych w medycynie i rehabilitacji Współczesna medycyna jest zleceniodawcą i odbiorcą wielu rozwiązań technicznych należących do robotyki. Roboty zastępują asystentów przy stole operacyjnym (np. operatora toru wizyjnego podczas operacji małoinwazyjnych lub zastępują instrumentariuszkę podającą narzędzia chirurgiczne). Telemanipulatory pomagają operować w sposób małoinwazyjny i mogą być stosowane zdalnie na duże odległości. Zrobotyzowane urządzenia pomagają we wszystkich życiowych zadaniach, takich jak przemieszczanie się, spożywanie posiłków, w prostych pracach mechanicznych, nauce i rozrywce. Wśród wielu aplikacji obecnie wprowadzanych do klinik znajdują się roboty-pielęgniarki (poruszając się po budynku szpitalnym udzieli informacji, rozwozi posiłki, pomaga znaleźć pacjentom drogę itp.), czy mobilne platformy telemedyczne (tworzy możliwość kontaktu wzrokowego i dźwiękowego między lekarzem a pacjentem na odległość). Osobną grupę stanowią roboty rehabilitacyjne. Technologie te obejmują automatyzację treningów rehabilitacyjnych pasywnych i aktywnych za pomocą specjalnie budowanych do tego celu urządzeń i systemów treningowych do rehabilitacji ruchowej. Urządzenia te stanowią zrobotyzowane, programowalne maszyny treningowe, które realizują w sposób powtarzalny zadane, indywidualnie dobrane przez rehabilitanta dla danego pacjenta, ruchy treningowe: kończyn dolnych, górnych, głowy lub odpowiednich części kręgosłupa. Usługowe roboty medyczne stanowią alternatywny sposób rozwiązywania problemów z rosnącym zapotrzebowaniem na wysokospecjalistyczne usługi medyczne i opiekuńcze (w domu) rosnącej grupy osób starszych oraz przewlekle chorych, korzystny ekonomicznie i socjalnie [129]. Technologie wspomagania funkcji życiowych w warunkach pozaszpitalnych Technologie te obejmują urządzenia wspomagające funkcje życiowe osób starszych lub niepełnosprawnych poza szpitalem. Są to urządzenia wspomagające funkcje ruchowe i funkcje zmysłów. Umożliwiają one komunikację pacjenta z otoczeniem, pozwalają na korzystanie z domowych i publicznych środków technicznych. Osobną grupę stanowią sztuczne narządy, takie jak sztuczne serce czy sztuczna nerka. Nadzór nad pacjentami w domu jest najtańszym dla służby zdrowia i najlepszym dla pacjenta sposobem bezpiecznego stosowania tych nowoczesnych środków terapeutycznych. Spośród opisanych powyżej technologii jako krytyczne dla rozwoju metropolitalnych usług medycznych w GOM wytypowano następujące: mechaniczne i biologiczne odzwierzęce protezy zastawek serca, telemonitoring i teleinformatyczne systemy przesyłu danych medycznych, medyczne systemy doradcze, implantowalne urządzenia diagnostyczne mające możliwości komunikacyjne, implantowalne urządzenia terapeutyczne mające możliwości komunikacyjne, 86

87 technologie diagnostyczne do badań przesiewowych i diagnostyki molekularnej, nanorobotyka medyczna i nanourządzenia terapeutyczne, technologie urządzeń zrobotyzowanych stosowanych w medycynie i rehabilitacji, technologie wspomagania funkcji życiowych w warunkach pozaszpitalnych. Rozwój technologiczny sektora medycznego w GOM w głównej mierze zależy od rozwoju naukowo-badawczego na tych obszarach, w których mogą być kreowane nowe, innowacyjne technologie, mające zastosowanie w ochronie zdrowia. Dziedziny, w których absorpcja technologii może być potencjalnie największa, obejmują: kardiologię, onkologię, transplantologię i rehabilitację. Z kolei obszary technologiczne, które mają największe szanse na rozwój, koncentrują się głównie w telemedycynie, sztucznych narządach, nowych materiałach stosowanych w medycynie oraz w innowacyjnych narzędziach i urządzeniach diagnostycznych oraz terapeutycznych. Kierunki rozwoju tych dziedzin ochrony zdrowia, na które oddziaływują wskazane innowacje technologiczne, mające wpływ na rozwój metropolitalnych usług zdrowotnych, mają swoje odzwierciedlenie w wielu dokumentach i programach strategicznych o zasięgu krajowym, co niewątpliwie świadczy o właściwie ukierunkowanym technologicznym trendzie rozwojowym regionu w obszarze medycznym. Spośród kluczowych dokumentów o zasięgu krajowym można wskazać następujące: Narodowy Program Zdrowia na lata w strategicznych celach zdrowotnych: (1) zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności z powodu chorób naczyniowo-sercowych, w tym udarów mózgu oraz (2) zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności z powodu nowotworów złośliwych, wskazuje na obszary kardiologii i onkologii jako kluczowe w działaniu na rzecz poprawy zdrowia i związanej z nią jakości życia ludności. Strategia Rozwoju Ochrony Zdrowia w Polsce na lata , w ramach celu operacyjnego 4.3 Zmniejszenie zapadalności i umieralności na przewlekłe choroby niezakaźne. Program Wieloletni na lata Polskie Sztuczne Serce, w zakresie celów strategicznych: - opracowanie rodziny polskich protez serca z całkowicie implantowalną, permanentną protezą serca jako elementem finalnym, - rozwój klinicznego stosowania polskich protez serca w leczeniu pacjentów z krytyczną niewydolnością serca, - stworzenie wysokospecjalistycznej platformy naukowo-technologicznej, w celu prowadzenia kompleksowych prac badawczych i rozwojowych w zakresie protez serca. 87

88 Program Wieloletni na lata Narodowy Program Rozwoju Medycyny Transplantacyjnej, w zakresie celu podstawowego: Wdrażanie nowych rodzajów przeszczepiania narządów, komórek i tkanek oraz rozwój programów przeszczepiania w grupach biorców o podwyższonym ryzyku. Program Wieloletni na lata Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych w ramach celu: Stworzenie warunków do wykorzystania w praktyce onkologicznej postępu wiedzy o przyczynach i mechanizmach rozwoju nowotworów złośliwych. Pilotażowy Projekt Foresight w polu badawczym Zdrowie i życie, w obszarach: Bioinformatyka i inżynieria biomedyczna oraz Rehabilitacja medyczna i społeczna [48]. Reasumując, innowacje technologiczne wdrażane w ochronie zdrowia w ramach Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego, będą wykorzystywane głównie w warunkach szpitalnych zarówno w diagnostyce i terapii, natomiast w warunkach pozaszpitalnych znajdą zastosowanie szczególnie te technologie, które są związane z obszarem telemedycyny, a ich wykorzystanie jest przewidywane zwłaszcza w diagnostyce i rehabilitacji. 88

89 10. WIZJA PRZYSZŁOŚCI, SCENARIUSZE UWARUNKOWAŃ I OPCJE STRATEGICZNE ROZWOJU SEKTORA KULTURY W GÓRNOŚLĄSKIM OBSZARZE METROPOLITALNYM DO 2030 R. Autorzy: Andrzej Klasik, Jerzy Biniecki, Artur Ochojski Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach Fundamenty rozwoju sektora TOMT w GOM Wysoka ranga kultury jest aksjomatem w myśleniu władz samorządowych. TOMT staje się trwałym (rzeczywistym, a nie jedynie deklaratywnym) priorytetem polityki kulturalnej władz samorządowych. Władze samorządowe tworzą warunki dla rozwoju kształcenia artystów, menedżerów, animatorów i edukatorów kultury. W politykę władz samorządowych jest wpisane równocześnie trwałe wspieranie uczestnictwa w kulturze jak największej grupy odbiorców. Władze samorządowe wspierają finansowo technologiczną modernizację infrastruktury sektora TOMT. W zakresie rozbudowy infrastruktury sektora kultury nacisk jest kładziony na obiekty wielofunkcyjne, skoncentrowane w metropolitalnych strefach kultury. Wzrost nakładów na inwestycje infrastrukturalne w sektorze kultury jest trwałą tendencją w konstrukcji budżetów lokalnych i budżetu regionalnego. Inwestycje infrastrukturalne są realizowane w partnerstwie publicznym władz samorządowych, krajowych i europejskich. Ważnym narzędziem rozwoju kultury staje się wspieranie i/lub inicjowanie przez samorząd lokalny projektów łączących środowiska kulturalne i środowiska biznesowe. Władze metropolitalne podnoszą swoje umiejętności prowadzenia polityki kulturalnej dzięki twórczemu transferowi i wykorzystywaniu dobrych praktyk międzynarodowych. Sektor kultury, w tym podsektor TOMT, są dziedzinami spajającymi Katowice i Metropolię. Polityka władz samorządowych Katowic i Metropolii skupia się na wspieraniu prestiżowych i awangardowych wydarzeń kulturalnych. W Katowicach i Metropolii zachodzi ciągła modernizacja technologiczna oraz rozbudowa obiektów sektora TOMT. Proces ten uzupełnia prokulturowa rewitalizacja starych obiektów poprzemysłowych, umożliwiająca realizację wydarzeń kulturalnych w przestrzeniach postindustrialnych. Ultranowoczesne wyposażenie i infrastruktura techniczna obiektów TOMT zapewniają realizację widowisk interdyscyplinarnych, maksymalizację przeżyć artystycznych i możliwości cyfrowego kreowania, utrwalania i upowszechniania wydarzeń kulturalnych. Następuje systematyczna poprawa poziomu funkcjonalności obiektów TOMT, w tym stopnia ich dostosowania do potrzeb osób niepełnosprawnych. Z technologiczną modernizacją i rozbudową obiektów TOMT jest ściśle związana aranżacja otaczającej je przestrzeni publicznej. Atrakcyjne przestrzenie publiczne o wysokiej este- 89

90 tyce wokół obiektów TOMT tworzą symboliczne i wizytówkowe strefy tętniące życiem kulturalnym. Przestrzenie te są miejscami wydarzeń plenerowych, wystaw i spotkań. Metropolitalna infrastruktura transportowa ułatwia dostępność do obiektów TOMT. Wirtualna wizualizacja obiektów TOMT, za pośrednictwem Internetu, wprowadza sektor TOMT w GOM w przestrzeń globalną. Następuje znaczne wzmocnienie potencjału górnośląskich środowisk twórczych. Na proces ten wpływa podtrzymywanie silnej pozycji środowisk sztuk performatywnych, w tym górnośląskiego środowiska muzycznego, środowiska teatralnego, tanecznego i baletowego oraz środowiska sztuki wizualnej i graficznej, sztuki audiowizualnej oraz literackiej. Potencjał ten jest wzmacniany dopływem absolwentów szybko rozwijającego się w GOM szkolnictwa artystycznego. Pojawiają się nowe dziedziny aktywności kulturalnej, realizowane przez twórców awangardowych i reprezentantów kultury alternatywnej. Wzrasta poziom i zakres współpracy między środowiskami reprezentującymi różne dziedziny i formy aktywności kulturalnej. Procesy kulturowego przenikania prowadzą do wzrostu różnorodności pojawiających się w GOM produktów kultury oraz powstawania nowych jakościowo zjawisk kulturalnych. Otwartość środowisk, korzystny klimat twórczy i sprzyjające warunki instytucjonalne stanowią czynniki przyciągania twórców z zewnątrz, a ich działalność realizowana indywidualnie i we współpracy z rodzimymi twórcami, wzbogaca aktywność sektora kultury w GOM i sprzyja globalizacji jego oferty. Rozwój kultury wysokiej w GOM, wartość i atrakcyjność jej produktów, tworzą skuteczną przeciwwagę dla wydarzeń o niskiej wartości artystycznej. Rosną kompetencje kulturowe mieszkańców GOM, co prowadzi do wzrostu ich uczestnictwa w kulturze. Związane z produktami sektora TOMT preferencje mieszkańców GOM są zaspokajane dzięki napływowi biznesu krajowego i międzynarodowego inwestującego w produkcję wydarzeń kulturalnych w GOM. Szczególne znaczenie dla dynamiki wzrostu kompetencji i uczestnictwa w kulturze mieszkańców GOM ma rozwój obszaru stykowego między kulturą popularną i kulturą wysoką. Profesjonalizacja kultury popularnej prowadzi do powstawania nowych, wartościowych wydarzeń i produktów w tej sferze, mających związek z kulturalnym, materialnym i duchowym dziedzictwem tego obszaru. Zachodząca w ten sposób nobilitacja śląskiego dziedzictwa kulturowego wprowadza je ponownie w europejski obieg kulturalny Aktywność sektora TOMT w GOM Starania o przyznanie Katowicom i Metropolii tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016 r. zwiększają radykalnie ilość, różnorodność i jakość wydarzeń kulturalnych. Prowadzi to do przełomu kulturowego i umocnienia pozycji Katowic i Metropolii w przestrzeni krajowej i europejskiej. Katowice i Metropolia stają się centrum Górnośląskiej Wyżyny Kulturalnej na osi strategicznej z Krakowem i Wrocławiem. W przestrzeni aglomeracyjnej i lokalnej jest to źródłem 90

91 wzmacniania tożsamości metropolitalnej i górnośląskiej. Nowe, wielkie wydarzenia kulturalne, realizowane w GOM, są efektem partnerskich przedsięwzięć górnośląskich i międzynarodowych środowisk twórczych. Została stworzona trwała sieć partnerstwa kulturalnego instytucji i miast GOM. Katowice i Metropolia są aktywnym uczestnikiem światowych i europejskich sieci miast kultury i przemysłów kreatywnych. Trwała zmiana kulturalnego krajobrazu Katowic i Metropolii sprawia, że sfera kultury wysokiej jest marką i wizytówką GOM oraz prowadzi do nowego postrzegania tego obszaru. Kulturalna ranga Katowic i Metropolii sprawiają, że są one obowiązkowym punktem tournee światowych artystów i zespołów artystycznych. Pojawia się coraz większa liczba prestiżowych i cyklicznych wydarzeń kulturalnych o zasięgu krajowym i międzynarodowym. Są uruchamiane wielodyscyplinowe projekty kulturalne, powstają nowe typy spektakli oraz nowe formy uczestnictwa w nich publiczności. Następuje zwiększenie zasięgu górnośląskiej oferty produktów TOMT, wspomagane upowszechnianiem technologii digitalizacji dzieł, wydarzeń i produktów. Wprowadza to Katowice i Metropolię w globalne systemy dystrybucji i sprzedaży produktów kulturalnych TOMT. Są kontynuowane dotychczas organizowane w Katowicach i Metropolii imprezy festiwalowe sektora TOMT o renomie międzynarodowej, z dążeniem do podniesienia ich jakości i rangi. Skutkiem poszukiwania nowych oryginalnych form festiwalowych jest pojawienie się w Katowicach i Metropolii nowej generacji festiwali, będących efektem fuzji różnych dziedzin sztuki i technologii. Metropolitalną stolicą festiwali są Katowice, wspierane przez inne miasta rdzeniowe GOM. Wokół podsektora festiwali koncentrują się przemysły zależne i towarzyszące, tworzące klastry przemysłów kreatywnych. W Katowicach i Metropolii funkcjonuje rozwinięty sektor wyspecjalizowanych i dysponujących międzynarodowymi kontaktami firm i instytucji zajmujących się organizacją i obsługą festiwali. W całym okresie objętym wizją, sektor TOMT w GOM podlega procesom silnej integracji. Z jednej strony jest to integracja sztuk scenicznych ze sztukami wizualnymi i sztukami audiowizualnymi. Dokonuje się w ten sposób swego rodzaju integracja wewnętrzna w obrębie twórczości i produkcji artystycznej na obszarze GOM. Z drugiej strony sektor TOMT integruje się z informatyką, designem i biznesem. Oznacza to procesy integracji zewnętrznej, tj. otwieranie się sektora TOMT na zewnątrz w wymiarze technologicznym, projektowym (designerskim) i ekonomicznym. Wraz z procesami wewnętrznej i zewnętrznej integracji sektora TOMT w GOM podnosi się poziom rozwoju przemysłów kultury, opartych na sektorze TOMT. Procesy integracyjne sektora TOMT i związany z nimi przyśpieszony rozwój przemysłów kultury są silnie stymulowane przez rosnące zaangażowanie sektora prywatnego w finansowym wspieraniu sektora TOMT oraz inwestowanie biznesu krajowego i międzynarodowego w przemysły kultury na obszarze GOM. 91

92 Górnośląskie produkty kultury są konkurencyjne w skali europejskiej. Źródłem tej konkurencyjności jest zwłaszcza rozwój obszaru stykowego między kulturą popularną i kulturą wysoką, co przyczynia się do systematycznego i znaczącego wzrostu uczestnictwa mieszkańców GOM w kulturze Atrakcyjność społeczno-kulturowa GOM Bogata, różnorodna oferta kulturalna umożliwia realizację różnych stylów życia i buduje więzi społeczne oraz pomnaża kapitał kulturowy regionu. Beneficjentami nowej oferty kulturalnej GOM są mieszkańcy, biznes oraz stale rosnąca liczba gości Katowic i Metropolii. Atrakcyjność oferty kulturalnej jest podnoszona dzięki przywracaniu pamięci o tradycjach kultury regionalnej i umiejętnemu wykorzystywaniu jej specyfiki. Unikatowości oferty kulturalnej GOM sprzyja niekonwencjonalne wykorzystanie elementów dziedzictwa duchowego i materialnego, w tym obiektów i przestrzeni postindustrialnych. Wzrost atrakcyjności oferty osiąga się przez współpracę z międzynarodowymi środowiskami artystycznymi. Katowice i Metropolia są obszarem rozwoju biznesu w kulturze i kultury w biznesie. Na rozwój kulturalny GOM silnie wpływa górnośląski biznes, internalizujący kulturę w celu powiększania wartości dodanej produktów i podnoszenia ich konkurencyjności. Rozwija się biznes w kulturze. Sektor kultury staje się fundamentem nowej, kreatywnej gospodarki. W jej ramach znajdują się przemysły kultury, których ostatnim ogniwem jest działalność komercjalizująca produkty kulturalne. W Katowicach i Metropolii biznes oddziałuje na kulturę przez spełnianie funkcji: konsumenta dóbr kultury, mecenasa i inwestora oraz kreatora własnego wizerunku. Rośnie znaczenie sektora gospodarki kreatywnej, jako wyznacznika atrakcyjności społeczno-kulturowej Katowic i Metropolii oraz regionu. Podstawą wzrostu atrakcyjności społeczno-kulturowej GOM jest uwolnienie potencjału kreatywności środowisk lokalnych. Odbudowa śląskiej tożsamości inspiruje inicjatywy kulturalne podejmowane przez organizacje pozarządowe, tworzące silny sektor społeczny w GOM. Owocuje to nowymi formami animacji kultury w środowiskach miejskich. Istotnym czynnikiem kształtowania potencjału kreatywności i innowacji w GOM jest górnośląskie środowisko akademickie. Jest ono źródłem nowych form aktywności kulturalnej oraz czynnikiem kształtowania kompetencji kulturowych i wzrostu uczestnictwa mieszkańców w kulturze. Wyłania się odrębny sektor instytucji otoczenia kultury, pośredniczących w prezentowaniu różnorodnych nurtów i dzieł artystycznych z całego świata społeczności Katowic, Metropolii i regionu. Katowice i pozostałe ośrodki rdzeniowe Metropolii kreują nowe ścieżki rozwoju gospodarczego i społecznego, orientując się na dobra i usługi kulturalne. Markę kulturową Katowic i Metropolii tworzą wizytówkowe osobistości, instytucje, obiekty i przestrzenie oraz dzieła, wydarzenia i produkty. Jako swoiste magnesy przyciągają one twórców, inwestorów i turystów. Atrakcyjność społeczno-kulturową Katowic i Metropolii potęguje komfort i sprawność transportu publicznego, rozwinięty sektor hotelarsko- 92

93 -restauracyjny, różnorodność oferty rozrywkowej oraz wysoki poziom bezpieczeństwa publicznego. Przełamaniu ulega profil kultury industrialnej miast górnośląskich. W Aglomeracji Górnośląskiej dokonało się przejście od stadium obszaru przemysłowego do stadium obszaru kultury, którego rozwój jest stymulowany synergią sztuki, technologii i biznesu. W Katowicach i Metropolii utrwalił się wysoki poziom aktywności środowisk twórczych, zaangażowania biznesu i władz samorządowych na rzecz tworzenia nowej infrastruktury i przestrzeni publicznych sektora TOMT. Powstawanie nowych obiektów sektora TOMT, lokalizowanych głównie w Katowicach i komplementarnie w innych miastach rdzeniowych Metropolii, uzupełnia szerokie wprowadzanie funkcji kulturalnych do obiektów zabytkowych, sakralnych, postindustrialnych oraz sportowo-rekreacyjnych. Modernizacja istniejących i budowa nowych obiektów sektora TOMT spełnia wymagania najwyższego poziomu technologicznego. Jego uzyskanie stało się możliwe dzięki kooperacji wszystkich dziedzin sztuk performatywnych ze sztuką wizualną i audiowizualną. Technologiczne zaawansowanie obiektów kultury umożliwia innowacje w procesie kreacji, produkcji i dystrybucji dzieł, wydarzeń i produktów kulturalnych. W Katowicach i Metropolii wytwarzają się nowe przestrzenie publiczne dla realizacji dużych metropolitalnych wydarzeń kulturalnych oraz bogata tkanka usług i miejsc przyjaznych dla odbiorców kultury. Nowe wydarzenia plenerowe z dziedzin sektora TOMT zbliżają kulturę wysoką do odbiorców. W GOM pojawiają się nowe wizytówkowe obiekty kultury, mobilizujące aktywność artystyczną nowej generacji twórców. Przyciąga to środowiska artystyczne spoza regionu. Współpraca miast, środowisk twórczych i biznesowych GOM przyczyniła się do ukształtowania Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego i pozwoliła na trwałe wprowadzenie Metropolii Górnośląskiej w przestrzeń kulturową kraju i Europy. Wizję rozwoju sektora TOMT w GOM przedstawiono na rysunku

94 METROPOLITALNA OFERTA KULTURALNA TOŻSAMOŚĆ METROPOLITALNA SPOŁECZNOŚCI LOKALNYCH MIAST GOM ATRAKCYJNOŚĆ SPOŁECZNO-KULTUROWA GOM KREATYWNA GOSPODARKA W MIASTACH GOM OPARTA NA KULTURZE KULTUROWA TRANSFORMACJA PRZESTRZENI MIAST GOM KREACJA DZIEŁ ARTYSTYCZNYCH PRODUKCJA WIELKICH WYDARZEŃ KULTURALNYCH DYSTRYBUCJA I SPRZEDAŻ PRODUKTÓW KULTURALNYCH FORMY UCZESTNICTWA W KULTURZE INTEGRACJA SEKTORA TOMT AKTYWNOŚĆ SEKTORA TOMT ROZWÓJ PRZEMYSŁÓW KULTURY POLITYKA KULTURALNA WŁADZ SAMORZĄDOWYCH REGIONU I MIAST GOM INFRASTRUKTURA MATERIALNA I TECHNOLOGICZNA SEKTORA TOMT FUNDAMENTY ROZWOJU TOMT W GOM KOMPETENCJE KULTUROWE ODBIORCÓW WYDARZEŃ I PRODUKTÓW SEKTORA TOMT KAPITAŁ ŚRODOWISK TWÓRCZYCH SEKTORA TOMT Rysunek Wizja rozwoju sektora TOMT w GOM Scenariusze zewnętrznych uwarunkowań rozwoju sektora TOMT w GOM SCENARIUSZ 1: Ruchliwości środowisk kulturotwórczych i ekspansji biznesu kulturalnego w sieci starych metropolii europejskich i krajowych Jest to scenariusz dynamiki zewnętrznych uwarunkowań politycznych, społecznych i społeczno-gospodarczych rozwoju kulturalnego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego (P SS SG). 94

95 Myślami przewodnimi tego scenariusza są: globalna konkurencyjność, przestrzenna koncentracja środków publicznych, wzrost znaczenia sektora kultury jako funkcji metropolitalnej, utrwalenie europejskich oraz krajowych struktur i hierarchii metropolitalnych, szybki wzrost przemysłów kreatywnych w reakcji na poszerzanie się prokulturalnych stylów życia, koncentracja przemysłów kreatywnych w globalnych stolicach europejskich, wzrost atrakcyjności Metropolii, wysoka mobilność międzynarodowych środowisk artystycznych, napływ międzynarodowego biznesu kulturalnego do Polski. CZYNNIKI NAPĘDOWE P1. Wspieranie przez Unię Europejską rozwoju sektora kultury i przemysłów kreatywnych jako nowego czynnika wzmacniania konkurencyjności Europy S3. Orientowanie funkcji metropolitalnych wielkich miast na sektor kultury w skali europejskiej i krajowej S4. Ranga przemysłów kreatywnych, w szczególności przemysłów kultury, w rozwoju krajów i obszarów metropolitalnych Europy S5. Przyciąganie osób kreatywnych przez atrakcyjne metropolie europejskie i krajowe G4. Rozwój współpracy środowisk artystycznych i biznesu międzynarodowego w dziedzinie designu, projektowania architektonicznego i promocji biznesu, z wykorzystaniem wydarzeń kulturalnych WIODĄCE TENDENCJE W polityce Unii Europejskiej będzie dominować myślenie w kategoriach konkurencyjności globalnej. Jej konsekwencją będzie zachodzący w ciągu całego okresu wzrost środków finansowych przeznaczanych na wspieranie rozwoju sektora kultury i przemysłów kreatywnych. Koncentracja środków finansowych z różnych źródeł, w tym środków publicznych, będzie dotyczyć globalnych stolic europejskiej kultury. Europejska polityka rozwoju kulturalnego będzie impulsem do powstawania w skali państw członkowskich i ich regionów programów operacyjnych rozwoju sektora kultury i przemysłów kreatywnych. W okresie będzie następować stały wzrost znaczenia funkcji kulturalnej w rozwoju europejskich i krajowych obszarów metropolitalnych. Zostanie zachowana i utrwalona dominacja starych metropolii kultury w przestrzeni europejskiej i krajowej. Orientowanie funkcji starych metropolii europejskich i krajowych na sektor kultury będzie indukować wzrost przemysłów kreatywnych i podaży produktów kulturalnych. Równolegle będzie następować wzrost popytu na dobra i usługi kulturalne dzięki ciągłemu wzrostowi zamożności społeczeństw europejskich i poszerzaniu się prokulturalnych zmian stylów życia. Popyt ten będzie zaspokajany przez różnorodne systemy udostępniania wydarzeń i produktów kulturalnych. Wzrastająca atrakcyjność metropolii europejskich i krajowych będzie powodować coraz silniejsze przyciąganie przez nie osób i instytucji kulturotwórczych. Pociągnie to za sobą wzrost międzynarodowej i międzyregionalnej mobilności środowisk kulturotwórczych. W konsekwencji, w skali krajowej będzie zachodzić dwustronny proces z jednej strony zaznaczy się trend do zagranicznej migracji rodzimych środowisk artystycznych, a z drugiej strony będzie wzrastać poziom umiędzynarodowienia środowisk kulturotwórczych w metropoliach krajowych. W długim okresie będzie maleć wpływ władzy publicznej i instytucji sektora publicznego na rozwój kultury wysokiej na korzyść rosnącego w tej dziedzinie znaczenia sektora biznesowego. Nasili się ekspansja międzynarodowego biznesu kulturalnego, której biegunami staną się metropolie krajowe. Rozwinie się współpraca biznesu z lokalnymi, regionalnymi i krajowymi środowiskami artystycznymi. 95

96 SCENARIUSZ 2: Inwestowanie w materialno-technologiczną infrastrukturę sektora kultury wysokiej oraz dywersyfikacji rynków dzieł, wydarzeń i produktów kulturalnych na obszarach metropolitalnych Jest to scenariusz dynamiki zewnętrznych uwarunkowań politycznych, technologicznych i społeczno-gospodarczych rozwoju kulturalnego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego (P TT SG). Myślami przewodnimi tego scenariusza są: konkurencyjność technologiczna, przestrzenna koncentracja infrastruktury kultury, wzrost dostępności do wydarzeń kulturalnych, zapewniany rosnącą funkcjonalnością i postępującą standaryzacją systemów teleinformatycznych, ciągły wzrost liczby odbiorców produktów kultury on line, postępujący rozwój technologii internetowych, dywersyfikacja rynków dzieł i wydarzeń kulturalnych oraz ich odbiorców, wzrost infrastrukturalnej atrakcyjności Metropolii, transfer technologicznego know-how międzynarodowego biznesu kulturalnego, współpraca środowisk biznesowych, technologicznych i artystycznych. CZYNNIKI NAPĘDOWE P1. Wspieranie przez Unię Europejską rozwoju sektora kultury i przemysłów kreatywnych jako nowego czynnika wzmacniania konkurencyjności Europy T3. Wzrost dostępności do wydarzeń kulturalnych na żywo i za pośrednictwem innych nośników odtwarzania dzięki nowym możliwościom projektowania i realizacji zintegrowanego systemu teleinformatycznego T5. Udostępnianie dzieł sztuki i wydarzeń kulturalnych za pośrednictwem zaawansowanych, interaktywnych i wielowymiarowych technologii informacyjno-komunikacyjnych S5. Przyciąganie osób kreatywnych przez atrakcyjne metropolie europejskie i krajowe WIODĄCE TENDENCJE Priorytetem europejskiej polityki rozwoju kulturalnego będzie infrastruktura materialno-technologiczna sektora kultury i przemysłów kreatywnych. Inwestowanie w tę infrastrukturę będzie oparte na współpracy środowisk artystycznych i technologicznych. Powstanie nowa generacja infrastruktury sektora kultury skoncentrowana w znacznej mierze w globalnych stolicach europejskich. Realizacja projektów infrastrukturalnych spowoduje wzrost funkcjonalności i standaryzacji systemów teleinformatycznych. W rezultacie, w całym okresie przed i po 2020 r., wzrośnie dostępność do dzieł, wydarzeń i produktów kulturalnych w całej przestrzeni europejskiej oraz będzie miał miejsce ciągły wzrost liczby odbiorców kultury on line. W okresie do 2020 r. nastąpi zwiększenie udziału technologii internetowych w udostępnianiu dzieł, wydarzeń i produktów kulturalnych. W konsekwencji wzrostu technologicznej dostępności do kultury, będą się rodzić nowe wzorce i style życia. Pojawią się nowego typu odbiorcy kultury o zindywidualizowanych oczekiwaniach i preferencjach. Powszechnie stosowane staną się strategie użytkowania wielowymiarowych technologii informacyjno-komunikacyjnych zapewniające dostęp do dywersyfikujących się rynków dzieł, wydarzeń i produktów kulturalnych. Rozwój technologiczny, dokonujący się w infrastrukturze sektora kultury i przemysłów kreatywnych oraz w sposobach użytkowania technologii informacyjno-komunikacyjnych przez odbiorców kultury, będzie wywoływać wzrost atrakcyjności metropolii europejskich i krajowych jako miejsca tworzenia i miejsca podaży oferty kulturalnej. Metropolie europejskie i krajowe staną się uprzywilejowanymi miejscami mariażu kreatywności artystycznej i kreatywności technologicznej. Wzmocni to wywoływane czynnikami społecznymi procesy przyciągania przez europejskie i krajowe metropolie osób i instytucji kulturotwórczych oraz wzrostu ich międzynarodowej i międzyregionalnej mobilności. 96

97 G4. Rozwój współpracy środowisk artystycznych i biznesu międzynarodowego w dziedzinie designu, projektowania architektonicznego i promocji biznesu, z wykorzystaniem wydarzeń kulturalnych W horyzoncie 2030 r. nastąpi zrównoważenie udziału sektora publicznego i sektora prywatnego w rozwoju kultury wysokiej i kształtowanie się nowych form partnerstwa publiczno-prywatnego, orientowanego na rozwój infrastruktury materialno-technologicznej sektora kultury i przemysłów kreatywnych. Intensyfikacji będzie podlegać transfer wiedzy i umiejętności międzynarodowego biznesu niezbędnych dla projektowania i realizacji obiektów infrastruktury kultury. Będzie się to odbywać we współpracy ze środowiskami artystycznymi. SCENARIUSZ 3: Digitalizacja sektora kultury, wzrost rangi kultury w metropoliach i przenikanie się sfery kultury i biznesu Jest to scenariusz dynamiki zewnętrznych uwarunkowań technologicznych, społecznych i społeczno-gospodarczych rozwoju kulturalnego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego (T SS SG). Myślami przewodnimi tego scenariusza są: proces digitalizacji wydarzeń i produktów sektora kultury wysokiej, wzrost znaczenia funkcji kulturalnej w rozwoju metropolii europejskich i krajowych, modernizacja infrastruktury materialnej i technologicznej sektora kultury, upowszechnianie i wzrost różnorodności nowych nośników i mediów, dominacja starych metropolii europejskich i krajowych, gospodarka kreatywna jako nowy, silny sektor aktywności metropolii globalnych, przemysły kultury jako silna składowa gospodarki metropolii europejskich i krajowych, wzrost aktywności międzynarodowych środowisk twórczych i biznesowych w metropoliach krajowych, wzmocnienie procesów ekonomizacji kultury i kulturyzacji biznesu w Polsce. CZYNNIKI NAPĘDOWE T4. Zarządzanie procesem digitalizacji wydarzeń i produktów sektora kultury wysokiej S3. Orientowanie funkcji metropolitalnych wielkich miast na sektor kultury w skali europejskiej i krajowej S4. Ranga przemysłów kreatywnych, w szczególności przemysłów kultury, w rozwoju krajów i obszarów metropolitalnych Europy WIODĄCE TENDENCJE Do 2030 r. nastąpi pełna digitalizacja wydarzeń i produktów sektora kultury wysokiej w całości wielostadialnego procesu od ich kreacji do konsumpcji. Upowszechni się dostęp do wydarzeń i produktów kultury wysokiej w skali globalnej. Skutkiem procesu digitalizacji będzie rosnące zapotrzebowanie na bezpośredni kontakt z wydarzeniami sektora kultury wysokiej. W okresie będzie następował stały wzrost znaczenia funkcji kulturalnej w rozwoju europejskich i krajowych obszarów metropolitalnych. Znajdzie to odzwierciedlenie w ofercie wydarzeń i produktów kultury wysokiej, wykorzystującej nowe nośniki i media. Będzie zachodzić stały proces modernizacji infrastruktury materialnej i technologicznej w starych metropoliach kulturalnych. Utrwali to ich dominację w przestrzeni europejskiej i krajowej. W całym okresie po 2020 r. w globalnych stolicach europejskich będzie się kształtować nowa struktura gospodarcza, w której silną pozycję zajmie sektor gospodarki kreatywnej. Ciągły wzrost zamożności społeczeństw europejskich spowoduje zwiększenie popytu na produkty przemysłów kultury, konsumowanych w różnych systemach udostępniania wydarzeń i produktów 97

98 S5. Przyciąganie osób kreatywnych przez atrakcyjne metropolie europejskie i krajowe G4. Rozwój współpracy środowisk artystycznych i biznesu międzynarodowego w dziedzinie designu, projektowania architektonicznego i promocji biznesu, z wykorzystaniem wydarzeń kulturalnych kulturalnych. W starych metropoliach europejskich i krajowych wzmocni się sektor kultury popularnej, produkcji i dystrybucji rynkowych dóbr i usług kulturalnych. Wzrastająca w całym okresie atrakcyjność metropolii europejskich i krajowych będzie powodować coraz silniejsze przyciąganie osób i środowisk kulturotwórczych w metropoliach krajowych. Nasili się aktywność międzynarodowych środowisk kulturotwórczych zarówno w sferze kultury wysokiej, jak i kultury popularnej. Będzie temu towarzyszyć wzrost znaczenia sektora prywatnego w finansowaniu kultury popularnej oraz w coraz większym zakresie dzieł i wydarzeń kultury. Będzie także postępować ekspansja międzynarodowego biznesu kulturalnego w Polsce. Procesy te przełożą się na realizację wielu projektów artystycznych i infrastrukturalnych. We wzajemnym sprzężeniu wzmocnieniu ulegną dwie równolegle zachodzące tendencje: ekonomizacji kultury i kulturyzacji biznesu. SCENARIUSZ 4: Technologiczna akceleracja w sektorze kultury, zwiększająca się aktywność międzynarodowych środowisk twórczych i kulturyzacja gospodarki na obszarze polskich metropolii Jest to scenariusz dynamiki zewnętrznych uwarunkowań technologicznych i społeczno-gospodarczych rozwoju kulturalnego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego (T TT SG). Myślami przewodnimi tego scenariusza są: proces digitalizacji wydarzeń i produktów sektora kultury wysokiej, modernizacja infrastruktury materialnej i technologicznej sektora kultury, upowszechnianie i wzrost różnorodności nowych nośników i mediów, dyspersja odbiorców kultury w przestrzeni europejskiej, koncentracja kreacji dzieł i produkcji wydarzeń w metropoliach globalnych, europejskich i krajowych, rozwój technologii internetowych oraz wielowymiarowych technologii informacyjno-komunikacyjnych, kreacja nowych rynków i odbiorców dzieł i wydarzeń kulturalnych, nadrabianie dystansu technologicznego przez polskie metropolie, terytorialne zróżnicowanie napływu międzynarodowych środowisk twórczych i biznesu kulturalnego, proces kulturyzacji gospodarki. CZYNNIKI NAPĘDOWE T4. Zarządzanie procesem digitalizacji wydarzeń i produktów sektora kultury wysokiej T3. Wzrost dostępności do wydarzeń kulturalnych na żywo i za pośrednictwem innych nośników odtwarzania, dzięki nowym możliwościom projek- WIODĄCE TENDENCJE Do 2030 r. nastąpi pełna digitalizacja wydarzeń i produktów sektora kultury wysokiej w całości wielostadialnego procesu od kreacji do konsumpcji. Upowszechnieni się dostęp do wydarzeń i produktów kultury wysokiej w skali globalnej. Skutkiem procesu digitalizacji będzie rosnące zapotrzebowanie na bezpośredni kontakt z wydarzeniami sektora kultury wysokiej. Digitalizacja wydarzeń i produktów kultury wysokiej i kultury popularnej oraz wzrost funkcjonalności i standaryzacji systemów teleinformatycznych doprowadzi do zwiększenia uczestnictwa społeczności europejskiej w kulturze: na żywo, on line i w systemie recorded. Dyspersji 98

99 towania i realizacji zintegrowanego systemu teleinformatycznego T5. Udostępnianie dzieł sztuki i wydarzeń kulturalnych za pośrednictwem zaawansowanych, interaktywnych i wielowymiarowych technologii informacyjno-komunikacyjnych S5. Przyciąganie osób kreatywnych przez atrakcyjne metropolie europejskie i krajowe G4. Rozwój współpracy środowisk artystycznych i biznesu międzynarodowego w dziedzinie designu, projektowania architektonicznego i promocji biznesu, z wykorzystaniem wydarzeń kulturalnych odbiorców kultury w przestrzeni europejskiej będzie towarzyszyć koncentracja kreacji dzieł i produkcji wydarzeń w metropoliach wszystkich poziomów: globalnych, europejskich i krajowych. Powszechny w skali europejskiej wzrost dostępności do produktów i wydarzeń kulturalnych, będący konsekwencją rozwoju technologii internetowych oraz wielowymiarowych technologii informacyjno-komunikacyjnych, spowoduje kreację nowych rynków dzieł i wydarzeń kulturalnych, zorientowanych na zaspokajanie potrzeb kulturalnych nowego typu odbiorców realizujących zindywidualizowane wzorce i style życiowe. Stymulowany przez metropolie rozwój technologiczny spowoduje wzrost różnorodności i jakości oferty kulturalnej oraz upowszechnienie nowych form jej promocji i sprzedaży. Generowane w metropoliach europejskich i krajowych zmiany technologiczne będą wzmacniać siłę przyciągania przez nie osób i środowisk kulturotwórczych. Zmniejszanie przez polskie metropolie dystansu technologicznego, dzielącego je od metropolii europejskich, spotęguje obecność w nich i aktywność międzynarodowych środowisk kulturotwórczych. Terytorialne zróżnicowanie tempa nadrabiania zaległości technologicznych przez polskie metropolie będzie rzutować na skalę napływu na ich obszar międzynarodowych środowisk twórczych i proporcje tego napływu między stare metropolie i metropolie kształtujące się. W ślad za wzrostem aktywności międzynarodowych środowisk kulturotwórczych w metropoliach krajowych będzie postępować ekspansja międzynarodowego biznesu kulturalnego. Pojawią się nowe formy partnerstwa i współpracy tego biznesu z miejscowymi środowiskami artystycznymi. Wzmocnieniu ulegnie proces wzajemnego przenikania sektora kultury i sektora biznesu na obszarze aglomeracji. W szczególności w krajowych aglomeracjach pojawią się silne impulsy dla procesu kulturyzacji gospodarki, co w połączeniu ze wzrostem znaczenia rodzimego sektora biznesowego w rozwoju kultury wysokiej doprowadzi do stopniowego zmniejszania wpływu władzy publicznej w tej sferze. Opcje strategiczne rozwoju sektora kultury w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym w perspektywie 2030 r. przedstawiono w tabeli Tabela Opcje strategiczne sektora kultury w GOM w perspektywie 2030 r. STRATEGIA ROZWOJU SEKTORA KULTURY 2030 Opcja 1. Wzmacnianie intelektualnego i technicznego potencjału rozwoju sektora sztuk performatywnych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Kierunek 1.1. Wspieranie edukacji kulturalnej mieszkańców GOM w przekroju różnych grup wiekowych Kierunek 1.2. Promowanie uczestnictwa w metropolitalnym rynku kultury Kierunek 1.3. Odkrywanie i rozwijanie śląskich talentów artystycznych Kierunek 1.4. Wspieranie karier i środowisk artystycznych Kierunek 1.5. Kształcenie łączące sztuki performatywne, technologię i biznes STRATEGIA TECHNOLOGICZNA SEKTORA KULTURY 2030 Opcja 1. Technologiczne wzmacnianie intelektualnego i technicznego potencjału sektora sztuk performatywnych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Kierunek 1.1. Technologie edukacji kulturalnej Kierunek 1.2. Technologie wspierające twórczość artystyczną Kierunek 1.3. Technologie bazowe w infrastrukturze technicznej sektora TOMT 99

100 Kierunek 1.6. Modernizacja i rozbudowa infrastruktury sektora TOMT w GOM, w tym z zaangażowaniem kapitałowym sektora prywatnego Kierunek 1.7. Rozwój sieci małoskalowych obiektów kultury w Metropolii Kierunek 1.8. Rozwój kompetencji samorządów i biznesu w zakresie inżynierii finansowej w sektorze kultury Opcja 2. Kreowanie łańcuchów wartości kulturalnych i wspieranie rozwoju przemysłów kultury w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Kierunek 2.1. Rozwijanie oferty kulturalnej Metropolii Kierunek 2.2. Prokulturowa waloryzacja dziedzictwa przemysłowego Kierunek 2.3. Rozwijanie usług na rzecz przemysłów kultury Kierunek 2.4. Artystyczna profesjonalizacja promocji wydarzeń kulturalnych Kierunek 2.5. Tworzenie kulturalnej marki Metropolii Wzmacnianie marki Metropolii Silesia jako europejskiego bieguna muzyki i przemysłu muzycznego Kierunek 2.6. Zwiększanie technologicznej dostępności metropolitalnej oferty kulturalnej Kierunek 2.7. Upowszechnianie kultury za pośrednictwem nowych mediów Kierunek 2.8. Upowszechnianie nowoczesnych narzędzi sprzedaży produktów sektora TOMT Kierunek 2.9. Promocja i umiędzynarodowienie śląskiej oferty kulturalnej Opcja 3. Kulturyzacja i europeizacja Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego Kierunek 3.1. Europeizacja sektora sztuk performatywnych GOM Kierunek 3.2. Kulturyzacja przestrzeni metropolitalnej GOM Kierunek 3.3. Kulturyzacja gospodarki śląskiej Opcja 2. Technologiczne obudowanie łańcucha wartości i przemysłów kultury w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Kierunek 2.1. Technologie utrwalania i przekazu dziedzictwa kulturowego Kierunek 2.2. Multimedialne technologie przekazu treści kulturalnych Kierunek 2.3. Technologie upowszechniania informacji o sektorze TOMT w GOM Kierunek 2.4. Technologie promocji metropolii kultury Kierunek 2.5. Technologie inżynierii finansowej technologie sprzedaży i dystrybucji produktów sektora TOMT Opcja 3. Medializacja przestrzeni kulturowej Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego Kierunek 3.1. Multimedialne technologie kulturyzacji przestrzeni GOM 100

101 11. METROPOLITALNE SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKIEM Autorzy: Jan Bondaruk, Paweł Zawartka, Anna Siwek-Skalny, Barbara Białecka, Elżbieta Uszok Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Górnośląski Obszar Metropolitalny charakteryzuje się wysokim stopniem zurbanizowania i uprzemysłowienia, które w istotny sposób wpłynęły na przekształcenie i degradację środowiska naturalnego. W przestrzeń obszaru metropolitalnego są wpisane charakterystyczne obiekty i tereny poprzemysłowe. Stanowią one specyficzny wyróżnik tego obszaru, będący wynikiem postępującego procesu odchodzenia od monokultury gospodarczej Górnego Śląska. Jednocześnie GOM ma cenne pod względem przyrodniczym tereny, które mogą być narażone na negatywne oddziaływanie prowadzonych na szeroką skalę przedsięwzięć inwestycyjnych, prowadząc do powstawania konfliktów środowiskowych. Barierą ograniczającą możliwości efektywnego gospodarowania tymi zasobami są rozproszone, niekompletne i fragmentaryczne informacje o nich. Deficyt informacji, a szczególnie niski poziom wykorzystania technologii informacyjnych i komunikacyjnych (ICT), wpływa ponadto na stopień świadomości i niski poziom edukacji ekologicznej mieszkańców. W efekcie udział ludności w konsultacjach społecznych jest symboliczny. Brakuje także możliwości śledzenia (zarówno z poziomu administracyjnego, inwestorów, jak i społeczeństwa), zmian, jakie obecnie zachodzą w stanie środowiska przyrodniczego, a także rzetelnej bazy zawierającej dane o poczynionych i zakończonych sukcesem inwestycjach przywracających funkcjonalność terenom poprzemysłowym, tzw. obszary dobrych praktyk. Dodatkowo, ze względu na wzrost oczekiwań zarówno decydentów, jak i ogółu społeczeństwa, nasila się presja, by dostęp do wyników badań oraz informacji o środowisku był szybszy i łatwiejszy, a poziom ich wiarygodności i dokładności coraz wyższy. Jest zatem konieczna ciągła obserwacja zmian zachodzących w środowisku przyrodniczym oraz rejestracja wszystkich skutków oddziaływania człowieka na to środowisko, co skutkuje trafną diagnozą problemów oraz możliwością doboru sposobu ich rozwiązania, co też zostało zdiagnozowane w trakcie realizacji projektu FORGOM podczas określania obszaru aplikacji technologicznej Systemy bazodanowe oraz GIS wykorzystywane do wizualizacji i zarządzania z wyszczególnieniem technologii kluczowych, tj. Zastosowanie systemów informacji geograficznej do zarządzania środowiskiem w Metropolii oraz Interaktywna wizualizacja środowiska w systemie 3D i jego odwzorowanie w skali 1:1 z wykorzystaniem w czasie realnych danych satelitarnych, meteorologicznych, o skażeniach. W trakcie prac panelowych określono propozycję kierunków/projektów badawczych w kontekście rozwoju tego obszaru aplikacji technologicznej, tj. WebGIS jako najlepszy nośnik informacji o środowisku, technologie celowanej informacji o środowisku i zagrożeniach dla zdrowia oraz badania nad sensorami 101

102 mogącymi zbierać dowolne dane o środowisku i technologiami wykorzystania tych informacji. Polska przystąpiła do Wspólnotowego Systemu Ekozarządzania i Audytu (EMAS), który został ujęty w jednym z obszarów aplikacji technologicznych, tj. Systemy komunalne w miastach, z wyszczególnieniem technologii kluczowej Metropolitalny System Ekozarządzania i Audytu EMAS. Głównym założeniem tego systemu jest zredukowanie negatywnego oddziaływania na środowisko przez podejmowanie wszechstronnych działań na rzecz jego ochrony w ramach działalności prowadzonej przez zainteresowane organizacje. Stąd też, powiązanie systemu EMAS z systemami informacji przestrzennej, realizującymi funkcje metropolitalnego zarządzania środowiskiem, jest działaniem perspektywicznym i będzie stanowić istotny wkład w tworzenie metropolitalnego systemu zarządzania środowiskiem. Wdrożenie narzędzi informatycznych, integrujących różne obszary i poziomy wiedzy oraz informacje, w tym bazy danych, związane z szeroko rozumianym stanem zasobów środowiskowych, odgrywa również szczególną rolę w planowaniu przestrzennym i gospodarce terenami. Systemy informacji przestrzennej (SIP) są w ostatnich latach jednym z najszybciej rozwijających się obszarów aktywności badawczej i wdrożeniowej. Regulacje wprowadzone Dyrektywą 2007/2/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 marca 2007 r. (Dyrektywa INSPIRE) ustanowiły legalne ramy dla tworzenia i działania Infrastruktury Informacji Przestrzennej w Europie i dają ogromne możliwości wielodziedzinowego zastosowania SIP, które obecnie służą już nie tylko do digitalizacji i wizualizacji rzeczywistości, ale coraz częściej są rozbudowanym narzędziem wsparcia w procesach decyzyjnych. Celem ustanowienia dyrektywy jest wspieranie działań dotyczących polityki wspólnotowej w zakresie ochrony środowiska oraz polityki lub działań mogących oddziaływać na środowisko. W szczególności działania te wiążą się z implementacją, monitorowaniem aktywności i oceną strategii zaangażowanych społeczności na różnych poziomach, od poziomu lokalnego, przez krajowy aż po poziom europejski. W swoich założeniach INSPIRE łączy infrastruktury informacji przestrzennej tworzone w różnych krajach członkowskich w jeden spójny system. Elementami tej infrastruktury są: metadane, zbiory danych przestrzennych oraz usługi danych przestrzennych, usługi i technologie sieciowe, porozumienia w sprawie wspólnego korzystania, dostępu i użytkowania oraz mechanizmy kontroli i monitorowania, procesy i procedury ustanowione, stosowane lub udostępniane zgodnie z Dyrektywą. Ustawa z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (Dz. U. z dnia 7 maja 2010 r.) dokonała transformacji Dyrektywy INSPIRE na grunt krajowy. Wymienione regulacje prawne stały się zatem formalnym przyczynkiem do wdrażania systemowego podejścia do zarządzania środowiskiem w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym w usługach publicznych w obszarze technologii informacji przestrzennych. Formułowanie założeń do zbudowania 102

103 podejścia systemowego w tym zakresie było przedmiotem prac panelowych w projekcie FORGOM. W obszarze zagadnień powiązanych z systemami bazodanowymi znajdują się również elementy gospodarki wodnej zaopatrzenie w wodę i kanalizacja, gospodarki odpadami oraz utrzymania porządku i czystości, zaopatrzenia w energię (elektroenergetyka, gazownictwo, ciepłownictwo), ochrony powietrza atmosferycznego, a także zagadnień stanowiących jednocześnie przedmiot i potencjalny stymulator aktywności Metropolii, tj. planowanie przestrzenne (w tym zagospodarowanie powierzchni). Przeprowadzone badanie Delphi jednoznacznie potwierdziło potrzebę funkcjonowania na poziomie GOM sprawnego i ogólnodostępnego systemu monitoringu i informacji o stanie środowiska, umożliwiającego skuteczną kontrolę i zarządzanie. Eksperci wskazali jednocześnie, że system taki powinien powstać stosunkowo szybko (do 2020 r.) i będzie miał wkład w specjalizację poszczególnych miast, zabezpieczanie potrzeb społecznych, a także znacząco wpłynie na jakość życia w GOM. Województwo śląskie ma pionierski, wdrożony już (od 2006 r.) Regionalny System Informacji Przestrzennej (RSIP), będący unikatowym źródłem informacji dla pracowników administracji samorządowej. Zgodnie z realizowaną polityką społeczeństwa informacyjnego, władze województwa przystąpiły do rozbudowy regionalnego węzła infrastruktury informacji przestrzennej w postaci Otwartego Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej (ORSIP), poszerzając oraz nadając mu nowe funkcje, w tym upublicznienie informacji o środowisku w regionie. W ramach budowanego systemu ORSIP jest planowane, aby funkcjonowały podsystemy (portale) dziedzinowe, dotyczące różnych zagadnień związanych z zarządzaniem środowiskiem oraz infrastrukturą, tj. systemy efektywnego planowania i zagospodarowania przestrzennego, terenów inwestycyjnych, dziedzictwa przyrodniczego oraz zarządzania terenami poprzemysłowymi system OPI-TPP, wdrażany w ramach projektu pt.: Ogólnodostępna Platforma Informacji Tereny poprzemysłowe i zdegradowane, jako integralna część Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej (RSIP). Zastosowanie elastycznych rozwiązań technologicznych i organizacyjnych stwarza możliwości ciągłej rozbudowy systemu ORSIP oraz poszerzania funkcjonalności i realizowania celów metropolitalnego zarządzania środowiskiem. Zostanie stworzona możliwość wyodrębnienia w systemie regionalnym podsystemu dziedzinowego, dedykowanego realizacji funkcji metropolitalnych usług m.in. w obszarze zarządzania środowiskiem i transportu. Zarządzanie środowiskiem obszaru metropolitalnego jest silnie związane z gospodarowaniem terenami poprzemysłowymi i zdegradowanymi, co będzie umożliwiał tworzony system OPI-TPP. Osiągnięcie założonego celu wymaga podejścia systemowego, obejmującego zarówno jednostki zaangażowane w tworzenie systemu, jak i szerokie gremium interesariuszy. Budowanie podejścia systemowego rozpoczęto od opracowania i wdrożenia zasad i standardów budowy systemów informacji przestrzennych w jednostkach samorządowych województwa, a następnie na bezpośrednich 103

104 kontaktach i spotkaniach zarówno z dysponentami danych, jak i użytkownikami tego typu systemów w postaci warsztatów i seminariów konsultacyjnych. Aktywny udział na tym etapie potencjalnych dysponentów danych przestrzennych umożliwił zainicjowanie i utworzenie sieciowej współpracy z kluczowymi jednostkami w regionie kompetencyjnie i formalnie odpowiedzialnymi za gromadzenie zarówno danych środowiskowych, jak i przestrzennych. Schemat ideowy, prezentujący zróżnicowanie instytucjonalne i tematyczne zainicjowanej sieci współpracy w ramach budowania systemu informacji przestrzennej służącego zarządzaniu środowiskiem, przedstawiono na rysunku Rysunek Ideowy schemat zainicjowanej sieci współpracy w ramach tworzenia systemu zarządzania środowiskiem, uwzględniającego wymiar metropolitalny System będzie docelowo zapewniał ciągłość i aktualność danych o terenach poprzemysłowych i zdegradowanych, stając się bogatym źródłem informacji regionalnej, ze szczególnym uwzględnieniem obszaru najbardziej zurbanizowanego Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego. W ramach systemu opracowano i skutecznie wdrożono narzędzia umożliwiające gromadzenie, wprowadzanie, weryfikowanie oraz aktualizację danych i informacji o tych terenach w formie internetowej aplikacji. Umożliwia on jednoznaczną i spójną klasyfikację danego terenu w oparciu o zdefiniowany katalog czynników, służący ocenie jego potencjału i walorów (139). Budowany system będzie kompletnym i zintegrowanym narzędziem pozyskiwania, przetwarzania i udostępniania różnorodnych danych w powiązaniu z rozwiązaniami informacji przestrzennej. Ma umożliwiać gromadzenie szeroko rozumianych danych przestrzennych oraz opisowych (mogących zostać powiązanych z przestrzenią), zarządzanie nimi, ich analizę oraz redystrybucję w postaci zintegrowanej i dostosowanej do potrzeb użytkowników. System 104

105 informacji przestrzennej będzie dostarczał kompleksowej informacji o środowisku oraz konfliktach mogących wystąpić na styku z obszarami silnie przeobrażonymi w wyniku działalności człowieka i umożliwi zmniejszanie kosztów działalności przez usprawnienie procedur administracyjnych w wyniku automatyzacji procesów dostępu do szerokiego zakresu danych, ich analizowania, porównywania i wizualizacji w układach przestrzennych. Użytkownikami systemu będą przede wszystkim jednostki administracji państwowej i samorządowej, przedsiębiorstwa branżowe, inwestorzy, instytucje życia gospodarczego, naukowego, społeczno-kulturalnego oraz mieszkańcy regionu, w tym GOM. Koncepcja funkcjonowania systemu zakłada również możliwość nieograniczonego włączania do kolejnych baz danych w miarę ich budowy oraz stały rozwój funkcjonalności systemu równolegle do pojawiania się nowych usług i standardów. W tym zakresie autorzy systemu upatrują ogromną szansę na poszerzanie zasobu dostępnych danych przez pozyskiwanie ich z instytucji i podmiotów, które obecnie prowadzą intensywne prace nad digitalizacją i przestrzennym zorientowaniem swoich zasobów zgodnie z zapisami Dyrektywy INSPIRE. Wdrażane powiązania funkcjonalne z innymi systemami, współtworzącymi metropolitalny system zarządzania środowiskiem, w oparciu o bazy danych przestrzennych i technologie GIS, przedstawiono na rysunku Rysunek Powiązania funkcjonalne systemów GIS w ramach metropolitalnego systemu zarządzania środowiskiem: 1 dane w postaci map, 2 bazy danych, 3 metadane 105

106 Zaproponowane podejście zapewnia właściwy i oczekiwany dostęp oraz przepływ danych i informacji przestrzennych między jednostkami administracji publicznej, instytucjami publicznymi i podmiotami gospodarczymi oraz pozostałymi zainteresowanymi stronami. Wdrożenie systemu informacji przestrzennej, uwzględniającej zarządzanie środowiskiem z poziomu metropolitalnego, oprócz poprawy dostępu społeczeństwa do informacji o środowisku oraz terenach poprzemysłowych i zdegradowanych, przyczyni się również do: skuteczniejszego programowania rozwoju obszaru metropolitalnego z wykorzystaniem systemów informacji przestrzennej, efektywniejszego zarządzania terenami poprzemysłowymi i przemysłowymi, wsparcia działań inwestycyjnych na terenach poprzemysłowych i zdegradowanych, zwiększenia udziału społeczeństwa w procesach konsultacyjnych oraz podniesienia świadomości ekologicznej mieszkańców, efektywniejszego wykorzystania środków finansowych, przeznaczonych na rewitalizację oraz likwidację różnych form degradacji tych terenów. Wdrożenie w skali Metropolii rozwiązań w zakresie systemów informacji przestrzennej, służącej zarządzaniu środowiskiem, umożliwi realizację celu zrównoważonego rozwoju oraz kształtowania atrakcyjnej przestrzeni zapewniającej wysoką jakość życia i efektywność usług publicznych. Skutkiem tych działań będzie zwiększenie świadomości społeczeństwa na temat znaczenia jakości środowiska oraz ich gotowości do podejmowania inicjatyw służących dalszej poprawie jego stanu, w najbliższym otoczeniu miejsca zamieszkania i pracy. Reasumując, można stwierdzić, że utworzenie ogólnodostępnego systemu informacji przestrzennej oraz wdrażanie portali dziedzinowych, w tym dedykowanego realizacji funkcji metropolitalnych usług środowiskowych, zapewni dostęp szerokiej grupie użytkowników do rzetelnego i aktualnego zasobu danych i przyczyni się do usprawnienia procesów planowania oraz racjonalnego gospodarowania zasobami Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego na wszystkich szczeblach administracji publicznej. 106

107 12. UWARUNKOWANIA I PERSPEKTYWY METROPOLIZACJI USŁUG PUBLICZNYCH GÓRNOŚLĄSKIEGO OBSZARU METROPOLITAL- NEGO W ŚWIETLE USTALEŃ PANELU HORYZONTALNEGO Autorzy: Leszek Trząski, Konrad Tausz, Małgorzata Kopernik, Krzysztof Korczak, Ryszard Marszowski Główny Instytut Górnictwa w Katowicach Określenie tematycznego obszaru zainteresowań Panelu Horyzontalnego Przystępując do prac nad wizjami i scenariuszami rozwoju czterech kluczowych obszarów usług metropolitalnych: kultury wysokiej, transportu, specjalistycznych usług zdrowotnych i usług środowiskowych przyjęto, że w przewidywaniach przyszłości trzeba uwzględnić szerszy kontekst rozwoju usług publicznych, w tym zwłaszcza wszystkich tych obszarów, które mają (lub raczej mogą mieć) wymiar metropolitalny. Do tej grupy powinny należeć usługi, których rozwój może przyczynić się do znaczącego zwiększenia kapitałów: społecznego, ekonomicznego, ludzkiego, infrastrukturalnego i ekologicznego, opisujących stan obszaru metropolitalnego. Równocześnie, warunkiem ewentualnego uznania danej grupy usług za metropolitalne jest możliwy duży wpływ na rozwój innych usług publicznych w skali całej Metropolii [11]. Tabela Wstępne zestawienie potencjalnego zakresu usług publicznych mogących być przedmiotem foresightu (1 14) oraz kapitałów Metropolii (15 19) 1. Administracja, w tym e-administracja 2. Ochrona zdrowia 3. Oświata i wychowanie oraz edukacja 4. Kultura 5. Kultura fizyczna i rekreacja 6. Pomoc i opieka społeczna 7. Mieszkalnictwo 8. Bezpieczeństwo publiczne 9. Transport usługi i infrastruktura 10. Gospodarka wodna zaopatrzenie w wodę i kanalizacja 11. Gospodarka odpadami oraz utrzymanie porządku i czystości 12. Cmentarnictwo 13. Zaopatrzenie w energię (elektroenergetyka, gazownictwo, ciepłownictwo) 14. Zieleń publiczna 15. Kapitał ludzki (demografia, intelekt) 16. Kapitał społeczny (zaufanie, normy, powiązania) 17. Kapitał infrastrukturalny 18. Kapitał ekologiczny 19. Kapitał ekonomiczny 107

108 W tabeli 12.1 pokazano potencjalny zakres usług, jakie mogłyby być przedmiotem zainteresowania niniejszego Projektu. Zrozumienie głównych współzależności rozwojowych między 19 wymienionymi obszarami oraz próba wskazania, które spośród usług mogą mieć w przyszłości wymiar metropolitalny, to wyzwanie intelektualne, któremu nie może sprostać pojedynczy, nawet najwybitniejszy ekspert. Wynika to z natury problemu: należałoby przeanalizować wszystkie możliwe wzajemne oddziaływania bezpośrednie i pośrednie w 19-elementowym zbiorze! Typowym podejściem jest zebranie poglądów eksperckich, zakodowanie ich w postaci cyfrowej, a następnie poddanie wyników analizie komputerowej. W niniejszym projekcie wykorzystano metodę krzyżowej analizy wpływów (oprogramowanie MIC MAC). Rezultaty obliczeń komputerowych były punktem wyjścia do dalszej dyskusji o sile i charakterze wzajemnych uwarunkowań rozwoju usług oraz kapitałów [11]. Rysunek Graficzne przedstawienie siły wzajemnych zależności między rozwojem usług publicznych GOM i kapitałów (metoda krzyżowej analizy wpływów, macierz wpływów pośrednich, wydruk z programu MIC MAC) Na rysunku 12.1 przedstawiono graficzną projekcję wzajemnych oddziaływań między wszystkimi możliwymi parami czynników wymienionych w tabeli Podstawą obliczeń była uśredniona macierz z zakodowanymi cyfrowo (0 3) wypowiedziami ekspertów biorących udział w pracach Panelu Horyzontalnego. Położenie w górnej części diagramu ilustruje szczególnie duży wpływ na inne elementy zbioru, natomiast położenie w prawej części diagramu pozostawanie pod dużym wpływem innych elementów. Zgodnie z poglądami panelistów, prawie wszystkie rodzaje usług publicznych, z wyjątkiem cmentarnictwa oraz pomocy społecznej, mogłyby być rozpatrywane jako usługi metropolitalne. 108

109 W toku dalszej dyskusji przyjęto, że do metropolitalnych usług publicznych będą zaliczane, poza dziedzinami z obszaru zainteresowań Paneli Tematycznych, także: administracja (w tym e-administracja), mieszkalnictwo, oświata i wychowanie (w tym edukacja), bezpieczeństwo publiczne. Na podstawie analizy oddziaływań w zbiorze usług i kapitałów sformułowano następujące zalecenia dla Paneli Tematycznych: Wdrożenie technologii oraz innowacji technologicznych powinno być postrzegane znacznie szerzej niż tylko w odniesieniu do infrastruktury lub tylko do sfery materialnej, np. powtarzalny zestaw działań przy organizacji imprez masowych lub zintegrowany system gospodarki odpadami komunalnymi, mieszczą się w szeroko rozumianej kategorii technologii. Wdrażanie innowacji technologicznych w danym obszarze usług publicznych nie może być przewidywane w oderwaniu od wpływu na przestrzeń społeczną i jakość życia. Przewidywane innowacje technologiczne powinny być dyskutowane w kontekście wpływu nie tylko na dany obszar usług metropolitalnych, ale również na inne obszary, w tym nie tylko będące przedmiotem zainteresowania Paneli Tematycznych, ale także na administrację (w tym e-administrację), mieszkalnictwo, oświatę i wychowanie (w tym edukację) oraz bezpieczeństwo publiczne. W zakres zainteresowań danego Panelu Tematycznego powinno wchodzić określenie perspektyw wdrożenia danej technologii w poszczególnych obszarach usług metropolitalnych. Stwierdzono również, że rozwój technologiczny w obszarach transportu, metropolitalnych usług zdrowotnych, kultury wysokiej oraz metropolitalnych usług środowiskowych, nie może być analizowany w oderwaniu od mechanizmów rozwoju usług metropolitalnych jako takich, nie może też być przewidywany w oderwaniu od problemów metropolizacji. Z tego względu skoncentrowano się na sformułowaniu pytań o przyszłość metropolitalnych usług publicznych. Z roboczej listy kilkudziesięciu pytań, wyłoniono cztery fundamentalne. Dorobek prac panelu w zakresie określenia dziedzin interwencji, cech metropolitalności oraz pytań o przyszłość usług metropolitalnych przedstawiono w tabeli

110 Panel Horyzontalny Tabela Zestaw celów, dziedzin interwencji oraz obszarów aplikacji technologicznych Nazwa obszaru Cechy metropolitalności Wysoki kapitał społeczny Wysoki kapitał ekonomiczny Wysoki kapitał ludzki Odpowiedni kapitał ekologiczny Odpowiedni kapitał infrastrukturalny Dziedziny interwencji Działania służące budowie kapitału Metropolii przez rozwój usług metropolitalnych i stwarzanie warunków dla aplikacji technologicznych w obszarach: - administracja (w tym e-administracja) - bezpieczeństwo publiczne - oświata i wychowanie (w tym edukacja) - mieszkalnictwo - medycyna/zdrowie - transport - kultura - środowisko Fundamentalne pytania o przyszłość metropolitalnych usług publicznych Na czym będzie polegać tożsamość Metropolii? Jak zaprogramować i przeprowadzić debatę społeczną o metropolizacji? Jaki wpływ na funkcjonowanie GOM będzie miał sektor usług publicznych? W jaki sposób technologie wpłyną na rozwój sektora usług publicznych w GOM? Czynniki rozwoju usług metropolitalnych Kolejnym zadaniem Panelu Horyzontalnego było wskazanie czynników decydujących o rozwoju usług metropolitalnych. W pierwszym etapie wykonano analizę STEEP, czyli analizę zewnętrznych uwarunkowań rozwoju, do których należą czynniki: społeczne (S), technologiczne (T), ekonomiczne (E), ekologiczne (E) oraz polityczno-prawne (P). W konsultacji z Panelami Tematycznymi wyróżniono ponad 60 czynników działających na różnych poziomach od globalnego po regionalny. Liczba czynników o regionalnym zasięgu oddziaływania okazała się mniejsza niż suma pozostałych czynników; zinterpretowano to jako wskazanie potrzeby poświęcenia dużej uwagi ogólnym prawidłom procesu metropolizacji, a nie tylko czynnikom wynikającym ze specyfiki GOM i Metropolii Silesia [11]. Sfera społeczna Za szczególnie istotne źródło problemów uznano grupę czynników dających się streścić jako niski kapitał społeczny. Wśród pozytywnych czynników wskazano, między innymi, na ogólnie dość wysoką zamożność i rosnące aspiracje społeczeństwa oraz korzystne zjawiska wynikające z polityki państwa, sprzyjającej konsolidacji nauki, biznesu i edukacji. Aspekty technologiczne Ogólne zapóźnienie technologiczne obszaru GOM względem metropolii światowych oraz innych krajowych obszarów metropolitalnych. Zapóźnienie to dotyczy zarówno sfery produkcyjnej, jak i usługowej, w tym obszaru IT i innych nowych technologii. Czynniki gospodarcze (ekonomiczne) 1) Korzystne zjawiska związane z lokalizacją w GOM nowych działów gospodarki i towarzyszącym jej rozwojem silnych firm zarówno produkcyjnych, jak i usługowych. 110

111 2) Korzyści wynikające z funkcjonowania stref ekonomicznych oraz coraz większej elastyczności funkcjonowania biznesu, a zarazem rosnącej społecznej odpowiedzialności biznesu. 3) Wśród licznych zjawisk negatywnych na pierwszy plan wysuwa się niedostatek działań kompleksowych, jakie powinny przełożyć się na wykorzystanie przestrzeni poprzemysłowej, wykorzystanie turystycznych walorów Metropolii, napływ inwestycji z obszarów nowych technologii, a także na wzmocnienie powiązań gospodarczych z aglomeracjami krakowską, wrocławską i ostrawską. 4) Brak systemu zachęt do prowadzenia biznesu w regionie oraz brak partnerstwa publicznego w sferze usług. 5) Wskazane jest pogłębienie dywersyfikacji gospodarki GOM, ale nie powinno to oznaczać gwałtownej rezygnacji, a przemysłowy charakter. Przeciwnie gospodarcza siła regionu powinna się nadal opierać na działalności wytwórczej, modernizowanej przy wsparciu nowoczesnych usług. 6) Potencjał licznych w regionie ośrodków badawczo-rozwojowych należy w znacznym stopniu zorientować na generowanie wiedzy i rozwiązań przydatnych dla społeczno-gospodarczego przeobrażenia aglomeracji. Sfera ekologiczna/środowiskowa Na pierwszy plan wysuwają się zjawiska skutkujące brakiem ładu przestrzennego i fragmentacją przestrzeni otwartej, a wynikające z powierzchownego rozumienia zasady zrównoważonego rozwoju. Paneliści zwrócili równocześnie uwagę na ogólnie korzystną strukturę przestrzeni GOM oraz umiejętne pozyskiwanie i wykorzystywanie środków unijnych na cele ochrony środowiska. Sfera polityczno-prawna Jednoznacznie wskazano na korzystne dla metropolizacji i innowacyjności GOM działania Unii Europejskiej. Równocześnie jednak wytknięto nadmierną centralizację i niestabilność krajowych regulacji prawnych. Negatywnie oceniono liczne zjawiska o zasięgu regionalnym, hamujące proces metropolizacji, takie jak myślenie kadencyjne władz samorządowych. Słabość sektora pozarządowego, słabość promocji i lobbingu na rzecz Metropolii, nadmierne upartyjnienie i niską jakość kadr kierowniczych instytucji publicznych, a nawet kontestację działań metropolitalnych przez niektóre miasta. Rezultat analizy STEEP został zestawiony z dorobkiem wcześniejszych prac eksperckich zawierających diagnozę stanu usług GOM i usług publicznych, przeanalizowanym pod kątem silnych i słabych stron usług. W ten sposób sporządzono charakterystykę usług mającą postać obszernej listy szans (O), zagrożeń (T), silnych stron (S) i słabych stron (W) liczącą ponad 100 czynników. Wśród nich dokonano selekcji i agregacji, w rezultacie czego uzyskano listę 46 czynników mogących mieć szczególnie duże znaczenie dla dalszego rozwoju technologicznego i metropolizacji usług. Dorobek Panelu Horyzontalnego zarówno w postaci listy roboczej, jak i w postaci listy ostatecznej był na bieżąco przekazywany jako materiał konsultacyjny dla Paneli Tematycznych. W dalszych pracach Panelu Ho- 111

112 ryzontalnego lista 46 czynników została ponownie zweryfikowana w celu wyeliminowania czynników o charakterze wtórnym wynikowym oraz wyeksponowania czynników sprawczych (przyczynowych). Wobec początkowego braku możliwości uzyskania pełnego konsensusu między ekspertami, dyskusję na tym etapie prac poprzedzono wykonaniem punktowego rankingu czynników, a ostateczne miejsce danego czynnika w rankingu wynikało z uśrednienia (średnia arytmetyczna) punktacji przyznanej przez poszczególnych uczestników panelu. Należy zaznaczyć, że paneliści świadomie kierowali się własnymi poglądami, nie tylko o obecnym, lecz także przyszłym znaczeniu poszczególnych czynników. Lista 22 czynników najsilniej warunkujących rozwój usług metropolitalnych jest następująca: 1) renomowane w skali ponadregionalnej, specjalistyczne ośrodki medyczne, 2) dobre skomunikowanie zewnętrzne (lotnicze, drogowe), 3) hiperkonkurencyjny (zamiast kooperatywnego) rozwój miast, wynikający z braku polityki gospodarczej w skali Metropolii i poszczególnych miast, 4) znaczny kapitał infrastrukturalny skoncentrowany w zwartej przestrzeni miast GZM, 5) środowiska twórcze i intelektualne liczące się w skali ponadregionalnej, 6) postępujący rozwój firm nowych technologii, w tym na rzecz usług publicznych, 7) brak wspólnej polityki przestrzennej, 8) wysokie nakłady na działalność innowacyjną w przemyśle (26,7% ogółu), 9) skuteczna asymilacja zewnętrznych środków finansowych na rozwój miast Metropolii, 10) znikomy kapitał społeczny (wyrażający się brakiem zaufania, małą aktywnością obywatelską, brakiem poczucia bezpieczeństwa, a także niskim poziomem identyfikacji mieszkańców z Metropolią), 11) brak czytelnej, rozpoznawalnej marki Metropolii, 12) brak zintegrowanego metropolitalnego systemu transportowego i zdegradowana infrastruktura/baza transportu szynowego, 13) brak systemu promocji Metropolii i jej usług, 14) izolacjonizm komunalny miast, przejawiający się brakiem inicjatyw na rzecz ponadmiejskich systemów zarządzania usługami publicznymi (wynik partykularyzmu komunalnego), 15) mała atrakcyjność przestrzeni publicznej (wyraz braku ładu przestrzennego), 16) brak ponadmiejskich rozwiązań w sferze ochrony środowiska i gospodarki odpadami, 17) liczące się zespoły badawcze z solidnym zapleczem infrastrukturalnym (dotyczy niektórych dziedzin nauki), 18) przeciętna jakość usług edukacyjnych (w tym szkolnictwa wyższego) w porównaniu ze skalą potrzeb metropolii europejskiej, 19) duży rynek konsumencki, 112

113 20) negatywny stereotyp Silesii jako tradycyjnej metropolii industrialnej, 21) postępująca poprawa jakości środowiska, 22) społeczna nośność oraz instytucjonalizacja (GZM) idei metropolii. Na przedstawionej liście liczba słabości i zagrożeń jest znacznie większa niż silnych stron oraz zjawisk niosących szanse dla rozwoju usług metropolitalnych. Taki wynik analizy wskazywał, że rozwój usług metropolitalnych w obszarze GOM będzie związany z przełamywaniem licznych barier. Ponieważ zagrożenia działają zarówno z poziomu regionalnego, jak i krajowego, przyszłe działania na rzecz metropolizacji usług publicznych powinny być prowadzone nie tylko na poziomie GOM, ale także przekładać się na politykę państwa. W kolejnym etapie pracy Panel Horyzontalny starał się odpowiedzieć na pytanie, które spośród wymienionych czynników mogą mieć największy wpływ na przyszłe scenariusze rozwoju usług metropolitalnych, a także wpływ na scenariusze uwarunkowań rozwoju usług, i przez to mogą zadecydować o przyszłości Metropolii i jej usług. Szczególną wagę przykładano do rozpoznania w badanym zbiorze: czynników kluczowych (scenariuszowych), tj. łączących silne oddziaływanie z pozostawaniem pod silnym wpływem innych czynników oraz do rozpoznania czynników motorycznych, tj. łączących silne oddziaływanie z pozostawaniem pod możliwie słabym wpływem. W ocenie siły wzajemnych oddziaływań wykorzystano metodę krzyżowej analizy wpływów (program MIC MAC). Na rysunku 12.2 zilustrowano rezultaty obliczeń, których podstawą była uśredniona macierz z zakodowanymi cyfrowo wypowiedziami ekspertów biorących udział w pracach Panelu Horyzontalnego. Rysunek Graficzna prezentacja oceny wzajemnych oddziaływań między czynnikami determinującymi rozwój Metropolii i jej usług, w oparciu o macierz wpływów bezpośrednich MDI (ang. Matrix of Direct Influences); obliczenia z wykorzystaniem programu MIC-MAC 113

114 Eksperci zinterpretowali rezultaty obliczeń (w tym powyższy diagram) następująco: kluczowe (scenariuszowymi) są: 3) hiperkonkurencyjny (zamiast kooperatywnego) rozwój miast, wynikający z braku polityki gospodarczej w skali Metropolii i poszczególnych miast, 14) izolacjonizm komunalny miast, przejawiający się brakiem inicjatyw na rzecz ponadmiejskich systemów zarządzania usługami publicznymi (wynik partykularyzmu komunalnego), 13) brak systemu promocji Metropolii i jej usług, 9) skuteczna asymilacja zewnętrznych środków finansowych na rozwój miast Metropolii. Czynnikami motorycznymi są, zdaniem ekspertów: 7) brak wspólnej polityki przestrzennej, 2) dobre skomunikowanie zewnętrzne (lotnicze, drogowe), 15) mała atrakcyjność przestrzeni publicznej (wyraz braku ładu przestrzennego), 22) społeczna nośność oraz instytucjonalizacja (GZM) idei metropolii. Przedstawiony zestaw ośmiu czynników (cztery scenariuszowe i cztery motoryczne) był bardzo ważnym punktem odniesienia w dalszych pracach nad scenariuszami uwarunkowań rozwoju usług i nad scenariuszami rozwoju. Najważniejszym dorobkiem tego etapu prac było stwierdzenie, że dla rozwoju Metropolii bardzo ważne będzie przygotowanie ram ustrojowych i jasne określenie przyszłej marki analizowanego obszaru. Szczególnie silnym czynnikiem hamującym rozwój usług metropolitalnych jest i będzie w przyszłości brak wspólnej polityki przestrzennej, skutkujący, między innymi, hiperkonkurencyjnym rozwojem miast oraz małą atrakcyjnością przestrzeni publicznej. Innym, bardzo poważnym problemem, będącym bezpośrednio skutkiem hiperkonkurencji, a pośrednio brakiem wspólnej polityki przestrzennej, jest izolacjonizm komunalny miast. Ważnym czynnikiem, będącym zarówno przyczyną, jak i skutkiem niedomagań we współpracy między miastami, jest brak systemu promocji Metropolii [11] Ocena stanu i problemów procesu metropolizacji usług Dla możliwie pełnego zrozumienia wyzwań stojących przed przyszłymi władzami Metropolii, na forum Panelu Horyzontalnego przedyskutowano występowanie w GOM zarówno cech metropolii międzynarodowej, jak i negatywnych zjawisk, jakie na ogół towarzyszą procesom metropolizacji. Próbując prognozować przyszłe problemy oraz wskazywać sposoby ich rozwiązywania, kierowano się zarówno rezultatami opracowań eksperckich, diagnozujących stan obszaru metropolitalnego, jak i dotychczasowymi rezultatami prac Panelu Horyzontalnego. 114

115 W obszernej literaturze dotyczącej metropolizacji, a także w oficjalnych materiałach rządowych (w tym w materiałach Ministerstwa Rozwoju Regionalnego), wymienia się negatywne zjawiska, jakie na ogół towarzyszą procesom metropolizacji. W pracach Panelu Horyzontalnego sformułowano diagnozę owych chorób metropolitalnych. Diagnoza ta objęła zarówno stan obecny, jak i prognozowany. Ocenę stanu obecnego oparto na rezultatach analizy SWOT. Propozycje przeciwdziałania obecnym i prognozowanym negatywnym zjawiskom towarzyszącym metropolizacji formułowano, mając w świadomości działanie czynników kluczowych i czynników motorycznych. Prognozy i propozycje działań przedstawione w tabeli 12.3 wykorzystano w dalszych pracach Panelu Horyzontalnego i Paneli Tematycznych nad wizją i scenariuszami usług metropolitalnych. Tabela Występowanie w GOM chorób metropolitalnych Zjawisko Występowanie Prognoza Przeciwdziałanie Brak pragmatycznych regulacji dla sposobu zarządzania, kształtowania ładu przestrzennego, gospodarowania przestrzenią Brak regulacji prawnych Istniejące instrumenty planistyczne mało egzekwowalne Brak współpracy między miastami Brak woli i zaplecza instytucjonalnego Będzie barierą rozwoju Metropolii zarówno dla inwestycji, jak i dla budowy kapitału społecznego Na poziomie praktyki: powołanie jednostki (pracowni) metropolitalnej, opracowanie studium uwarunkowań zagospodarowania przestrzennego Metropolii Na poziomie legislacyjnym: stworzenie forum (eksperci, autorytety) mogącego lobbować na rzecz wprowadzenia planowania przestrzennego na poziomie Metropolii Niedostatek woli/umiejętności współdziałania Wewnętrzna niedrożność komunikacyjna, złe powiązania zewnętrzne Dominacja lokalnego partykularyzmu prowadząca do pozorowania współpracy ponadlokalnej Brak liderów środowiskowych Obszar zdegradowany i zdekapitalizowany infrastrukturalnie i sprzętowo Wewnętrzna niedrożność, zewnętrzna sieć powiązań komunikacyjnych niezła (wschód zachód: sytuacja lepsza niż na linii północ południe) Niezadowalająca organizacja transportu publicznego Może prowadzić do głębokiego podziału miast/gmin Metropolii na rozwijające się i marginalizowane Pozytywna zmiana może być procesem żmudnym i długotrwałym Brak przeciwdziałania doprowadzi do peryferyzacji i marginalizacji Metropolii oraz pogorszenia jakości życia mieszkańców Konsensus wokół wspólnych potrzeb i celów Wykreowanie liderów współdziałania Rozdział zadań/kompetencji na poziomy: gminy i Metropolii w sposobie zarządzania i podziału kompetencji Utworzenie jednej, zintegrowanej organizacji komunikacyjnej Strategia i program operacyjny rozwoju powiązań komunikacynych w Metropolii Pilne inwestycje i modernizacja infrastruktury i sprzętu Konieczne stworzenie szybkiego, wydajnego transportu publicznego (w tym połączenie z lotniskiem w Pyrzowicach) i zniechęcanie ludzi do korzystania z samochodów 115

116 Zjawisko Występowanie Prognoza Przeciwdziałanie Niedostatek mieszkań, wysoki koszt mieszkań Niedostatek wykształcenia, kwalifikacji Problem ogólnokrajowy, a nie specyfika GOM Wysoki koszt mieszkań wynika z urynkowienia i dążenia deweloperów do maksymalizacji zysków Na wysoki koszt mieszkań wpływa polityka gmin maksymalizacji dochodów ze sprzedaży gruntów Niski poziom nauczania na każdym szczeblu Nadprodukcja absolwentów studiów wyższych, bez wykształcenia dostosowanego do potrzeb rynku pracy Pauperyzacja szkolnictwa ponadgimnazjalnego Luki w kształceniu kadr kwalifikowanych w zawodach technicznych Ten stan będzie się utrwalać Należy oczekiwać wzrostu cen mieszkań. Dodatkowo będzie postępować degradacja budynków, wzrost liczby katastrof budowlanych Reorientacja na podwyższenie jakości kształcenia i zwiększanie liczby uczniów i studentów kierunków technicznych Utrzymanie niskiego poziomu kształcenia i spadek dotychczasowej rangi uczelni państwowych z wyjątkiem podniesienia poziomu kierunków zamawianych i tzw. jednostek flagowych, tj. wybranych wydziałów Uruchomienie nisko oprocentowanych i gwarantowanych przez państwo linii kredytowych dla młodych małżeństw Wsparcie dla inwestorów i firm budowlanych, szczególnie w obszarze zachowania płynności finansowej w okresie realizacji inwestycji rola państwa Zmiany systemowe na rynku pracy i zmiana relacji praca/koszty pracy Uproszczenie i przejrzystość procedur budowlanych (zmiany w prawie budowlanym i ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym Program budowy mieszkań pod wynajem, finansowany ze środków publicznych Zwiększenie nakładów na budownictwo socjalne Pokaźne (o %) zwiększenie nakładów na remonty budynków Na poziomie rządowym: zmiany organizacyjne szkolnictwa (m.in. likwidacja gimnazjów) i zmiana programów nauczania, kontynuacja promocji kształcenia w zawodach technicznych (bonusy finansowe), przywrócenie technikum i liceum zawodowego Badania obecnego i symulacje przyszłego rynku pracy jako podstawa do profilowania szkół ponadpodstawowych, średnich zawodowych oraz studiów wyższych Szkolnictwo wyższe: powszechna, czytelna informacja o obecnych i przyszłych potrzebach rynku pracy. Wdrażanie korekcyjnych programów studiów podyplomowych eliminujących braki wykształcenia Bariery wdrażania wysokich technologii: niedostatek po- Brak współpracy nauki z sektorem małych i średnich przedsiębiorstw jako pochodna bra- Pomimo wsparcia zarówno nauki jak i przedsiębiorców środkami strukturalnymi UE Obniżenie kosztów usług naukowych, aby były one dla przedsiębiorców dostępne 116

117 Zjawisko Występowanie Prognoza Przeciwdziałanie pytu na badania naukowe i innowacje, brak venture capital, brak doświadczeń współpracy nauki z gospodarką, brak instytucji transferu innowacji ku realnej polityki gospodarczej państwa Kapitał zagraniczny (zazwyczaj) przywozi do Polski gotowe rozwiązania techniczne i technologiczne wypracowane w centrach badawczo- -projektowych zlokalizowanych w krajach rozwiniętych i nie jest zainteresowany rozwijaniem zaplecza badawczego w kraju i państwa nie należy oczekiwać dynamicznych zmian na lepsze Brak radykalnych zmian w systemie nauki i szkolnictwa wyższego będzie powodować pogłębianie się zapóźnienia wobec wiodących ośrodków naukowych na świecie Zamówienia z sektora usług publicznych mogą napędzać innowacyjność w tej sferze Należy poważnie rozważyć powstawanie firm innowacyjno- -wdrożeniowych z udziałem kapitału publicznego Interwencja na szczeblu krajowym, tj. zwiększenie nakładów na B+R; wprowadzenie zachęt fiskalnych dla podmiotów inwestujących w B+R Intensyfikacja międzynarodowej wymiany kadry naukowej; zmiana paradygmatu pracownika uczelni z dydaktyka na odkrywcę-badacza Żywiołowa urbanizacja stref podmiejskich Występuje w stopniu niepokojącym, zwłaszcza Katowice, Gliwice Następuje rozłażenie się miast, przy jednoczesnym braku programów rewitalizacji mieszkaniowej centrów Władze gmin idą na łatwiznę, a ludzie uciekają z centrów Dodatkowym elementem sprzyjającym migracjom są bardzo wysokie ceny gruntów w centrum miast (w tym również komunalnych), co zniechęca do inwestowania Wraz ze wzrostem stopy życiowej mieszkańców proces ten będzie nadal postępował Dewastacja ładu przestrzennego, obniżanie jakości życia mieszkańców, generowanie nowych źródeł konfliktów społecznych Coraz większe problemy komunikacyjne oraz nieracjonalne wydawanie środków publicznych na ciągle rozbudowywaną infrastrukturę techniczną Zmiana podejścia przy zatwierdzaniu Planów Zagospodarowania Przestrzennego. Gminy powinny rezygnować z nadmiernie wysokich cen gruntów w centrum, przeznaczonych pod budownictwo mieszkaniowe Przez poprawę jakości przestrzeni publicznej w centrach miast obniżyć motywację ludzi do przenoszenia się na peryferia Wprowadzenie zasad zintegrowanego prawa miejscowego regulujących gospodarowanie przestrzenią Prowadzenie zrównoważonej gospodarki przestrzennej, tj. wyznaczanie terenów mieszkaniowych w powiązaniu z analizą opłacalności ekonomicznej w zakresie rozbudowy infrastruktury komunikacyjnej i technicznej Odzyskiwanie obszarów w centrum miasta dla celów nowoczesnego budownictwa ogólnego (w tym: mieszkaniowego) przez wyburzanie starych (niekoniecznie historycznych) zabudowań, zabudowę pustek i przestrzeni zdegradowanych 117

118 Zjawisko Występowanie Prognoza Przeciwdziałanie Nasilone występowanie patologii społecznych zjawiska wykluczenia oraz napięcia między tempem życia i potrzebami rodzinnymi, socjalizacji zachowań itd. Tendencja ogólnoświatowa nie tylko związana z naszą specyfiką. W GOM szczególnie w Katowicach, Gliwicach, Tychach, Sosnowcu. Problem wynika z urbanizacji i metropolizacji ale także z zagrożenia bezrobociem, konsumpcjonizmu oraz dewaluacji i negowania wartości uniwersalnych Problem będzie narastał Proces samowykluczenia będzie postępował i istotnie oddziaływał na zanikanie tradycyjnego modelu rodziny Poszerzanie obszarów patologii spowoduje utrwalanie się źródeł tych zjawisk Bez identyfikacji przyczyn usuwanie patologii będzie niemożliwe Zmiany w prawie pracy, zwłaszcza w części dotyczącej elastycznych form pracy i zatrudnienia Działania edukacyjne i promocyjne wskazujące na zagrożenia, wynikające z samowykluczenia Systemowe wsparcie młodych małżeństw i rodzin Tworzenie interwencyjnych miejsc pracy przez samorządy Pomoc społeczna uwarunkowana zaangażowaniem własnym zainteresowanych Pomocnicze kształcenie w zakresie prawa rodzinnego Programy zapobiegania marginalizowaniu i wykluczeniu społecznemu ściśle powiązane z planami restrukturyzacyjnymi (ograniczanie zatrudnienia), szczególnie w starej gospodarce Przeciwdziałanie zjawisku gettoizacji przestrzeni (dzielnice biedy i dobrobytu) Rozsądna polityka wobec rodzin wielodzietnych (zmiany podatkowe, usankcjonowanie pracy kobiety w domu) Kreowanie i pielęgnowanie poczucia identyfikacji z miejscem Przewidywane trendy zachowania się czynników jako podstawa propozycji scenariuszy uwarunkowań rozwoju usług Czynniki kluczowe (scenariuszowe) i czynniki motoryczne opisane w podrozdziale zostały przeformułowane w taki sposób, aby nie zawierały oceny ich aktualnego stanu (trendu). W ten sposób umożliwiono wykorzystanie ich do formułowania hipotez przyszłości opartych na hipotezach zachowania się czynników. Lista czynników po przeformułowaniu i nadaniu nowej numeracji jest następująca: I. Wspólna (metropolitalna) polityka przestrzenna (najważniejszy czynnik motoryczny). II. Atrakcyjność przestrzeni publicznej (wyraz występowania lub braku ładu przestrzennego). III. Jakość skomunikowania zewnętrznego (lotnicze, drogowe, kolejowe). 118

119 IV. Społeczna nośność oraz instytucjonalizacja (GZM) idei metropolii. V. Spójność systemu promocji metropolii i jej usług. VI. Jakość asymilacji zewnętrznych środków finansowych na rozwój miast metropolii. VII. Skłonność miast do przełamywania izolacjonizmu (partykularyzmu) komunalnego, przejawiającego się brakiem inicjatyw na rzecz ponadmiejskich systemów zarządzania usługami publicznymi. VIII. Skłonność miast do kooperatywnego rozwoju (odchodzenia od hiperkonkurencji). Przewidywanie zachowania się czynników było podstawą formułowania wariantów przyszłości (scenariuszy uwarunkowań rozwoju usług) przedstawionych w rozdziale 5. Punktem wyjścia było przewidywanie zachowania się czynników kluczowych (w tym motorycznych) Panelu Horyzontalnego w każdym z czterech scenariuszy uwarunkowań ponadregionalnych, przez dokonanie wpisów w poszczególnych kolumnach (tab. 12.4). Każdy wpis: lub lub lub 0 był wynikiem uzgodnienia najbardziej prawdopodobnego zachowania się danego czynnika. Tabela Podstawowe trendy zachowania się czynników kluczowych wyniki prac Panelu Horyzontalnego (opis scenariuszy zob. rozdział 5) Czynniki kluczowe Panelu Horyzontalnego Uwarunkowania ponadregionalne Czynniki motoryczne Pozostałe czynniki I II III IV V VI VII VIII Scenariusz skok cywilizacyjny Scenariusz twarde dostosowania Scenariusz trudna modernizacja Scenariusz słabnący rozwój Najbardziej prawdopodobne zachowanie się czynnika: Kontynuacja dzisiejszego stanu trendu Natężenie czynnika wzrośnie/trend ulegnie wzmocnieniu Natężenie czynnika zmaleje/trend ulegnie osłabieniu Czynnik straci na znaczeniu (będzie pomijalny w kontekście scenariusza) Powiązanie wizji i scenariuszy rozwoju usług Panel Horyzontalny wypracował zasadniczą, wspólną dla wszystkich Paneli Tematycznych, część docelowej wizji usług metropolitalnych w 2030 r. (wizja ta jest przedstawiona w rozdziale 4 niniejszej monografii). Najważniejsze elementy tej wizji zostały sformułowane w postaci tez, które następnie poddano weryfikacji przez ankietę delficką z udziałem ponad 200 respondentów. Zweryfikowaną wizję skonfrontowano z możliwymi scenariuszami uwarunkowań rozwoju (zob. rozdz. 6). Rezultatem tej konfrontacji były scenariusze rozwoju usług publicznych. Dorobek Panelu Horyzontalnego został wykorzystany do sformułowania ogólnej części scenariusza rozwoju usług (rozdz. 7.1), stanowiącej podstawę 119

120 szczegółowych przewidywań rozwoju usług w czterech kluczowych obszarach. Jeszcze przed wykonaniem tekstowej wersji scenariusza ogólnego wykonano obszerną pracę analityczną, w wyniku której powstała graficzna postać scenariusza ( mapa drogowa ), w której skoncentrowano się na przedstawieniu głównych zdarzeń w tworzeniu metropolitalnego wymiaru poszczególnych obszarów usług. W niniejszym rozdziale przedstawiono uproszczoną postać mapy drogowej, ilustrującą wprowadzanie metropolitalnego poziomu zarządzania poszczególnymi obszarami usług, wraz z wyjaśnieniami do tej mapy (rys ). Schemat ten dobrze oddaje podejście Panelu Horyzontalnego do pracy interdyscyplinarnej: obowiązkiem ekspertów była ustawiczna konfrontacja różnych aspektów danego zjawiska. Pozornie prosty schemat ukazujący trzy warianty (trzy kolory kamieni ) przyszłości, różniące się czasem realizacji poszczególnych elementów wizji, był oparty na: gruntownym przemyśleniu podobieństw i różnic między uwarunkowaniami skoku cywilizacyjnego, twardych dostosowań i trudnej modernizacji (zob. rozdz. 6), szczegółowej analizie rezultatów ankiety typu delfickiego, gdzie pytano m.in. o czasowe przedziały urzeczywistnienia danego elementu wizji oraz o niezbędne działania, próbie zrozumienia głównych powiązań przyczynowo-skutkowych między poszczególnymi elementami wizji [13]. Rysunek Legenda do mapy drogowej przedstawionej na rysunku

121 Rysunek Wprowadzanie metropolitalnego wymiaru usług publicznych w różnych wariantach przyszłości 121

Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w ramach Zadania III

Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w ramach Zadania III Katowice, 28.03.2011r. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w

Bardziej szczegółowo

Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r.

Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny

Bardziej szczegółowo

Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w ramach Zadania III

Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w ramach Zadania III Katowice, 28.03.2011r. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w

Bardziej szczegółowo

Konferencja zamykająca

Konferencja zamykająca Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja zamykająca Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r. Panel PT1 TRANSPORT Prof. Marek

Bardziej szczegółowo

STATYSTYCZNY OBRAZ METROPOLII STAN OBECNY I PERSPEKTYWY ROZWOJU FORESIGHT METROPOLITALNY. PRZYPADEK GÓRNOŚLĄSKI

STATYSTYCZNY OBRAZ METROPOLII STAN OBECNY I PERSPEKTYWY ROZWOJU FORESIGHT METROPOLITALNY. PRZYPADEK GÓRNOŚLĄSKI UNIWERSYTET EKONOMICZNY W KATOWICACH KATEDRA BADAŃ STRATEGICZNYCH I REGIONALNYCH KONFERENCJA NAUKOWA: STATYSTYCZNY OBRAZ METROPOLII STAN OBECNY I PERSPEKTYWY ROZWOJU A.KLASIK, J. BINIECKI FORESIGHT METROPOLITALNY.

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje strategiczne

Rekomendacje strategiczne Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja zamykająca Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r. Rekomendacje strategiczne prof.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja projektu: Logistyka Bytom. GC Investment, Katowice, 2014

Prezentacja projektu: Logistyka Bytom. GC Investment, Katowice, 2014 Prezentacja projektu: Logistyka Bytom GC Investment, Katowice, 2014 1 Lokalizacja: Górny Śląsk Powierzchnia: 1 218 km 2 Liczba ludności: 1 978,6 tys. Najatrakcyjniejszy subregion w Polsce - wg. raportu

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r.

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020 Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Uwarunkowania programowe Unia Europejska Strategia Europa 2020 Pakiet legislacyjny dla Polityki

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020. Mirosław Sekuła Marszałek Województwa Śląskiego

Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020. Mirosław Sekuła Marszałek Województwa Śląskiego Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020 Mirosław Sekuła Marszałek Województwa Śląskiego Strategia Rozwoju Polski Południowej -budowanie przewagi kooperacyjnej - od konkurencji do kooperacji

Bardziej szczegółowo

Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych. Radlin, 14 marca 2014 r.

Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych. Radlin, 14 marca 2014 r. Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych Radlin, 14 marca 2014 r. Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych Cele Obserwatoriów Specjalistycznych 1. Wsparcie i usprawnienie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Robocze wyniki analizy SWOT. w ramach procesu przygotowania. Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego

Robocze wyniki analizy SWOT. w ramach procesu przygotowania. Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego Robocze wyniki analizy SWOT w ramach procesu przygotowania Strategii Rozwoju Województwa Opolskiego Opiekun naukowy procesu przygotowania SRWO: prof. dr hab. Krystian Heffner Analiza SWOT nasze podejście

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU 151 KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU Nazwa programu: Kulturalny Poznań nr programu: 7 Kontynuacja Planu Rozwoju Miasta Poznania Cele strategiczne: Zwiększenie znaczenia miasta jako ośrodka wiedzy, kultury,

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego

Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Urząd d Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego na lata 2007 - Ostrowiec Świętokrzyski,

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Priorytety ZWM w zakresie polityki regionalnej na rzecz rozwoju gospodarczego

Priorytety ZWM w zakresie polityki regionalnej na rzecz rozwoju gospodarczego XXXVI posiedzenie Komisji Wspólnej Samorządów Terytorialnych i Gospodarczych Małopolski Marek Sowa Marszałek Województwa Małopolskiego Kluczowe zadania dla Regionu: 1. Finalizacja pakietu planowania strategicznego

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Katowice Kreatywne Miasto zarządzanie zmianą

Katowice Kreatywne Miasto zarządzanie zmianą Katowice Kreatywne Miasto zarządzanie zmianą Warszawa Wrocław Katowice Misato i aglomeracja Kraków Polska z satelity Katowice miasto w aglomeracji Liczba miast w aglomeracji 17 Katowice, Będzin, Bytom,

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego WSPARCIE DZIAŁAŃ INWESTYCYJNYCH W RPO WM 2014-2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dr Stanisław Sorys Wicemarszałek Województwa Małopolskiego 1_GOSPODARKA WIEDZY 2_CYFROWA MAŁOPOLSKA 3_PRZEDSIĘBIORCZA

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Rozporządzenie ogólne PE i Rady Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 maja 2012 r. Tomasz Geodecki Piotr Kopyciński Łukasz Mamica Marcin Zawicki Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do

Bardziej szczegółowo

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa stanowi podstawowe narzędzie dla prowadzenia polityki przestrzennej w jego obszarze. Jej prowadzenie służy realizacji celu publicznego, jakim jest ochrona

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek

Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek Prof. dr hab. Tomasz Kaczmarek Integracja terytorialna Obszar funkcjonalny Poznania Integracja instytucjonalna Samorządy 3 szczebli, instytucje, organizacje działające na obszarze Metropolii Koncepcja

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Nauka- Biznes- Administracja

Nauka- Biznes- Administracja Nauka- Biznes- Administracja Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2011

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2011 Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2011 IDENTYFIKACJA POTENCJAŁU I ZASOBÓW DOLNEGO ŚLĄSKA W OBSZARZE NAUKA I TECHNOLOGIE NA RZECZ POPRAWY JAKOŚCI ŻYCL4 (QUALITY OF LIFE) ORAZ WYTYCZENIE PRZYSZŁYCH

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004 KSZTAŁTOWANIE I REALIZACJA POLITYKI ENERGETYCZNEJ NA POZIOMIE WOJEWÓDZTWA STAN OBECNY, PRIORYTETY NA PRZYSZŁOŚĆ W KONTEKŚCIE PROWADZONEJ AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA. Wydział Programowania

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot

Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot Strategia Rozwoju Małopolski i finansowanie jej wdrożenia w ramach programu regionalnego w latach 2014 2020 Małgorzata Potocka-Momot Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej

Bardziej szczegółowo

Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów

Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów Rola sektora kreatywnego w rozwoju miast i regionów Przemysły kreatywne stają cię coraz ważniejsze dla kształtowania rozwoju gospodarczego regionów i miast. Trudności definicyjne Działalność, która wywodzi

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Strategia Marki Rzeszów na lata 2009-2013 - aktualizacja Miejsce dla zmiany życia

Strategia Marki Rzeszów na lata 2009-2013 - aktualizacja Miejsce dla zmiany życia Załącznik nr 5 Analiza zgodności endogenicznych dokumentów strategicznych ze Strategią Marki Rzeszów. Wizja Cele strategiczne Rdzeń i Submarki Strategia Marki Rzeszów na lata 2009-2013 - aktualizacja Miejsce

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI I REKOMENDACJE Prowadzenie Centrum Wdrażania Projektów przy BPN Zadanie A działania analityczne WNIOSKI I REKOMENDACJE Białowieża, 26.06.2014 dr hab. Artur Bołtromiuk, prof. IRWiR PAN Institute of Rural and Agricultural

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Profil jednostki, specjalizacja, obszary badawcze Niepubliczna szkoła wyższa o szerokim profilu biznesowym, posiadającą pełne uprawnienia akademickie. Założona w 1993

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH

w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH 1 w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH 2 Fundusze zewnętrzne 2014 2020, (projekty programów operacyjnych) 1. REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY DLA WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ Zrównoważony rozwój w strategii woj. wielkopolskiego wprowadzenie do części warsztatowej Patrycja Romaniuk, Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć Poznań, 04.03.2013 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG)

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG) Priorytet 1 - Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie1.1. Wsparcie badań naukowych dla budowy gospodarki opartej na wiedzy Identyfikacja kierunków prac B+R mających na celu zdynamizowanie rozwoju

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego na lata 2013-2020

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego na lata 2013-2020 Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego na lata 2013-2020 RIS komunikuje politykę innowacyjną regionu 1. Promuje podejście procesowe i celowe, by nie powielać instrumentów i instytucji polityki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY POLSKA WSCHODNIA

PROGRAM OPERACYJNY POLSKA WSCHODNIA PROGRAM OPERACYJNY POLSKA WSCHODNIA OŚ PRIORYTETOWA I Innowacyjna Polska Wschodnia Priorytet Inwestycyjny 1.2 Zwiększenie aktywności przedsiębiorstw w zakresie B+R. Przykładowe typy projektów: Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r.

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r. Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego Warszawa, 2 marca 2012r. 1. Inteligentna specjalizacja kraj czy region? 2. Inteligenta specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw prof. dr hab. Krystyna Poznańska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Katedra Zarządzania Innowacjami Poziom innowacyjności Polski na tle UE W raporcie

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Łukasz Urbanek. Departament RPO. Kierownik Działu Programowania i Ewaluacji. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego

Łukasz Urbanek. Departament RPO. Kierownik Działu Programowania i Ewaluacji. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego 1 Łukasz Urbanek Kierownik Działu Programowania i Ewaluacji Departament RPO Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Strategia lizbońska 2007-2013 Strategia Europa 2020 2014-2020 Główne założenia

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Zarządzanie OM. Mirosław Grochowski

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Zarządzanie OM. Mirosław Grochowski OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU Zarządzanie OM Mirosław Grochowski 1 Plan konsultacji Prezentacja założeń diagnozy Wskazanie głównych obszarów problemowych Pytania badawcze

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna

Bardziej szczegółowo

Ekspertyza nr 1. Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego w Katowicach Katowice, czerwiec 2009 r.

Ekspertyza nr 1. Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego w Katowicach Katowice, czerwiec 2009 r. Projekt pn. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym realizowany w ramach: poddziałania 1.1.1 Projekty badawcze z wykorzystaniem metody foresight

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje Toruń, 13.12.2012 Co oznacza inteligentna specjalizacja? Inteligentna specjalizacja to: identyfikowanie wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Spotkanie Partnerów projektu. Biuro GOM, 10 kwietnia 2013 r.

Spotkanie Partnerów projektu. Biuro GOM, 10 kwietnia 2013 r. Spotkanie Partnerów projektu Zintegrowana Miejsce i data prezentacji Strategia Rozwoju Metropolii Biuro GOM, 10 kwietnia 2013 r. Dlaczego potrzebna jest strategia? Dostosowanie do wymogów UE w nowej perspektywie

Bardziej szczegółowo

STYMULOWANIE DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ I INNOWACYJNOŚCI GOSPODARKI

STYMULOWANIE DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ I INNOWACYJNOŚCI GOSPODARKI SPIS TREŚCI Wstęp 9 KREATYWNOŚĆ, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I KAPITAŁ LUDZKI Jan Koch 13 Metody generowania nowych pomysłów Krzysztof B. Matusiak, Łukasz Arendt 29 Kadry dla nowoczesnej gospodarki wyzwania dla

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 45/2014 Zarządu Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP w Katowicach z dnia 6 maja 2014 r.

UCHWAŁA NR 45/2014 Zarządu Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP w Katowicach z dnia 6 maja 2014 r. UCHWAŁA NR 45/2014 Zarządu Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP w Katowicach z dnia 6 maja 2014 r. w sprawie: prowadzenia prac związanych z wdrożeniem na obszarze KZK GOP Inteligentnego Systemu Zarządzania

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA TRANSPORTU PUBLICZNEGO W METROPOLII STAN ISTNIEJĄCY I KIERUNKI ROZWOJU

ORGANIZACJA TRANSPORTU PUBLICZNEGO W METROPOLII STAN ISTNIEJĄCY I KIERUNKI ROZWOJU I FORUM TRANSPORTU AGLOMERACYJNEGO PLAN TRANSPORTOWY W USTAWIE O PUBLICZNYM TRANSPORCIE ZBIOROWYM WARSZAWA 25.11.2009 r. ORGANIZACJA TRANSPORTU PUBLICZNEGO W METROPOLII GÓRNOŚLĄSKIEJ STAN ISTNIEJĄCY I

Bardziej szczegółowo

Budowa sieci szerokopasmowej dla społeczeństwa informacyjnego na terenie Gmin Górnego Śląska wraz z punktami dostępu Hot-spot

Budowa sieci szerokopasmowej dla społeczeństwa informacyjnego na terenie Gmin Górnego Śląska wraz z punktami dostępu Hot-spot Budowa sieci szerokopasmowej dla społeczeństwa informacyjnego na terenie Gmin Górnego Śląska wraz z punktami dostępu Hot-spot Działanie 2.1. Infrastruktura społeczeństwa informacyjnego Obszar 24.2 objęty

Bardziej szczegółowo

Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego dla realizacji projektów PO WER.

Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego dla realizacji projektów PO WER. Wojciech Lasota (BWR), koordynacja procesu tworzenia strategii jednostek UW Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego dla realizacji projektów PO WER. Znaczenie Strategii Rozwoju Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Strategiczne planowanie na Mazowszu jako Regionie Wiedzy

Strategiczne planowanie na Mazowszu jako Regionie Wiedzy Strategiczne planowanie na Mazowszu jako Regionie Wiedzy Konferencja pt. Innowacyjność i e-rozwój Województwa Mazowieckiego jako kluczowe czynniki wdrażania polityki strukturalnej w latach 2007-2013 26

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 r.

Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 r. SAMORZĄD WOJEWÓDZTWA OPOLSKIEGO Strategia Rozwoju Województwa Opolskiego do 2020 r. Opole 2013 Województwo opolskie przyjazne mieszkańcom i przedsiębiorcom HIERARCHICZNY UKŁAD PIĘCIU POZIOMÓW PLANOWANIA

Bardziej szczegółowo

www.medsilesia.com www.medsilesia.com Oferta usług rozwojowych dla branży medycznej KLASTER MedSilesia

www.medsilesia.com www.medsilesia.com Oferta usług rozwojowych dla branży medycznej KLASTER MedSilesia RAZEM DLA INNOWACYJNEJ MEDYCYNY Klaster MedSilesia to: potencjał technologii, wyrobów, urządzeń medycznych, wszystkie kluczowe jednostki naukowe i uczelnie ze Śląska, najważniejsze innowacyjne przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

OD GORZOWSKIEGO OŚRODKA TECHNOLOGICZNEGO DO PARKU NAUKOWO-PRZEMYSŁOWEGO

OD GORZOWSKIEGO OŚRODKA TECHNOLOGICZNEGO DO PARKU NAUKOWO-PRZEMYSŁOWEGO OD GORZOWSKIEGO OŚRODKA TECHNOLOGICZNEGO DO PARKU NAUKOWO-PRZEMYSŁOWEGO idea - elementy - perspektywy Gorzów Wlkp. 4 marca 2013 1 Gorzów miasto przemysłu 2 Inspiracje Świadomość przemian rynku pracy Zmiana

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013

Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 Program Operacyjny Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 1 POWT Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013 CEL PROGRAMU 2 POWT Republika Czeska - Rzeczpospolita

Bardziej szczegółowo

Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury

Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury Anna Dąbrowska Fundacja Centrum Analiz Transportowych i Infrastrukturalnych Warszawa,

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU SYSTEMU TRANSPORTU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO. PAŹDZIERNIK 2013 r.

STRATEGIA ROZWOJU SYSTEMU TRANSPORTU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO. PAŹDZIERNIK 2013 r. 1 STRATEGIA ROZWOJU SYSTEMU TRANSPORTU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO PAŹDZIERNIK 2013 r. CEL 2 z 17 CELEM OPRACOWANIA DOKUMENTU JEST STWORZENIE W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM EFEKTYWNEGO SYSTEMU TRANSPORTU UMOŻLIWIAJĄCEGO:

Bardziej szczegółowo

Działalność badawcza Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Warszawa, 27 maja 2009 r.

Działalność badawcza Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Warszawa, 27 maja 2009 r. 2009 Działalność badawcza Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Warszawa, 27 maja 2009 r. Warszawa, 27 maja 2009 r. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości PARP jest rządową agencją podległą Ministrowi

Bardziej szczegółowo

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Czesław Witkowski Magdalena Kachniewska Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Warszawa 2005 Czesław Witkowski: wstęp, rozdział I pkt. 5, rozdział II, rozdział III, rozdział IV, rozdział

Bardziej szczegółowo

Obsługa inwestorów w zakresie Odnawialnych Źródeł Energii w Szczecinie

Obsługa inwestorów w zakresie Odnawialnych Źródeł Energii w Szczecinie Obsługa inwestorów w zakresie Odnawialnych Źródeł Energii w Szczecinie Marek Kubik p.o. Dyrektor Wydziału Obsługi Inwestorów i Biznesu Urząd Miasta Szczecin Szczecin, dnia 09.10.2014 r. Stolica Euroregionu

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Na realizacje projektów do Polski w latach 2014-2020 z budżetu Unii Europejskiej trafić ma 82,5 mld euro Kwota zostanie podzielona odpowiednio:

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015

FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015 FUNDUSZE STRUKTURALNE ĆWICZENIA SEMESTR ZIMOWY 2014/2015 Książki Małgorzata Sikora- Gaca, Urszula Kosowska (Fundusze Europejskie w teorii i praktyce, Warszawa 2014 Magdalena Krasuska, Fundusze Unijne w

Bardziej szczegółowo

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Towarzystwo Inicjatyw Europejskich ul. Próchnika 1 lok. 303 90-408 Maj 2013 Operator Programu Wolontariatu Długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Strategia ZIT dla rozwoju AKO

Strategia ZIT dla rozwoju AKO Strategia ZIT dla rozwoju AKO Konferencja 21 lipca 2015 Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna 2007-2013 Wizja, cel główny Aglomeracja Kalisko-Ostrowska

Bardziej szczegółowo

Obserwatorium Specjalistyczne w obszarze Technologie dla Ochrony Środowiska. 14 marca 2014 r.

Obserwatorium Specjalistyczne w obszarze Technologie dla Ochrony Środowiska. 14 marca 2014 r. Obserwatorium Specjalistyczne w obszarze Technologie dla Ochrony Środowiska 14 marca 2014 r. dr inż. Jan Bondaruk mgr Anna Skalny Główny Instytut Górnictwa Sieć regionalnych obserwatoriów specjalistycznych

Bardziej szczegółowo

PROJEKTY Z LISTY PODSTAWOWEJ PROGRAMU ROZWOJU SUBREGIONU CENTRALNEGO lp NAZWA PROJEKTU BENEFICJENCI DZIAŁANIE 2.1. INFRASTRUKTURA SPOŁECZEŃSTWA

PROJEKTY Z LISTY PODSTAWOWEJ PROGRAMU ROZWOJU SUBREGIONU CENTRALNEGO lp NAZWA PROJEKTU BENEFICJENCI DZIAŁANIE 2.1. INFRASTRUKTURA SPOŁECZEŃSTWA PROJEKTY Z LISTY PODSTAWOWEJ PROGRAMU ROZWOJU SUBREGIONU CENTRALNEGO lp NAZWA PROJEKTU BENEFICJENCI DZIAŁANIE 2.1. INFRASTRUKTURA SPOŁECZEŃSTWA INFORMACYJNEGO 1. SilesiaNet budowa społeczeństwa informacyjnego

Bardziej szczegółowo

Organizacja transportu publicznego

Organizacja transportu publicznego Organizacja transportu publicznego Jędrzej Gadziński Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej UAM w Poznaniu Projekt częściowo finansowany przez Unię Europejską w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany Program Rewitalizacji Obszaru Funkcjonalnego (ZPROF) Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowic do 2030 roku.

Zintegrowany Program Rewitalizacji Obszaru Funkcjonalnego (ZPROF) Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowic do 2030 roku. Zintegrowany Program Rewitalizacji Obszaru Funkcjonalnego (ZPROF) Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowic do 2030 roku styczeń 2015 O dokumencie ZPROF wprowadzenie Dokument Zintegrowany Program Rewitalizacji

Bardziej szczegółowo

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r.

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Innowacje i Inteligentny Rozwój Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Wsparcie innowacyjności w latach 2014-2020 W perspektywie 2014-2020 wsparcie

Bardziej szczegółowo

Program Bałtyk 2015-2020

Program Bałtyk 2015-2020 Program Bałtyk 2015-2020 Realizowany w ramach Inicjatywy Odpowiedzialny Transport 2014-2020 Szanowni Państwo, Serdecznie zapraszamy do przystąpienia do Programu Bałtyk. Program stanowi platformę wymiany

Bardziej szczegółowo

Zakład Polityki Transportowej, Metod Matematycznych i Finansów

Zakład Polityki Transportowej, Metod Matematycznych i Finansów ZAKRESY TEMATYCZNE PRAC DYPLOMOWYCH INŻYNIERSKICH I MAGISTERSKICH DLA STUDENTÓW STUDIÓW STACJONARNYCH I NIESTACJONARNYCH I i II STOPNIA rok akademicki 2015/2016 prof. dr hab. Janusz Soboń Zakład Polityki

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020

STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020 STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ NA LATA 2012-2020 Gliwice, luty 2012 r. 1 Wprowadzenie Strategia Wydziału Górnictwa i Geologii Politechniki Śląskiej na lata 2012-2020

Bardziej szczegółowo

Poprawa jakości i dostępności usług publicznych w świetle przeprowadzonych badań i nowej perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020

Poprawa jakości i dostępności usług publicznych w świetle przeprowadzonych badań i nowej perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020 Poprawa jakości i dostępności usług publicznych w świetle przeprowadzonych badań i nowej perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020 EuroCompass Sp. z o.o., ul. Vetterów 1, 20-277 Lublin KRS: 0000425862

Bardziej szczegółowo

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki.

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Efektem pierwszego etapu prac na Programem Rozwoju Miasta Łomża było powstanie analizy SWOT i

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata 2011-2020 Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego.

Bardziej szczegółowo

temat konferencji: DETERMINANTY ROZWOJU MIAST W KONTEKŚCIE POLITYKI MIEJSKIEJ PO ROKU 2013

temat konferencji: DETERMINANTY ROZWOJU MIAST W KONTEKŚCIE POLITYKI MIEJSKIEJ PO ROKU 2013 temat konferencji: DETERMINANTY ROZWOJU MIAST W KONTEKŚCIE POLITYKI MIEJSKIEJ PO ROKU 2013 CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA ROZWÓJ MIAST W KONTEKŚCIE POLITYKI MIEJSKIEJ PO ROKU 2013 tytuł wystąpienia: ROLA MIASTA

Bardziej szczegółowo

Program EIT + www.eitplus.wroclaw.pl E U R O P E J S K I I N S T Y T U T T E C H N O L O G I C Z N Y. Szanowni Państwo,

Program EIT + www.eitplus.wroclaw.pl E U R O P E J S K I I N S T Y T U T T E C H N O L O G I C Z N Y. Szanowni Państwo, E U R O P E J S K I I N S T Y T U T T E C H N O L O G I C Z N Y Szanowni Państwo, utworzenie w Europie nowego ośrodka łączącego edukację, badania naukowe i innowacje Europejskiego Instytutu Technologicznego

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania inwestycji w gospodarce odpadami ze środków Unii Europejskiej

Możliwości finansowania inwestycji w gospodarce odpadami ze środków Unii Europejskiej Możliwości finansowania inwestycji w gospodarce odpadami ze środków Unii Europejskiej Aleksandra Malarz Z-ca Dyrektora Departament Integracji Europejskiej Ministerstwo Środowiska Katowice, 23 marca 2004

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu

WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu WSPARCIE WIELKOPOLSKIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W RAMACH WRPO 2014+ 1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Cel główny WRPO 2014+ POPRAWA KONKURENCYJNOŚCI I SPÓJNOŚCI WOJEWÓDZTWA Alokacja

Bardziej szczegółowo

UNIA EUROPEJSKA Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

UNIA EUROPEJSKA Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego Podstawowa dokumentacja konkursowa Podstawowa dokumentacja konkursowa Regionalny Program Operacyjny Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2007-2013 Szczegółowy opis priorytetów RPO WZ Przewodnik do

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY INTELIGENTNY ROZWÓJ

PROGRAM OPERACYJNY INTELIGENTNY ROZWÓJ PROGRAM OPERACYJNY INTELIGENTNY ROZWÓJ Celem Programu jest promowanie inwestycji przedsiębiorstw w badania i innowacje oraz rozwijanie powiązań i synergii między przedsiębiorstwami, ośrodkami badawczo-rozwojowymi

Bardziej szczegółowo

INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania

INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania INTERREG IIIA Polska-Czechy Priorytety i działania Departament Koordynacji Programów Operacyjnych UMWO Priorytety i działania Priorytet 1 Dalszy rozwój i modernizacja infrastruktury dla zwiększenia konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R.

PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R. Opracowania sygnalne PODMIOTY GOSPODARKI NARODOWEJ WPISANE DO REJESTRU REGON W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM. STAN NA KONIEC 2007 R. Urząd Statystyczny w Katowicach, ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice www.stat.gov.pl/katow

Bardziej szczegółowo