Spis treści ISSN X BIOTECHNOLOGIA ROLNICZA NOWE PERSPEKTYWY W PRODUKCJI ROŚLINNEJ... 2

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis treści ISSN 1231-918 X BIOTECHNOLOGIA ROLNICZA NOWE PERSPEKTYWY W PRODUKCJI ROŚLINNEJ... 2"

Transkrypt

1 HODOWLA ROŚLIN I NASIENNICTWO NR 3/2009 KWARTALNIK POLSKIEJ IZBY NASIENNEJ Spis treści BIOTECHNOLOGIA ROLNICZA NOWE PERSPEKTYWY W PRODUKCJI ROŚLINNEJ... 2 BIOLUMINESCENCJA W TRANSFORMACJI GENETYCZNEJ ORGANIZMÓW... 7 BADANIA DNA W OCENIE ODMIAN DLACZEGO TAK DLACZEGO NIE KILKA UWAG DO PROBLEMATYKI BIOTECHNOLOGICZNEJ HODOWLA I ODMIANY ROŚLIN ZIELARSKICH PRZESŁANKI ZWIĘKSZENIA WYMIANY KWALIFIKOWANYCH NASION W ROLNICTWIE (NA PRZYKŁADZIE ZIEMNIAKÓW) ŁUBIN ŹRÓDŁEM BIAŁKA DLA EUROPY Redaguje zespół: Karol Duczmal - redaktor naczelny Eugeniusz Piątek Andrzej Szymański Adres redakcji: Poznań ul. Kochanowskiego 7/603 tel/fax (061) Skład i druk: PRODRUK Poznań, ul. Błażeja 3 tel. (061) Zasady zgłaszania artykułów: Artykuły prosimy nadsyłać do sekretariatu Redakcji w jednym egzemplarzu wraz z dyskietką lub pocztą ową, z podaniem imienia, nazwiska autora, dokładnego adresu i nr telefonu oraz nazwy zakładu pracy. Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych i zastrzega sobie prawo skrótów tekstów, ograniczenia liczby rysunków, tabel i wykresów w ramach opracowania redakcyjnego. POSTĘP W MIĘDZYNARODOWEJ OCENIE NASION PRODUKCJA PELETU Z ODPADÓW W PRODUKCJI MATERIAŁU SIEWNEGO Z ŻYCIA PIN Za treść artykułów odpowiedzialni są autorzy. Poglądy przez nich wyrażone nie muszą być zgodne z poglądami Redakcji. Tytuł indeksowany przez AGRO - LIBREX Nakład 350 szt. ISSN X Zamówienia na prenumeratę prosimy kierować do biura Redakcji w formie pisemnej lub przekazu pieniężnego. Przedruk w całości lub w części dozwolony tylko za zgodą redakcji. Cena 1 numeru: 15 zł (w tym 0% VAT)

2 Robert Gabarkiewicz GBE Polska w Warszawie BIOTECHNOLOGIA ROLNICZA NOWE PERSPEKTYWY W PRODUKCJI ROŚLINNEJ Rośliny stanowią podstawowe źródło żywności dla ludzi i zwierząt. Dlatego też głównym celem rolnictwa jest produkcja roślin w ilości wystarczającej do zaspokojenia potrzeb wyżywienia świata. Na przestrzeni ostatnich lat człowiek usiłował udomowić rośliny, selekcjonując te o cechach pożądanych, jednocześnie eliminując cechy nieodpowiednie, tworząc w ten sposób następne generacje roślin uprawnych. Hodowla roślin spowodowała znaczący przyrost plonów (np. wzrost 5-10-krotny przez ostatni wiek w przypadku zbóż). Wiele cech zostało znacząco ulepszonych, np. wzrost roślin, plony, poziom ich odporności na choroby i szkodniki itd. Jednakże metody hodowli konwencjonalnej podlegają znaczącym ograniczeniom jak np. trudności w krzyżowaniu różnych gatunków. Można to jednak ominąć stosując metody i techniki inżynierii genetycznej, które pozwalają na wprowadzanie do konkretnej odmiany pożądanych cech z zasobów genowych świata ożywionego. Rośliny uprawne modyfikowane genetycznie (GM) to niewątpliwie jedno z ostatnich osiągnięć na długiej liście metod hodowlanych, włączając w to kolchicynowanie, hodowlę haploidów, hybrydyzację somatyczną i hodowlę markerową. Ulepszanie cech agronomicznych roślin uprawnych powoduje, że ich uprawa jest wydajniejsza lub lepiej dostosowana do specyficznych warunków stresowych. Rośliny, które wyposażono w odporność na szkodniki (kukurydza, bawełna, ziemniaki), odporność na herbicydy (kukurydza, bawełna, soja, rzepak) lub kombinacje tych dwóch cech są głównymi cechami agronomicznymi, które występują obecnie na światowym rynku. Rośliny ulepszone genetycznie bardzo szybko zyskały popularność wśród rolników tak w krajach rozwijających się jak i rozwiniętych ze względu na konkretne korzyści związane z ich uprawą, m.in. zmniejszenie zużycia środków ochrony roślin, wzrost plonów, ekonomiczna opłacalność, poprawa jakości plonów. Kolejnym typem cech agronomicznych jest wyposażanie roślin uprawnych na drodze biotechnologii w odporność na wirusy. Szereg upraw (papaja, kasawa, dynia, ziemniaki) są dzisiaj chronione przed chorobami wirusowymi w ten sposób. Pomimo tego, że większość z tych produktów nie odniosła sukcesu rynkowego są one bardzo ważne, szczególnie dla krajów rozwijających się, a prace nad ich udoskonalaniem stale trwają. Postęp w szerszym wykorzystaniu cech agronomicznych został już wprowadzony na rynek w postaci roślin zawierających np. kilka cech Bt (odporność na poszczególne grupy szkodników). Uprawy zawierające kilka cech są bardziej uniwersalne, a ponadto opóźniają powstawanie odporności 2

3 wśród zwalczanych szkodników i zapewniają ochronę przeciw różnym grupom szkodników. Dzisiaj problem ten staje się bardzo znaczący w świetle obecnej sytuacji i wyzwań, przed jakimi staje obecnie rolnictwo. Najważniejsze z nich to: znaczny wzrost liczby mieszkańców na Ziemi, ograniczone ilości powierzchni pól uprawnych, zmiany klimatyczne, zmniejszająca się dostępność wody, konieczność ograniczania emisji gazów cieplarnianych, prowadzenie produkcji rolniczej w sposób bardziej zrównoważony. Biotechnologia rolnicza może zaoferować dobre rozwiązania niektórych z tych problemów. Każdego roku przybywa 73 mln ludzi, wg FAO liczba ludności Ziemi osiągnie 7 mld w 2013 r., a 8 mld w 2028 r. Dodatkowo wzrost wykształcenia i dochodów w krajach rozwijających się spowoduje wzrost zapotrzebowania na żywność wysokiej jakości. Szacunki FAO i Banku Światowego mówią o 55% wzroście zapotrzebowania na żywność, a to oznacza, że rolnictwo będzie musiało wyprodukować więcej żywności niż kiedykolwiek wcześniej. W tym samym czasie powierzchnia użytków rolnych na jednego mieszkańca zmniejszy się do poziomu 1800 m 2. Również zmiany klimatu będą miały wpływ na poziom i efektywność produkcji rolniczej. To oznacza, że rolnicy będą musieli znaleźć nowe rozwiązania technologiczne pozwalające zmierzyć się z obecnymi i przyszłymi trudnościami. Dzisiaj rolnictwo jest jednym z największych źródeł emisji gazów cieplarnianych, głownie CO 2. W związku z tym wprowadzenie bardziej zrównoważonych modeli produkcji rolniczej nabiera fundamentalnego znaczenia. Wg Barfood P.i Brooks G ( GM drops: global socio-economic and environmental impact ) dzięki stosowaniu upraw roślin modyfikowanych genetycznie w 2006 r. ograniczenie emisji CO 2 było równoważne usunięciu z dróg 6,5 mln samochodów. Wszystkie te ograniczenia i uwarunkowania powodują, że produkcja rolnicza musi być prowadzona w sposób bardziej efektywny pozwalający uzyskać wyższe, lepszej jakości plony z jednostki powierzchni gruntów ornych. Właśnie biotechnologia rolnicza daje możliwość uprawy roślin o nowych, cennych właściwościach, pozwalających sprostać wyzwaniom stawianym nowoczesnemu rolnictwu. Proces ten będzie przyspieszał w miarę coraz lepszego zrozumienia genetycznej struktury roślin. Dzięki tego rodzaju zmianom, producenci żywności i handel mogą oferować swoim klientom coraz większy wybór produktów wysokiej jakości. Obecne oraz przyszłe korzyści wynikające z biotechnologii roślin wykraczają poza produkty żywnościowe i ich składniki. Badania przyczyniają się do powstania nowych, efektywnych metod produkcyjnych i przynoszą korzyści konsumentom, środowisku naturalnemu oraz innym sektorom gospodarki. Przykłady wyższej jakości i większej różnorodności, niższej zawartości toksyn pochodzenia grzybowego można już dzisiaj znaleźć na polach uprawnych. Już teraz kukurydza genetycznie zmodyfikowana i inne uprawy pomagają zmniejszać naturalne zanieczyszczenie żywności przez mykotoksyny substancje mające negatywny wpływ na zdrowie ludzi i zwierząt. Kukurydza może być porażona chorobami grzybowymi w efekcie zerowania szkodników, czego skutkiem jest zawartość mykotoksyn w ziarnie kukurydzy. Jednakże poprzez uprawę kukurydzy zmodyfikowanej genetycznie odpornej na szkodniki w sposób zasadniczy obniża się zawartość fumonizyn mykotoksyn szczególnie niebezpiecznych dla zwierząt hodowlanych. Dzieje się tak dlatego, że kukurydza genetycznie zmodyfikowana skutecznie broni się przed szkodnikami, które są częściowo odpowiedzialne za powstawanie mykotoksyn. W efekcie z kukurydzy genetycznie zmodyfikowanej powstają bezpieczne plony, spełniające nowe europejskie standardy, dotyczące maksymalnego akceptowalnego poziomu mykotoksyn w żywności i paszach. Obecne korzyści związane z wyższą efektywnością produkcji i wyższym plonowaniem osiągane są dzięki zmniejszonemu zachwaszczeniu i porażeniu przez choroby i szkodniki. Wysokie, stabilne i dobrej jakości plony przyczyniają się do niezakłóconego dostarczania produktów na rynek oraz znacznego zmniejszenia kosztów produkcji. Zmniejszone koszty produkcji wynikające z wykorzystania genetycznych modyfikacji są już widoczne w przypadku soi, kukurydzy, rzepaku i bawełny, które są komponentami zarówno pasz dla zwierząt, jak i żywności dla człowieka. Biotechnologia roślin umożliwia zmniejszenie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko w dwojaki sposób. Po pierwsze, dzięki odmianom roślin odpornych na szkodniki 3

4 zmniejsza się zużycie środków owadobójczych. Po drugie, ogranicza się liczbę wykonywanych zabiegów ochronnych, co zapobiega erozji gleby oraz ogranicza zużycie paliwa i emisje dwutlenku węgla do atmosfery. Nowe metody zrównoważonego rolnictwa odpowiadają oczekiwaniom konsumentów oraz pomagają producentom i handlowi w zwiększeniu konkurencyjności przy zachowaniu korzystnego wpływu na środowisko naturalne. Przemysł spożywczy oraz inne gałęzie przemysłu wykorzystujące produkty poddane genetycznym modyfikacjom będą miały korzystny wpływ na środowisko naturalne. W czasach, gdy Europa jest coraz bardziej zależna od obcych źródeł energii i zobowiązana do redukcji emisji dwutlenku węgla, uprawy GM mogą przynieść przyjazne środowisku rozwiązania, redukując emisję gazów cieplarnianych i ilość importowanej ropy naftowej. W niedalekiej przyszłości będą dostępne nowe uprawy GM o zwiększonej tolerancji na stresy abiotyczne takie jak susza czy zasolenie oraz takie, które efektywniej wykorzystują stosowane nawożenie. Wiele genów odpowiedzialnych za te bardziej skomplikowane cechy będzie osiągalnych dzięki nowatorskim zastosowaniom genomiki. Rośliny odporne na czynniki stresowe mają olbrzymie możliwości w zwiększaniu wydajności produkcji roślinnej. Woda stała się drogocennym dobrem w wielu częściach świata. Straty spowodowane suszą szacuje się na ponad 6,3 miliardów Euro (8 miliardów dolarów) rocznie. Choć żadna roślina nie może rosnąć bez wody, mieszańce genetycznie zmodyfikowanych roślin uprawnych zostały ulepszone pod kątem lepszego i efektywniejszego wykorzystania ograniczonych zasobów wody. Dzięki temu mogą one tolerować okresowe deficyty wody bez negatywnego wpływu na plon. Jest to korzystne dla środowiska, ponieważ eliminuje straty wody spowodowane koniecznością nawadniania. Pozwala to również rolnikom zredukować potencjalnie straty plonów podczas częstych niedoborów wody oraz utrzymać maksymalny plon bez dodatkowych, wzrastających kosztów nawadniania Szereg firm biotechnologicznych, jak i instytutów naukowych, prowadzi prace badawcze w zakresie odporności na okresowe niedobory wody w takich roślinach uprawnych jak kukurydza, bawełna, rzepak i soja. Jako przykłady charakteryzujące poziom zaawansowania prac badawczych można podać rzepak odporny na okresowe niedobory wody, w przypadku, którego wyniki testów polowych przeprowadzonych w 2006 r. wykazały 44% zwyżkę plonów w stosunku do odmiany kontrolnej w warunkach stresu wodnego. Również szereg projektów dotyczących kukurydzy odpornej na okresowe niedobory wody jest prowadzonych zarówno przez sektor prywatny jak i państwowy. Takie firmy jak Monsanto, Pioneer, BASF czy Syngenta prowadzą badania z tego zakresu. Monsanto uznawane za wiodącą firmę w zakresie kukurydzy odpornej na suszę, spodziewa się, że pierwsze produkty komercyjne mogą znaleźć się na rynku już w 2012 r. Całe programy badawcze takie jak Kukurydza odporna na suszę dla Afryki (DTMA Drought Tolerant Maize for Africa) stawiają sobie ambitne cele na uzyskanie w ciągu 10 lat linii hodowlanych lub odmian kukurydzy, pozwalających na uzyskanie w Afryce w warunkach stresu wodnego plonów wyższych o 1 t ziarna na ha. Rośliny uprawne lepiej wykorzystujące nawożenie, szczególnie nawożenie azotowe, nie tylko pozwalają na obniżenie kosztów produkcji, ze względu na obniżone dawki azotu, ale również pomagają chronić środowisko przed zanieczyszczeniami azotem, który jest łatwo wymywany. Biotechnologicznie ulepszony ryż i rzepak z firmy Arcadia Biosciences wymaga zdecydowanie niższego nawożenia, a badania polowe prowadzone z kukurydzą z firmy Monsanto potwierdzają, że przy nawożeniu zaledwie 45 kg N/ha. zapewnia ona poziom plonowania uzyskiwany przez odmiany konwencjonalne nawożone 200 kg N/ha. Szereg nowych korzystnych dla ostatecznego użytkownika właściwości, które zawierają rośliny uprawne modyfikowane genetycznie znajduje się na różnych etapach prac naukowo badawczych oraz w początkowej fazie komercjalizacji. Do grupy takich produktów należy kukurydza o podwyższonej zawartości oleju oraz zawierająca w swoim składzie lizynę, aminokwas niezbędny w żywieniu zwierząt, który obecnie musi być dodawany w trakcie produkcji pasz. Kukurydza ta była uprawiana w 2008 r. w USA na powierzchni ponad ha i pozwoliła na przygotowanie paszy bez dodatku syntetycznej lizyny. Innym 4

5 produktem znajdującym się w fazie badań polowych jest soja zawierająca w swoim składzie nienasycone kwasy tłuszczowe Omega-3. Uprawa takiej soi może zapewnić uzyskiwane w sposób zrównoważony źródło korzystnych dla naszego zdrowia kwasów tłuszczowych bez konieczności pozyskiwania ich z ryb morskich. Oprócz wspomnianych roślin uprawnych prowadzone są również prace badawcze w zakresie roślin zbożowych takich jak np. pszenica, zarówno w sektorze państwowym jak i prywatnym. Niestety ze względu na liczne kontrowersje dotyczące tego zboża takie firmy jak Monsanto czy Syngenta zawiesiły lub spowolniły prace w tym zakresie. Monsanto pracowało nad pszenicą tolerancyjną na herbicydy, zaś Syngenta nad pszenicą odporną na choroby grzybowe. Ostatnie sondaże wśród rolników pokazują, że sytuacja się zmienia i że rolnicy są już zainteresowani stosowaniem pszenicy modyfikowanej genetycznie. Możliwości stosowania tych osiągnięć w praktyce rolniczej potwierdzają ostatnie osiągnięcia naukowców z Victorian AgriBiosciences Centre w Australii (VAC), którym udało się uzyskać bardzo obiecujące linie pszenicy modyfikowanej genetycznie uzyskujące o 20% wyższy plon ziarna w warunkach stresu suszy. Wg Germana Spangenberga, dyrektora VAC, naukowcy spodziewają się przekazać w ręce rolników pierwszą transgeniczną pszenicę tolerującą suszę w ciągu najbliższych 5-10 lat. Jest to o tyle ważne, w kontekście kurczących się światowych zapasów ziarna, które zmniejszyły się znacznie w 2008 r. i wystarczyłyby jedynie na 53 dni światowego zaopatrzenia, w porównaniu do 115 dni siedem lat wcześniej. Pokazuje to dobitnie, że również w tym zakresie jest potrzeba zwiększania plonów pszenicy. Przyjęcie i stosowanie upraw genetycznie modyfikowanych jest, począwszy od pierwszej komercjalizacji w 1996 r., historią bez precedensu pod względem szybkości i zasięgu wprowadzenia w porównaniu z wszystkimi innymi tradycyjnymi odmianami roślin uprawnych. Wg raportu ISAAA (Międzynarodowy Instytut Propagowania Upraw Biotechnologicznych) zatytułowanego Global Status of Commercialized Biotech/GM crops 2008 w 2008 r. ogólnoświatowa powierzchnia uprawy roślin modyfikowanych genetycznie wzrasta konsekwentnie od 13 lat, osiągając 125 mln ha, co stanowi wzrost o 9,4% lub 10,7 mln ha w stosunku do 2007 r. Uprawy te stosowało 13,3 miliona rolników w 25 krajach świata. W 2008 r. po raz pierwszy w ujęciu kumulatywnym (lata ) uprawiano 800 mln ha (2 mld akrów), zaledwie po trzech latach od przekroczenia powierzchni 400 mln ha (1 mld akrów), do osiągnięcia której potrzebna była cała dekada. Stanowi to niezwykłe osiągnięcie, a na szczególną uwagę zasługuje fakt, że spośród 25 krajów uprawiających rośliny transgeniczne, 15 krajów to kraje rozwijające się, a tylko 10 to kraje rozwinięte. Najbardziej znacząca w 2008 r. uprawa roślin transgenicznych zapoczątkowana została w Egipcie oraz Burkina Faso w Afryce. Afryka postrzegana jest jako region o największych potrzebach i jednocześnie możliwościach produkcji płodów rolnych przy wykorzystaniu biotechnologii rolniczej. W Egipcie wysiano 700 hektarów kukurydzy genetycznie zmodyfikowanej, a w Burkina Faso 8500 hektarów bawełny Bt. Kraje te dołączyły do Republiki Południowej Afryki, która od 1998 r. czerpie korzyści z uprawy roślin genetycznie zmodyfikowanych (bawełny, kukurydzy i soi). Rośliny posiadające więcej niż jedną cechę stają się coraz bardziej popularne. 10 krajów uprawiało je na powierzchni blisko 27 mln ha, co przekłada się na wzrost w wysokości 23%. Na znaczącej powierzchni uprawiano także nową roślinę genetycznie zmodyfikowana, odporny na herbicyd Roundup Ready burak cukrowy, który w minionym roku uprawiany był w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie na powierzchni ha, co stanowi 59% wszystkich uprawianych buraków cukrowych. Całkowita powierzchnia upraw roślin genetycznie zmodyfikowanych w Unii Europejskiej osiągnęła w tym roku powierzchnię hektarów w 7 krajach, co stanowi wzrost o 21% w porównaniu z 2007 r. Uprawę zwiększyły prawie 10-krotnie Polska i 20-krotnie Rumunia, a podwoiła Słowacja oraz znacząco, bo o ponad 68% wzrosła w Republice Czech w porównaniu z 2007 r. W Hiszpanii, gdzie znajduje się największa powierzchnia upraw biotechnologicznych, areał upraw wzrasta stabilnie o około 5% rocznie od 11 lat doświadczenia z wykorzystaniem technologii genowych. Tak, więc w 2008 r. w Unii Europejskiej uprawiano kukurydzę Bt w Hiszpa- 5

6 nii, Czechach, Rumunii, Portugalii, Niemczech, Polsce oraz Słowacji (patrz tab. 1). Rośliny uprawne modyfikowane genetycznie oraz żywność i pasze z nich wyprodukowane są najintensywniej badane i podlegają najbardziej restrykcyjnym regulacjom prawnym w całym sektorze żywnościowym. Testy przeprowadzane przez niezależnych rzeczoznawców i naukowców na całym świecie, zgodnie z ustalonymi standardami europejskimi potwierdzają, że rośliny GM są równie bezpieczne jak ich odmiany konwencjonalne. W oparciu o wyniki szeregu badań Komisja Europejska przedstawiła następujące wnioski: Wykorzystanie bardziej precyzyjnej technologii i lepszych regulacji kontrolnych czyni je prawdopodobnie nawet bardziej bezpiecznymi od roślin i żywności konwencjonalnej. Nie jest zatem zaskoczeniem fakt, ze badania konsumenckie w całej Europie wskazują bardziej pozytywne postawy odnośnie do biotechnologii roślin, szczególnie porównując do innych kwestii związanych z żywnością. W ciągu ostatniego dziesięciolecia komercyjnej produkcji miliony ludzi i zwierząt spożywało bezpieczne produkty GM. Czy w Polsce będziemy mogli w pełni czerpać korzyści z przyszłych możliwości, jakie proponuje biotechnologia, zależy w dużej mierze od decyzji podejmowanych na różnych szczeblach? Decyzje, dotyczące rozwoju produktów, wprowadzania ich do uprawy, wprowadzania do obrotu jak również rejestracji upraw genetycznie modyfikowanych, są podejmowane na wielu poziomach przez urzędy krajowe, lokalne społeczności i ostatecznie przez rodziny i indywidualnych rolników. Większość krajów, w tym Polska, staje przed koniecznością pogodzenia własnej polityki w stosunku do upraw genetycznie modyfikowanych, z własnymi potrzebami rozwojowymi, w tym również zapewnieniem konkurencyjności własnego rolnictwa. Zdecydowana większość rolników w krajach Unii Europejskiej chce mieć możliwość wyboru technologii produkcji w swoim gospodarstwie oraz stosowania nowoczesnych technologii, w tym uprawy roślin modyfikowanych genetycznie. Tab. 1. Powierzchnia upraw kukurydzy MON 810 w krajach UE w 2008 r. * In hectares Spain France Czech Republic 53, ,667 5,000 1,290 75,148 21,147 5,000 79,269-8,380 Increases 07 to to 08 Portugal 750 1,250 4,500 4,851 Germany Slovakia , ,173 1,900 Spain: 5% Romania Poland 110,000 (Soybean) - 90,000 (Soybean) (Maize) (Maize) 3,000** Czech Republic: 68% Total Total (without France) ,187 62, ,077 88, , ,719 Romania: 1942% Portugal 8% Germany 39% Slovakia 111% France not included **To be confirmed by Government Poland 838% 6

7 W grudniu 2008 r. przyznano nagrodę Nobla za badania i wykorzystanie białka GFP białka odpowiedzialnego za proces bioluminescencji u meduzy. Zapewne każdy miał możliwość zaobserwowania zjawiska bioluminescencji u owadów, które szczególnie przykuwa uwagę w ciepłe czerwcowe wieczory, gdy wśród parkowych drzew migocą zielone punkciki świetlików świętojańskich, owadów z rodziny świetlikowatych (Lampyridae). Czym jest bioluminescencja i dlaczego zyskało uznanie Szwedzkiej Akademii Nauk? W pierwszej kolejności kilka słów o znaczeniu samego terminu. Luminescencja pochodzi od łacińskiego słowa lumen oznaczającego światło lub jarzenie. To emisja promieniowania elektromagnetycznego przez ciała, która może być spowodowana różnymi czynnikami, m.in. wywoływana przez reakcje chemiczne lub wzbudzenie promieniowaniem widzialnym. W zależności od genezy zjawiska mówimy odpowiednio o chemiluminescencji i fotoluminescencji (inne rodzaje luminescencji zostaną tu pominięte). Jeśli proces ten trwa krótko, rzędu s, określany jest jako fluorescencja w odróżnieniu od dłużej trwającego procesu fosforescencji. Luminescencję zachodzącą w żywym organizmie nazywamy bioluminescencją. Wiele organizmów wykazuje właściwości bioluminescencyjne, jednak najczęściej są to organizmy morskie, np. stułbiopławy, koralowce czy skorupiaki, zwłaszcza te żyjące na dużych głębokościach, gdzie promieniowanie słoneczne dociera tylko w niewielkim stopniu lub wcale. Jednym z pierwszych poznanych organizmów wykazujących bioluminescencję jest małżoraczek Cypridina hilgendorfii należący do skorupiaków, który emituje światło niebieskie. Substratem odpowiedzialnym za to zjawisko jest lucyferyna, której formę krystaliczną uzyskał O. Shimomura Rafał Barański Katedra Genetyki, Hodowli i Nasiennictwa UR w Krakowie BIOLUMINESCENCJA W TRANSFORMACJI GENETYCZNEJ ORGANIZMÓW w 1957 r. U Cypridina występuje także enzym lucyferaza, która w obecności tlenu cząsteczkowego katalizuje reakcję w obrębie ugrupowania imidazopyrazynowego lucyferyny, w wyniku której powstaje nietrwały pierścień dioksyetanowy. Pierścień ten natychmiast rozpada się uwalniając cząsteczkę ditlenku węgla. W wyniku reakcji katalizy lucyferyny przez lucyferazę powstaje więc oksylucyferyna i CO 2, a uwolniona energia wiązania chemicznego zostaje wypromieniowana w zakresie fal niebieskich. Zjawisko to jest zatem przykładem chemiluminescencji. Innym ciekawym organizmem wykazującym chemiluminescencję jest meduza Aequorea victoria, która również emituje światło niebieskie z fotocytów na obrzeżu jej dzwonu. Odpowiedzialne za to zjawisko jest białko ekworyna, które opłaszcza cząsteczkę koelenterazyny. Ekworyna zmienia swoją konformację w obecności trzech kationów wapnia Ca 2+ zrywając mostek tlenowy z koelenterazyną, która przechodzi w koelenteramid. Procesowi temu towarzyszy uwolnienie cząsteczki CO 2, a energia wiązania jest uwalniana w postaci światła niebieskiego o długości fali 469 nm. Porównanie obu cząsteczek aktywnych u tak odległych organizmów jak skorupiak Cypridina hilgendorfii i stułbiopław Aequorea victoria uwidacznia, że posiadają one takie samo ugrupowanie imidazopyrazynowe odpowiedzialne za chemiluminescencję. Aequorea victoria jest ciekawym organizmem również z tego względu, że może emitować oprócz światła niebieskiego także światło zielone. Zjawisko to zaobserwował wspomniany O. Shimomura w 1962 r., co więcej, zauważył że ekstrakt wyciśnięty z meduzy wykazuje fluorescencję w świetle lampy UV. Obserwacje O. Shimomury nie zostały w tamtym czasie uznane za znaczące. Dziś wiemy, że za to zjawisko odpowiedzialne jest białko zielonej fluorescencji, w skrócie GFP (ang. green fluorescent protein). Dopiero 30 lat po odkryciu GFP, w 1992 r. D.C. Prasher sklonował i zsekwencjonował gen gfp, co umożliwiło dalsze liczne badania z wykorzystaniem tego białka. GFP jest małą czą- 7

8 steczką składającą się z 238 aminokwasów ułożonych w 11 antyrównoległych beta-wstążek, które tworzą pierścieniowy układ przestrzenny. Przez środek tego pierścienia przechodzi alfa-helisa, na której znajduje się fluorofor, składający się z trzech aminokwasów: seryny (65), tyrozyny (66) i glicyny (67). Przy prawidłowym sfałdowaniu białka, seryna i glicyna są tak zorientowane przestrzennie, że może między nimi dochodzić do powstania nowego wiązania. Odbywa się to poprzez atak nukleofilowy grupy amidowej glicyny na karbonyl seryny, w wyniku czego dochodzi do cyklizacji i powstania pierścienia imidazolinowego. W dalszej kolejności, w obecności tlenu cząsteczkowego zachodzi dehydratacja z uwolnieniem cząsteczki nadtlenku wodoru, w efekcie czego powstaje układ wiązań sprzężonych obejmujący imidazolinon i pierścień aromatyczny trzeciego aminokwasu tyrozyny. Taki układ wzbudzany promieniowaniem elektromagnetycznym w zakresie fal dalekiego UV (max. 395 nm) lub niebieskich (max. 475 nm), szybko emituje promieniowanie o mniejszej energii (fluoryzuje) w zakresie fal zielonych z maximum przy 508 nm. U jednego organizmu poznano zatem dwa zjawiska bioluminescencyjne występujące równocześnie. Chemiluminescencja ekworyny, która w obecności jonów Ca 2+ emituje promieniowanie o długości fali 469 nm oraz fotoluminescencja białka GFP, które absorbuje promieniowanie emitowane przez ekworynę (469 nm) i fluoryzuje na zielono (508 nm). Badania podstawowe prowadzone w laboratorium R.Y. Tsiena pozwoliły nie tylko na dokładne poznanie budowy białka GFP, ale także wykazały, że różne podstawienia aminokwasowe w obrębie fluoroforu zmieniają właściwości spektralne tego białka. Na przykład, zamiana tyrozyny na histydynę powoduje, że zmodyfikowana cząsteczka białka emituje światło niebieskie, a zamiana na tryptofan sinoniebieskie (ang. cyan). Uzyskano także warianty fluoryzujące na żółto. Badania organizmów morskich pod kątem bioluminescencji doprowadziły do odkrycia kolejnych białek fluorescencyjnych. Dodatkowo, dzięki zaawansowanym technikom biochemicznym i molekularnym możliwe jest tworzenie (modyfikowanie) białek syntetycznych o zmienionych własnościach fizycznych. Obecnie dostępne białka fluoryzują w bardzo szerokim zakresie spektralnym od niebieskiego do dalekiej czerwieni. Dzięki rozwojowi metod inżynierii genetycznej zjawisko bioluminescencji znalazło szerokie wykorzystanie w badaniach biologicznych. Po odkryciu zjawiska transferu genów pomiędzy niespokrewnionymi organizmami oraz opracowaniu metod transformacji genetycznej wprowadzono do tytoniu gen lucyferazy owadziej. Otrzymane transgeniczne rośliny traktowane lucyferyną fluoryzowały. Praktyczne wykorzystanie lucyferazy jest jednak ograniczone z uwagi na konieczność dostarczania egzogennego substratu, niestabilną aktywność tego enzymu i słabą intensywność fluorescencji. Wykorzystanie ekworyny jest także znacznie ograniczone z uwagi na złożony układ składający się z trzech komponentów: białka ekworyny, koelenterazyny i jonów Ca 2+. Jest on przydatny do badania takich procesów biochemicznych i fizjologicznych jak dynamika transportu komórkowego i międzykomórkowego jonów wapniowych, jednak wykorzystanie go do innych celów wiąże się z dużą złożonością eksperymentalną utrudniającą badania. W przeciwieństwie do omówionych dwóch układów luminescencyjnych, białka fluorescencyjne posiadają wiele zalet. Przeważnie są one małymi, monomerycznymi cząsteczkami, które są kodowane przez krótkie sekwencje DNA. Ponadto ich detekcja odbywa się poprzez obserwację fluorescencji w wyniku oświetlenia badanego materiału światłem o określonej długości fali i nie wymaga dodatkowych egzogennych substratów. Tym samym detekcja może być prowadzona wielokrotnie, w tym również bezpośrednio w żywych komórkach, bez widocznych negatywnych skutków. Geny białek fluorescencyjnych, a zwłaszcza GFP, wprowadzono na drodze transformacji genetycznej do wielu organizmów. Jako pierwszy dokonał tego M. Chalfie uzyskując w 1994 r. fluoryzujące na zielono bakterie E. coli, a następnie nicienie. W dalszej kolejności uzyskano fluoryzujące rośliny, a wkrótce nawet ssaki. Pierwsze transgeniczne rośliny pomimo syntezy białka GFP nie fluoryzowały. Szczegółowe badania sekwencji natywnego genu gfp prowadzone przez J. Haseloffa wykazały, że w obrębie genu znajduje się sekwencja 84 pz zawierająca miejsca charakterystyczne dla początku (GT), końca (AT) i miejsca rozwidlenia (CTCAC) intronów DNA roślinnego, w wyniku czego podczas redagowania mrna w transformowanej roślinie dochodziło do wycinania tej sekwencji intronowej i powstawało niefunkcjonalne białko. Szereg mutacji punktowych zmieniających sekwencję początku intronu i miejsca rozwidlenia oraz zmniejszające liczbę zasad A i T umożliwiło uzyskanie syntetycznego genu (mgfp4) ulegającego prawidłowej redakcji posttranskrypcyjnej i tym samym powstanie w pełni funkcjonalnego białka mgfp4. Białko to posiadało niezmienioną sekwencję aminokwasową i dzięki temu fluoryzowało w zakresie fal zielonych po 8

9 wcześniejszym wzbudzeniu światłem niebieskim. Od tego momentu zainteresowanie badaczy białkiem GFP wzrastało w bardzo szybkim tempie, na co wskazuje gwałtownie zwiększająca się w ostatnich latach liczba publikowanych prac naukowych z wykorzystaniem białka GFP, a która przekracza już trzy tysiące pozycji rocznie. Białko GFP znalazło bardzo szerokie zastosowanie w badaniach biologicznych. Przede wszystkim jest bardzo użytecznym reporterem ekspresji genów. Dzięki jego łatwej detekcji możliwa jest wizualna identyfikacja zmodyfikowanych genetycznie organizmów, ich organów, tkanek, a nawet pojedynczych komórek. Niedestrukcyjna detekcja prowadzona w czasie rzeczywistym w żywych komórkach jest wykorzystywana do optymalizacji metod transformacji i oceny wpływu testowanych czynników na przebieg i wydajność transgenezy. Wprowadzanie genów białek fluorescencyjnych wraz z sekwencjami regulatorowymi pozwala na poznanie funkcji promotorów i na badanie tkankowo-swoistej ekspresji genów, dzięki czemu można wizualizować wybrane tkanki oraz badać procesy różnicowania się komórek. Małe rozmiary białek fluorescencyjnych sprawiają, że są one także przydatne do tworzenia białek fuzyjnych. Na przykład, wprowadzenie do rośliny konstruktu składającego się z sekwencji gfp i genu białka histonowego H2B swoistego dla jądra komórkowego powoduje, że w stransformowanej roślinie syntezowane jest białko fluoryzujące, które lokalizuje się i jest widoczne tylko w obrębie jądra komórkowego. Podobnie, fuzja białek CFP i PIP2a pozwala na wizualizację błon komórkowych. Dzięki poznaniu różnych białek fluorescencyjnych o charakterystycznych właściwościach spektralnych, zastosowanie odpowiednich filtrów optycznych pozwala na obserwację fluorescencji kilku różnych białek jednocześnie. W ten sposób można wizualizować różne białka fuzyjne w jednej komórce oraz badać interakcje między nimi. Ponadto, są one przydatne do śledzenia procesów zachodzących w żywych organizmach, np. rakowacenia komórek, a dzięki możliwości niedestrukcyjnej, wielokrotnej obserwacji, także wystąpienia ewentualnych przerzutów nowotworów. Spektakularnym osiągnięciem ostatnich lat było dokonanie transformacji genetycznej myszy opisane przez Livieta i współpracowników w Nature w 2007 r. Autorzy wprowadzili geny czterech białek fluorescencyjnych, które w zależności od wzajemnego oddziaływania emitowały kilkadziesiąt różnych odcieni barw. Komputerowa analiza otrzymanego obrazu mózgu myszy uwidoczniła połączenia pomiędzy pojedynczymi neuronami. Cały obraz mózgu, z uwagi na jego wielobarwność, znany jest pod nazwą brainbow w analogii do słowa rainbow (ang. tęcza). Białka fluorescencyjne znalazły także zastosowania komercyjne. Od 2003 r. dostępne są w sprzedaży (USA, Singapur) genetycznie modyfikowane ryby akwariowe danio pręgowany (Danio rerio) fluoryzujące na zielono, żółto i czerwono. Podsumowując warto zauważyć, że bioluminescencja jest zjawiskiem występującym u wielu organizmów. Do tej pory poznane zostały jej różne mechanizmy, z czego najszersze zastosowanie znalazła fluorescencja białek. Znamy sekwencje genów tych białek i umiemy je wprowadzać do różnych organizmów, gdzie ulegają ekspresji, co pozwala na wizualizację procesów biologicznych zachodzących w żywych organizmach, w czasie rzeczywistym, na poziomie zarówno tkankowym jak i komórkowym. O znaczeniu białek fluorescencyjnych dla postępu w nauce najlepiej świadczy fakt przyznania w 2008 r. nagrody Nobla wspomnianym wcześniej trzem naukowcom. O. Shimomura uzyskał ją za odkrycie białka zielonej fluorescencji, R. Y. Tsien za poznanie budowy GFP i uzyskanie różnych wariantów spektralnych, a M. Chalfie za wykorzystanie GFP w badaniach organizmu modelowego nicienia (Caenorhabditis elegant). Uznanie przez Szwedzką Akademię Nauk wynika bez wątpienia z zaangażowania nie tylko samych nagrodzonych lecz całych zespołów badawczych, ludzi nie tylko o ogromnym doświadczeniu i pasji naukowej, ale także determinacji i szerokich horyzontach wykraczających poza standardowe postrzeganie otaczającego nas świata. Ich osiągnięcia wiążą się także z całkiem przypadkowymi zdarzeniami, jakie niejednokrotnie decydują o sukcesie wielkich odkryć naukowych. Można do nich zaliczyć przypadkową krystalizację lucyferyny w niedomytych naczyniach laboratoryjnych czy obserwację chemiluminescencji ekworyny w odpływie zlewu po nieudanych doświadczeniach, co pozwoliło na odkrycie mechanizmu tego procesu. Szczególnie istotne wydaje się także podjęcie badań nad fluorescencją u Aequorea victoria w latach 60-tych. Dzisiaj organizm ten jest rzadko spotykany i pozyskanie kilkuset tysięcy sztuk niezbędnych do wyizolowania miligramowych ilości substancji czynnej byłoby bardzo trudne. Gdyby więc nie podjęcie badań w tamtym okresie przez O. Shimomura, być może do dnia dzisiejszego nie wiedzielibyśmy o istnieniu ekworyny i białka zielonej fluorescencji oraz nie bylibyśmy świadkami i uczestnikami postępu w naukach biologicznych, jaki się dokonuje dzięki poznaniu mechanizmów bioluminescencji. 9

10 Witold Brzeziński 1, Julia Borys 2 1 Stacja Doświadczalna Oceny Odmian, 2 Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej BADANIA DNA W OCENIE ODMIAN DLACZEGO TAK DLACZEGO NIE Markery molekularne są szeroko wykorzystywane w świecie ożywionym. Nie powinno więc być żadnych przeszkód, aby znalazły także zastosowanie w ocenie odmian. Szczególnie zachęcająca jest opcja zastąpienia polowych badań odrębności, wyrównania i trwałości odmian (badania OWT) badaniami laboratoryjnymi z użyciem markerów molekularnych. Kiedy na początku lat dziewięćdziesiątych ub. wieku markery molekularne przebojem wdarły się do badań przyrodniczych, Międzynarodowy Związek Ochrony Nowych Odmian Roślin (UPOV) z siedzibą w Genewie, już 19 kwietnia 1992 r. powołał tzw. Grupę Roboczą ds. Technik Biomolekularnych, a Markerów DNA w szczególności (zwana Grupą BMT). Zadaniem Grupy BMT, składającej się z ekspertów oceny odmian większości krajów członkowskich UPOV, ale także naukowców (formuła grupy jest otwarta), była możliwie szybka implementacja nowych technik do badań odmianoznawczych. Konferencje Grupy BMT odbywają się regularnie co 18 miesięcy. Mimo intensywnych działań podjętych przez UPOV, markery molekularne z trudem torują sobie drogę w badaniach odmianoznawczych. Dlaczego tak się dzieje? Istnieje kilka przyczyn takiego stanu rzeczy. Pierwsza i najważniejsza przyczyna to względy formalno-prawne. Obowiązujący system ochrony praw hodowców do odmian jest oparty na cechach morfologicznych. Tak zresztą definiuje się odmianę w Konwencji UPOV, którą Polska ratyfikowała: Odmiana to zbiorowość roślin w obrębie botanicznej jednostki systematycznej najniższego znanego stopnia: którą można określić na podstawie przejawianych właściwości (oryg. expression of the characteristics), wynikających z określonego genotypu lub kombinacji genotypów; którą można odróżnić od innej zbiorowości roślin na podstawie co najmniej jednej przejawianej właściwości; która nie zmienia się po kolejnym rozmnożeniu, albo na końcu jej cyklu rozmnożeń lub krzyżowań, podanego przez hodowcę; Definicja nie pozostawia żadnych złudzeń nie ma mowy o opisie odmiany za pomocą markerów molekularnych. UPOV stoi na stanowisku, że obecny system dobrze chroni prawa hodowców oraz, co nie mniej ważne, nie ma zgody na wprowadzenie do Konwencji zapisów, które nakładałyby na hodowców dodatkowe koszty. A taka byłaby konsekwencja obligatoryjnych badań odmian za pomocą markerów DNA. Cóż więc pozostaje? Zarzucić całkowicie markery molekularne w ocenie odmian? Byłoby to działanie nazbyt pochopne. Nikt nie kwestionuje przydatności tychże badań, pod jednym wszakże warunkiem: wyniki takich badań nie mogą być sprzeczne z zapisami Konwencji UPOV. UPOV dopuszcza na obecnym etapie popularności markerów DNA trzy opcje ich wykorzystania w odmianoznawstwie: Opcja 1: Przewidywanie charakterystyki tradycyjnej na podstawie charakterystyki molekularnej W ramach tej opcji możliwe jest wykorzystanie markerów DNA jako markerów cech morfologicznych. 10

11 Opcja1a: charakterystyka molekularna = charakterystyka tradycyjna (markery specyficzne dla genów) Istnieje prosta zależność pomiędzy daną cechą morfologiczną a markerem tej cechy. Chodzi tu przede wszystkim o zależności jednogenowe, tzn. jeden gen jedna cecha. Wiadomo, że zależność taka występuje rzadko w warunkach naturalnych. Znacznie częściej jest wynikiem ingerencji człowieka. Jeśli taka prosta zależność występuje, wówczas mamy do czynienia z opcją 1a. Tego typu zależność występuje w roślinach transgenicznych. Markery molekularne są przydatnym narzędziem do identyfikacji transgeniczności, a szczególnie do stwierdzenia obecności w odmianie genu sztucznie wprowadzonego (tzw. transgenu). W ramach tej opcji może również wystąpić zależność jeden gen jedna odporność na patogen. Ogólnie rzecz biorąc, ocena polowa odporności odmian na choroby jest zadaniem trudnym. Identyfikacja markerów odporności mogłaby znakomicie usprawnić charakterystykę odmian pod kątem odporności na patogeny. Innym, przydatnym wykorzystaniem markerów w ramach opcji 1a jest rozpoznawanie odmian pochodnych. Odmiany pochodne, to odmiany spełniające wymogi odrębności, jednakże ich podobieństwo morfologiczne do odmian wyjściowych jest bardzo wyraźne. Zgłaszając odmianę do badań w celu jej rejestracji, hodowca nie zawsze ujawnia fakt, że jest to odmiana pochodna z chronionej odmiany. Międzynarodowa Federacja Nasienna (ISF International Seed Federation) intensywnie tworzy reguły sprawdzające wystąpienie odmiany pochodnej. Dla kukurydzy ustalono reguły genetycznego podobieństwa w oparciu o markery mikrosatelitarne (SSR), stosując dystans Rogers a: powyżej 90% podobieństwa pochodna bez dyskusji pomiędzy 90% a 82% do negocjacji poniżej 82% pochodna wykluczona Dla pomidora (na podstawie RAPD): powyżej 85% pochodna bez dyskusji pomiędzy 80 a 85% do negocjacji poniżej 80% pochodna wykluczona Opcja 1b: charakterystyka molekularna = podstawa do przewidywania charakterystyki tradycyjnej Na ogół mamy do czynienia z zależnościami wielogenowymi, tj. takimi, w których wiele genów współtworzy daną cechę. W ramach opcji 1b wielogenowe kodowanie danej cechy może dać się opisać za pomocą markera dla genu posiadającego największy wpływ na wystąpienie tej cechy. Identyfikacja tzw. QTL-ów (Quantitative Trait Loci) jest dobrą drogą do wykorzystania markerów molekularnych w ocenie odmian. Niestety, dotychczas zidentyfikowane QTL stanowią zaledwie wstęp do rozważań o opcji 1b. Opcja 2: wartość progowa charakterystyki molekularnej vs. minimum distance charakterystyki tradycyjnej Opcja 2 znajdzie wykorzystanie w odmianoznawstwie, jeśli zostanie wykazana zależność pomiędzy minimum distance a odpowiadającą mu różnicą pomiędzy odmianami, mierzoną liczbą różnic w markerach molekularnych. Trwają intensywne prace w poszukiwaniu zależności pomiędzy cechami morfologicznymi a markerami molekularnymi. Bez określenia (zdefiniowania) takich zależności nie ma mowy o zastąpieniu cech fenotypowych jakimikolwiek markerami. Jak trudny jest to problem, najlepiej ilustrują prace badawcze ekspertów oceny odmian z Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii i Danii nad znalezieniem tychże zależności w rzepaku. Wśród 335 odmian rzepaku badanych metodą SSR przy użyciu 18 markerów zgodność cech morfologicznych i molekularnych wystąpiła dla trzech par odmian na możliwości. Być może, stosując inne techniki, np. polimorfizm pojedynczych nukleotydów (SNP), da się uzyskać wyższe korelacje. W chwili obecnej nie ma możliwości określenia molekularnej wartości progowej odrębności dla jakichkolwiek gatunków. Co to jest minimum distance? Minimum distance jest terminem wywodzącym się w prostej linii z definicji odmiany. Odmianę uważa się za odrębną, jeśli różni się przynajmniej jedną cechą od wszystkich znanych odmian, a różnica ta jest wyraźna, a więc istotna i trwała. Innymi słowy, minimum distance nie może być mniejszy, niż jedna cecha morfologiczna. Dlaczego minimum distance jest tak ważnym parametrem w ocenie odmian. Ponieważ minimum distance jest gwarancją ochrony praw hodowców do odmian. Innymi słowy, im większa odrębność morfologiczna odmiany, czyli większy dystans do innych odmian, tym skuteczniejsza ochrona. 11

12 Odrębność a identyfikacja Dość często zamiast badania odrębności używa się terminu badanie tożsamości. A od badania tożsamości do identyfikacji już tylko jeden krok. Dlatego często obydwa te terminy (tożsamość i identyfikacja) są używane zamiennie. Nic bardziej błędnego. Dlaczego? Ponieważ prawnie wiążące badanie odrębności lub tożsamości odmian dokonuje się wyłącznie w oparciu o procedury UPOV. Tego typu badania realizowane w ramach działania instytucji rejestrowej (w Polsce COBORU) są badaniami urzędowymi. W procedurach badań urzędowych nie ma miejsca na dowolność. Natomiast identyfikacja odmian nie podlega regułom badań urzędowych. Nie jest też wykonywana przez instytucje oceny odmian. Dlatego do celów identyfikacji można stosować metody, które są akceptowane przez partnerów handlowych. Na ogół są to metody laboratoryjne, a więc niezbyt czasochłonne w porównaniu do badań polowych trwających cały sezon wegetacyjny. Do identyfikacji odmian stosuje się następujące metody: markery DNA elektroforeza białek zapasowych elektroforeza izoenzymów badanie metabolitów Rys. 1. Minimum distance gwarancją ochrony odmiany Dlatego minimum distance nie może być w sposób dowolny zmniejszany. A takie niebezpieczeństwo zaistnieje, jeśli nie zwiąże się wartości progowej odrębności molekularnej z morfologicznym minimum distance. Łatwo sobie wyobrazić sytuację, w której różnica w jednym markerze byłaby wystarczająca do stwierdzenia odrębności. Wówczas minimum distance zostałby dramatycznie zmniejszony, a odrębność morfologiczna byłaby trudna do wykrycia. Tak samo niezauważalny mógłby być postęp biologiczny. Definicja odmiany oparta na cechach morfologicznych wymusza na hodowcy łamanie kolejnych barier plenności, odporności na patogeny, jakości etc. Opcja 3: Opracowanie nowego systemu badań OWT w oparciu o markery molekularne Na obecnym etapie badań ta opcja nie jest rozpatrywana. Możliwe wykorzystanie markerów DNA W ramach oceny odmian istnieje wiele zadań, przy realizacji których markery molekularne mogą znaleźć zastosowanie. kontrola identyczności prób na odnowienie nasion wzorca pomoc w wyborze odmian referencyjnych do porównań w badaniach polowych (gdy opracowane zostaną wspólne bazy danych molekularnych i morfologicznych dla poszczególnych gatunków roślin) poszerzenie zestawu cech morfologicznych o cechy molekularne dla gatunków, w których występuje ograniczona liczba cech wzmocnienie decyzji o odrębności odmian w przypadkach wątpliwych badanie tożsamości odmianowej materiału siewnego Na szczególną uwagę zasługuje wykorzystanie markerów do wyboru kolekcji odmian referencyjnych do polowych badań OWT. Liczba zarejestrowanych każdego roku odmian znacząco wzrasta. Ocenę odrębności dokonuje się przez porównanie w testach polowych cech morfologicznych odmiany kandydującej do zarejestrowania z odmianami powszechnie znanymi. Brak skutecznej metody doboru odmian referencyjnych do badań OWT może wkrótce spowodować dla niektórych gatunków niewydolność całego systemu. Trudno sobie wyobrazić sytuację, w której dla oceny np. kilkudziesięciu nowych odmian rzepaku trzeba wysiać ponad 3400 zarejestrowanych odmian, tworzących kolekcję odmian referencyjnych. Niezbędna jest procedura doboru odmian referencyjnych, zbliżonych morfologicznie do odmian badanych. Nie ma sensu wysiewanie odmian referencyjnych wyraźnie odrębnych morfologicznie. W tym przypadku w markerach molekularnych pokłada się spore nadzieje. 12

13 UPOV a markery molekularne. Sposób tworzenia procedur. UPOV jest instytucją zhierarchizowaną. Procedury techniczne (UPOV Guidelines) są opracowywane dla poszczególnych gatunków roślin w Technicznych Grupach Roboczych (TWP) z uwzględnieniem metod wspomagających podejmowanie decyzji (statystyka, programowanie). Powstała w 1992 r. Grupa Robocza ds. technik molekularnych, a markerów DNA w szczególności, miała w początkowym zamyśle być grupą roboczą niezależną od TWP, lecz wspomagającą ich prace nad procedurami. Okazało się, że współpraca TWP i BMT jest nierozerwalna. Obie grupy robocze powołały więc ad hoc szereg podgrup, których zadaniem było przedstawienie perspektyw wykorzystania markerów molekularnych dla poszczególnych gatunków roślin. Wnioski dotyczące nowych technik badawczych są przedkładane Komitetowi Technicznemu UPOV (TC). Komitet Techniczny konsultuje swoje propozycje badawcze z Komitetem Prawno-Administracyjnym (CAJ). Ze względu na złożoność problematyki, Komitety Techniczny i Prawno- Administracyjny postanowiły powołać tzw. Grupę Przeglądową BMT (RG BMT). O tym, jak dużą wagę przywiązuje UPOV do wykorzystania w odmianoznawstwie markerów molekularnych niech świadczy fakt, że przewodniczącym Grupy Przeglądowej został Vice Sekretarz Generalny UPOV Dr Rolf Jordens. Oczekuje się, że RG BMT określi możliwą aplikację modelu zaproponowanego przez TC na podstawie prac BMT i jej podgrup roboczych dla wykorzystania technik biomolekularnych w badaniach OWT w aspektach: zgodności z Konwencją UPOV wpływu na skuteczność ochrony w porównaniu z obecnie obowiązującymi metodami Sporządzając opinię Grupa Przeglądowa BMT może w szczegółowych przypadkach odnieść się do stanowiska CAJ i (lub TC. RG BMT przedstawia swoje stanowisko CAJ), ale ten raport nie jest wiążący dla stanowiska CAJ. Jeśli CAJ uzna, że proponowany model nie jest sprzeczny z Konwencją UPOV, zostaje on przekazany do Komitetu Konsultacyjnego UPOV. Po akceptacji Komitetu wniosek wędruje do Rady UPOV, która ostatecznie zatwierdza dokument. Trzeba podkreślić, że Techniczne Grupy Robocze, Komitety (TC, CC, CAJ) i Radę UPOV tworzą przedstawiciele oceny odmian z krajów stowarzyszonych w UPOV. Dzięki temu, wszystkie procedury badawcze są opracowywane i zatwierdzane przez ekspertów posiadających wieloletnie doświadczenie w ocenie odmian. O wysokim poziomie merytorycznym procedur UPOV świadczy fakt, że wiele innych organizacji międzynarodowych, takich jak CPVO, OECD, ISTA, ISO szeroko włączają te procedury do swoich przepisów wykonawczych. Rys. 2. Schemat organizacyjny UPOV 13

14 KILKA UWAG DO PROBLEMATYKI BIOTECHNOLOGICZNEJ 1. Nowe opinie European Food Safety Agency (EPSA) o kukurydzy NK-603 i MON-810 EFSA ogłosiła dwie nowe, pozytywne opinie dot. uprawy zmodyfikowanych odmian kukurydzy. 11 czerwca 2009 r. stwierdziła, że tolerancyjna na herbicydy odmiana NK-603 jest tak samo bezpieczna jak odmiany konwencjonalne. W drugiej swojej opinii z 30 czerwca br. Ponownie stwierdziła, że odporna na szkodniki odmiana MON-810, jedyna odmiana GM uprawiana komercyjnie w UE, jest tak samo bezpieczna jak inne odmiany konwencjonalne. Jakkolwiek jej 10-letni okres uprawy minął w kwietniu 2008 r., to może być ona nadal uprawiana podczas procesu odnowienia rejestracji. NK 603 efsa_locale _ htm <<EFSA opinion maizenk603_summary_en2009. pdf>> MON 810 efsa_locale _ htm <<EFSA opinion maizemon810 summary_ en2009.pdf>> 2. EFSA odrzuca zakazy rządu austriackiego dot. uprawy trzech odmian zmodyfikowanej kukurydzy: Dnia 19 czerwca 2009 r. EFSA opublikowała trzy naukowe opinie o zakazie handlu ustanowionych przez rząd Austrii, a odnoszących się do trzech GM odmian: jednaj kukurydzy, odpornej na szkodniki MON-863 (Monsanto) i dwóch rzepaku, tolerancyjnych na herbicydy GT-73 (Monsanto) i MS-8xRF3 (Bayer Crop Science). Austria odwołała się do klauzul bezpieczeństwa (art. 23 Dyr. 2001/18/EC (GT-73) w lipcu 2008 r. (MON-863 i MS-8xRF3). W swej opinii panel ds. EFSA-GMO stwierdził dla każdej z użytych wymienionych klauzulach bezpieczeństwa, że: nie przedstawiono żadnych nowych wyników, które unieważniałyby wcześniej opracowanie ocenę ryzyka. Panel ten stwierdził też, że żadnych nowych wyników badań i informacji o szkodliwości tych odmian dla środowiska zdrowia człowieka i zwierząt w Austrii nie dostarczono. Ponieważ stwierdzono brak jakichkolwiek specyficznych danych dostarczonych przez rząd Austrii, a świadczących o zwiększonym ryzyku dla zdrowia człowieka i zwierząt oraz środowiska przez wymienione wyżej genetycznie zmodyfikowane odmiany kukurydzy i rzepaku uznaje się za nieuzasadnione zastosowanie wspomnianej klauzuli bezpieczeństwa w stosunku do wszystkich trzech GM odmian. EFSA zbadała uzasadnienie użycia wymienionych klauzuli bezpieczeństwa dla wszystkich trzech odmian na żądanie Komisji Europejskiej. 3. Fragmenty wypowiedzi prof. Piotra Węgleńskiego, dyrektora Instytutu Genetyki i Biotechnologii Uniwersytetu Warszawskiego, w Gazecie Wyborczej z r., zatytułowanej GMO w oparach absurdu : Genetyk czytający projekt ustawy Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych (z 9.06.br.) ma nieodparte wrażenie, że tonie w oparach absurdu. Prace z zakresu inżynierii prowadzone od ponad 30 lat w dziesiątkach tysięcy laboratoriów na całym świecie, które nigdy nie doprowadziły do jakiegokolwiek zagrożenia człowieka i środowiska, zostały potraktowane na równi z pracami nad najgroźniejszą bronią biologiczną. Autorzy projektu ustawy wydają się nieświadomi tego, że na świecie dziesiątki leków (np. insulina) i szczepionki (np. szczepionka przeciwko żółtaczce typu B) jest otrzymywanych na drodze inżynierii genetycznej. Na milionach hektarów uprawia się genetycznie zmodyfikowane rośliny (soja, kukurydza, bawełna), będące dobrodziejstwem dla milionów ludzi, zwłaszcza zamieszkujących Afrykę i południowo-wschodnią Azję. Projekt ustawy oddaje nadzór nad wszystkimi pracami badawczymi i zastosowaniami z dziedziny inżynierii genetycznej ministrowi środowiska. Aby wypełnić wszystkie ustalenia zawarte w projekcie ustawy, minister powinien stworzyć ogromny aparat urzędniczy, który będzie nadzorował i kontrolował prace nad genetycznie modyfikowanymi organizmami. Dziś w Polsce są tysiące zakładów zajmujących się inżynierią genetyczną. Znajdują się one na wszystkich uniwersytetach, politechnikach, w szkołach rolniczych i medycznych, instytutach naukowych zajmujących się badaniami z dziedziny biologii itd. Wszystkie te laboratoria są kontrolowane przez służby takie jak sanepid. Nie ma najmniejszego powodu, żeby specjalnie rejestrować i 14

15 kontrolować je pod kątem prac z zakresu inżynierii genetycznej. Projekt poświęca wiele miejsca problemowi uwalniania do środowiska organizmów genetycznie zmodyfikowanych. O każdym takim uwolnieniu należy powiadomić ministra i uzyskać jego zgodę. Obecnie na świecie produkuje się rozmaite preparaty bakteryjne, które dodaje się do szamb i kompostów, aby przyspieszyć procesy, które tam powinny zachodzić. Wiele z tych preparatów zawiera genetycznie zmodyfikowane bakterie. Czy właściciel domku lub ogrodu rzeczywiście powinien zajmować czas ministrowi prośbami o zgodę na użycie preparatu? Jeśli nie zawiadomi ministra, to zgodnie z art. 208 ustawy grozi mu kara 25 tys. zł. Czy nie wystarczy uzyskać atestu na produkowany lub sprowadzony preparat? Artykuły projektu ustawy to już prawdziwe kuriozum! Są poświęcone awariom, w wyniku których organizmy zmodyfikowane wydostaną się przypadkowo do środowiska. Projekt określa sposób postępowania w czasie awarii, likwidowanie jej skutków. Nakłada na wojewodów obowiązek powoływania wojewódzkich sztabów do spraw awarii, a na ministra środowiska obowiązek niezwłocznego zawiadomienia Komisji Europejskiej (art. 96). Sęk w tym, że awarie, o których mowa w projekcie, nie istnieją. Gotów jestem iść o zakład, że twórcy projektu ustawy nie będą w stanie wymyślić ani jednego przypadku awarii związanej z genetycznie zmodyfikowanym organizmem, który mógłby komukolwiek zagrozić. Projekt ustawy był podobno konsultowany z Komisją Europejką. Warto podkreślić, że Polska nie ma monopolu na rozmaitych oszołomów, którzy ze względu na chęć zaistnienia nadają sprawie czysto naukowej czy gospodarczej wymiar polityczny. W przypadku genetycznie modyfikowanych organizmów ich wrogami są na ogół partie tzw. zielonych, choć w Polsce przykładem takiej partii jest PIS. Stałoby się jednak bardzo źle, gdyby obecny rząd podejmował decyzje, kierując się wyłącznie koniunkturalizmem politycznym i nie zasięgając opinii, na przykład Polskiej Akdemii Nauk. 4. Komunikat MRiRW w sprawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich z r. 16 lipca 2009 roku Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich (TS) wydał wyrok w sprawie C-165/08: Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Rzeczpospolitej Polskiej. Stwierdził w nim, że zakazując swobodnego obrotu materiałem siewnym odmian genetycznie zmodyfikowanych oraz wpisu odmian genetycznie zmodyfikowanych do krajowego rejestru odmian, Rzeczpospolita Polska uchybiła ciążącym na niej zobowiązaniom. Przedmiotowa sprawa rozpoczęła się w 2006 r. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich (TS) wydał wyrok w trybie art. 226 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (TWE). Wyrok ten ma charakter deklaratoryjny, a zatem przepisy te nie przestają istnieć w krajowym porządku prawnym. TS nie określa terminu, w jakim państwo powinno zastosować się do rozstrzygnięcia. Nie mniej jednak strona polska, w projekcie ustawy Prawo o organizmach genetycznie zmodyfikowanych, prowadzonej przez Ministra Środowiska, a przyjętej przez Komitet Rady Ministrów w dniu 17 lipca br., wprowadza przepisy zgodnie z prawodawstwem unijnym. Tym samym, po przejściu drogi legislacyjnej zostanie wypełnione rozstrzygnięcie Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. W tym wyroku Europejski Trybunał Sprawiedliwości stwierdził też, że Polska uchybiła unijnym zobowiązaniom dotyczącym zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie. Unijne dyrektywy stanowią, że co do zasady państwa członkowskie nie mogą zakazywać, ograniczać ani utrudniać wprowadzenia do obrotu GMO, jeśli jest to zgodne z tymi przepisami. Jeżeli jednak któryś z krajów wykaże, że prawidłowo zgłoszone GMO stanowi ryzyko dla zdrowia ludzi czy środowiska naturalnego, to może tymczasowo zakazać jego stosowania lub sprzedaży, bądź ograniczyć je. W takiej sytuacji trzeba niezwłocznie powiadomić Komisję Europejską i inne państwa o podjętych działaniach i uzasadnić decyzje, przedstawiając np. własną ocenę ryzyka dla środowiska naturalnego. Polska twierdziła m.in., że przyjęcie spornych przepisów krajowych (czyli ustawy o nasiennictwie tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. nr 41, poz. 271 ze zm.) kierowane było zasadami etyki chrześcijańskiej i humanistycznej, które są wyznawane przez większość polskiego społeczeństwa. Odwołała się przy tym m.in. do chrześcijańskiej koncepcji życia, która sprzeciwia się temu, by organizmy żywe stworzone przez Boga stały się przedmiotem manipulacji i by zmieniano je w materiały będące przedmiotem praw własności przemysłowej. Powołała się też na poszukiwanie harmonii między człowiekiem i przyrodą oraz na chrześcijańskie i humanistyczne zasady ładu społecznego. Trybunał uznał, że argumenty tak ogólne jak polegające na odwołaniu do obaw dot. środowiska i zdrowia publicznego oraz silnego oporu społeczeństwa polskiego wobec GMO nie spełniają wymogu dowodowego. Nie przekonało go też to, że sejmiki wojewódzkie przyjęły uchwały ogłaszające terytoria województw strefami wolnymi od upraw genetycznie zmodyfikowanych. 15

16 Katarzyna Seidler-Łożykowska Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu HODOWLA I ODMIANY ROŚLIN ZIELARSKICH Według danych FAO około 50 tys. gatunków roślin wykorzystywanych jest przez człowieka, w tym około 700 jest uprawianych. Ocenia się, że w celach leczniczych stosuje się tys. gatunków roślin, co stanowi 3-5% światowych zasobów roślinnych. Badaniem właściwości leczniczych roślin objętych jest około 5 tys. gatunków, a 2 tys. znajduje się w różnych lekospisach. W Polsce występuje około gatunków roślin, z których za lecznicze uważa się 450, zaś polski przemysł zielarski wykorzystuje gatunków. Światowa produkcja ziół szacowana jest na ponad 400 tys. ton rocznie (surowce suszone). W obrocie na rynkach światowych znajduje się około gatunków roślin leczniczych i aromatycznych, z czego ponad połowa pochodzi z Azji. W Europie uprawia się 130 gatunków głównie w krajach śródziemnomorskich, ale również w Europie Środkowej. Areał uprawy roślin zielarskich w krajach Europy Zachodniej szacuje się na 70 tys. ha, w tym: Francja ha, Hiszpania ha, Niemcy ha, Austria ha. Do największych producentów surowców zielarskich zalicza się również Polskę i Węgry. Uprawa ziół jest jedną z najmłodszych dziedzin produkcji roślinnej. Pierwsze próby uprawy ziół w Polsce podjęto w drugiej połowie XIX wieku; początkowo były to niewielkie plantacje na Lubelszczyźnie, w Wielkopolsce oraz w Polsce centralnej. W okresie międzywojennym plantacje te zajmowały ok. 500 ha. Aktualne dane szacują powierzchnię upraw roślin zielarskich na ok ha. Polska uważana jest w świecie za kraj o dużych możliwościach produkcji zarówno surowców zielarskich wysokiej jakości jak i przetwórstwa zielarskiego. Surowce zielarskie do produkcji preparatów roślinnych w Polsce pochodzą z dwóch podstawowych źródeł: stanu naturalnego ( t ok. 100 gat.) upraw polowych ( t ok. 70 gat.). Produkcja surowców zielarskich w Polsce stanowi 20% produkcji światowej i około 50% produkcji europejskiej. Według ekspertów międzynarodowych potencjalne możliwości produkcji surowców w Polsce oceniane są obecnie na poziomie ok t. Surowce zielarskie wykorzystywane są w 65% do produkcji herbat oraz do produkcji ekstraktów wykorzystywanych w lecznictwie, kosmetyce, przemyśle spożywczym. Wiele substancji pochodzenia roślinnego znajduje zastosowanie jako składniki żywności funkcjonalnej, która według definicji, obok składników odżywczych zawiera dodatkowo związki korzystnie oddziałujące na zdrowie człowieka. Na świecie obserwuje się rosnące zainteresowanie żywnością, która dzięki swoim składnikom może działać profilaktycznie, a nawet leczniczo w różnych chorobach, szczególnie cywilizacyjnych. Do naturalnych substancji nieodżywczych (NSN) pochodzenia roślinnego zaliczyć można: kwasy fenolowe, flawonoidy, saponiny, kartenoidy, glukozynolany itd. Wartość produkcji żywności funkcjonalnej w USA ocenia się na ok. 80 miliardów dolarów, co stanowi 20% ogólnej wartości produkcji przemysłu spożywczego. W Polsce w obrębie przemysłu zielarskiego działa wiele firm przetwarzających surowce, do których zaliczyć należy przede wszystkim Herbapol, Hasco-lek, Labofarm, Gal, Kawon i inne, ale również firmy skupujące i eksportujące surowce oraz do niedawna Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich, a od 1 stycznia 2009 r. po reorganizacji Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich. Większość ww. firm korzysta ze stałej, doświadczonej bazy plantatorów jako najlepszego źródła surowców do produkcji. Lek roślinny oraz herbaty ziołowe stanowią ok % wartości sprzedaży aptecznej w Polsce, co 16

17 stanowi ok. 250 mln Euro. Na polskim rynku zarejestrowanych jest około leków i preparatów ziołowych, a ich sprzedaż stanowi ponad 30% sprzedaży leków bez recepty (OTC). Prognozy dotyczące rozwoju tej branży są optymistyczne i przewidują coroczny wzrost sprzedaży leków pochodzenia roślinnego w świecie. Zdaniem wiodących w Europie ośrodków zielarskich w najbliższych latach następujące surowce zielarskie będą miały podstawowe znaczenie dla producentów leku roślinnego: miłorząb japoński, kasztanowiec, głóg, dziurawiec zwyczajny, pokrzywa zwyczajna, jeżówka. Zmniejszanie się zasobów surowcowych pochodzących ze stanu naturalnego oraz wzrastające zapotrzebowanie na wyrównany surowiec dobrej jakości to podstawowe przyczyny wprowadzenia roślin leczniczych do upraw polowych. W Polsce uprawianych jest ok. 70 gatunków, a do najważniejszych należą: tymianek właściwy (3.000 ha), mięta pieprzowa (4.000 ha), rumianek pospolity (2.500 ha), kozłek lekarski (2.500 ha), ostropest plamisty (1.500 ha), kminek zwyczajny (1.500 ha), melisa lekarska (500 ha), lubczyk ogrodowy (400 ha), szałwia lekarska (400 ha), wiesiołek dziwny (250 ha), ogórecznik lekarski (200 ha), dziurawiec zwyczajny (200 ha), jeżówka purpurowa (200 ha). Szacunkowe zapotrzebowanie roczne na materiał siewny dla gatunków uprawianych na największych areałach w Polsce kształtuje się następująco: tymianek właściwy kg, rumianek pospolity kg, kozłek lekarski kg, ostropest plamisty kg, kminek zwyczajny kg, melisa lekarska kg, lubczyk ogrodowy kg, szałwia kg. Surowce zielarskie są podstawowym elementem w produkcji leków, preparatów roślinnych oraz wielu suplementów diety i zgodnie z obowiązującymi zasadami GMP (Good Manufacturing Practice) powinny pochodzić od znanych dostawców i spełniać określone wymagania. W najbliższej przyszłości wprowadzone zostaną uprawy kontrolowane oraz powszechna standaryzacja surowców jako podstawa nowoczesnego przemysłu zielarskiego. Wprowadzenie roślin leczniczych do upraw doprowadziło do podjęcia badań dotyczących: agrotechniki, ochrony, mechanizacji oraz hodowli roślin zielarskich. Do czynników, które spowodowały konieczność prowadzenia hodowli roślin zielarskich zaliczyć należy przede wszystkim: 1. wyczerpanie się zasobów stanu naturalnego, 2. wprowadzenie roślin leczniczych do upraw, 3. rozwój metod badawczych z zakresu fitochemii, 4. wymagania dotyczące jakości surowca, 5. wprowadzenie upraw kontrolowanych. Hodowla decyduje o postępie biologicznym i jest najbardziej ekologicznym czynnikiem wzrostu produkcyjności roślin. odpowiednie warunki uprawy pozwalają z kolei na efektywne wykorzystanie potencjału genetycznego odmiany. Program hodowlany, uwzględniając właściwości danego gatunku, składa się z wielu elementów: określenia celu hodowli, oceny i wyboru materiałów wyjściowych, wybrania metody hodowli i prowadzenia prac hodowlanych, doświadczeń porównawczych, ochrony i rejestracji nowej odmiany, jej zachowania i reprodukcji materiału siewnego. Szacuje się, że od momentu rozpoczęcia prac do uzyskania nowej odmiany i wprowadzeniem jej do uprawy potrzeba kilkunastu lat. Prekursorem hodowli roślin zielarskich w Polsce był prof. dr Wacław Strażewicz, który już przed II wojną światową rozpoczął prace selekcyjne dotyczące mięty pieprzowej, rumianku pospolitego i naparstnicy purpurowej. Dalszy rozwój prac hodowlanych nastąpił głównie w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich, jednostce powołanej w 1947 r. do prowadzenia kompleksowych badań nad roślinami leczniczymi oraz lekiem roślinnym. Doc. dr Waleria Czabajska była wieloletnim kierownikiem Zakładu Hodowli w Instytucie i jest autorem 12 odmian roślin zielarskich. Współautorami są: Wanda Boratyńska, Jadwiga Dąbrowska, Marcin Jaruzelski, Kazimierz Kaźmierczak, Janina Okoniewska, Elżbieta Maciołowska-Ludowicz, Ruta Rypińska, Katarzyna Seidler-Łożykowska. Do głównych kierunków prowadzenia prac hodowlanych w Instytucie zaliczyć należy: 1. zwiększenie zawartości związków biologicznie czynnych, 2. zwiększenie plonowania, 3. poprawa jakości surowca, 4. przystosowanie do zbioru mechanicznego, 5. przystosowanie do warunków klimatycznych Polski, 6. odporność na choroby. 17

18 Prowadzenie hodowli roślin zielarskich napotyka na szereg trudności, wśród których najważniejszą jest duża liczba gatunków (około 170), którymi zainteresowany jest przemysł zielarski. Do hodowli wybiera się przede wszystkim gatunki o wielkotowarowej produkcji oraz szczególnie ważne dla lecznictwa lub przemysłu spożywczego, czy kosmetycznego. Dodatkową trudnością jest zazwyczaj długi cykl hodowlany (ponad 10 lat), ponieważ większość gatunków stanowią rośliny wieloletnie. Należy tu również zaznaczyć, że hodowla roślin zielarskich należy do niskodochodowych, ponieważ rośliny te uprawiane są na niewielkim areale. Prowadzenie hodowli roślin zielarskich w Polsce jest w związku z tym całkowicie uzależnione od uzyskania dotacji państwowych. Efektem prac hodowlanych prowadzonych w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu jest uzyskanie i wprowadzenie do upraw 22 odmian roślin zielarskich. Odmiany te charakteryzują się zwiększoną zawartością substancji biologicznie czynnych, większą wydajnością plonów surowca, korzystną strukturą plonu, przystosowaniem do zbioru mechanicznego, podwyższoną odpornością na stresy abiotyczne. Odmiany te są również przydatne do uprawy w gospodarstwach ekologicznych. bazylia pospolita (Ocimum basilicum L.) Wala Odmiana przeznaczona do uprawy polowej, daje wysoki plon ziela 18 dt z ha. Dwukrotny zbiór surowca. Udział ziela otartego w plonie ogólnym wynosi 65%. Ziele zawiera 1,2% olejku eterycznego; w składzie olejku przeważają linalol i geraniol. Plon nasion wynosi 400 kg z ha. Kasia Odmiana przeznaczona do uprawy pojemnikowej na świeże ziele, przydatna również do uprawy polowej, daje dobry plon ziela 15 dt z ha. Udział ziela otartego w plonie ogólnym wynosi 68%. Ziele zawiera 1,5% olejku eterycznego. Plon nasion wynosi 350 kg z ha. bieluń indiański (Datura innoxia Mill.) Indianka Odmiana plonuje na poziomie 17 dt suchego ziela z ha. Odmiana jest przydatna do zbioru mechanicznego. Ziele zawiera 0,3-0,4% skopolaminy i 0,07% atropiny. Plon nasion wynosi 100 kg z ha. cząber ogrodowy (Satureja hortensis L.) Saturn Odmiana daje dobry plon ziela handlowego około 23 dt z ha. Odmiana reprezentuje typ liściowo-kwiatowy, o znacznym udziale ziela otartego w surowcu powyżej 60%. Charakteryzuje się cienkimi łodygami. Ziele zawiera powyżej 4% olejku. Daje dobry, coroczny plon nasion do 200 kg z ha. dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.) Topaz Surowiec zbiera się w drugim roku wegetacji. Plon suchego surowca wynosi 42 dt z ha. Odmiana charakteryzuje się cienkimi łodygami; ich udział w surowcu wynosi 28%. Surowiec zawiera 0,15% sumy hiperycyn oraz 2,5% hiperozydu. Plon nasion kg z ha. glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus L.) Cynober Odmiana tetraploidalna. Plonuje dobrze, dając 15 dt suchego ziela oraz 20 dt korzeni z ha. Zawartość alkaloidów w korzeniu w przeliczeniu na chelidoninę wynosi 1,2%. Plon nasion wynosi 150 kg z ha. jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea Moench.) Ida Plonuje na poziomie 75 dt suchego ziela z ha. Odmiana przydatna do zbioru mechanicznego. Ziele zawiera 3,5-4,0% sumy polifenolokwasów w przeliczeniu na kwas kawowy oraz 2,3% kwasu cykorynowego. Plon nasion wynosi 600 kg z ha. kminek zwyczajny (Carum carvi L.) Kończewicki Charakteryzuje się dużymi owocami i daje plon dt z ha. Surowiec zawiera około 4,6% olejku eterycznego oraz 50% karwonu w olejku. Odmiana jest powszechnie uprawiana w kraju. Plewiski Odmiana charakteryzuje się dużymi owocami i daje plon dt z ha. Surowiec zawiera około 4,2% olejku eterycznego oraz 60% karwonu w olejku. 18

19 kozłek lekarski (Valeriana officinalis L.) Polka Plon suchych korzeni wynosi 46 dt z ha. Korzenie zawierają około 1,0% olejku eterycznego, 0,5% walepotrianów oraz 0,15% kwasu walerenowego. Odmiana ta ma stosunkowo grube korzenie boczne (ok. 0,4 cm). Plon nasion kształtuje się od 80 do 100 kg z ha. lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale W.D.J. Koch) Amor Odmiana daje wysoki plon surowca około 40 dt korzeni z ha. Surowiec zawiera 0,9-1,2% olejku eterycznego. Plon nasion wynosi kg z ha. majeranek ogrodowy (Origanum majorana L.) Miraż Odmiana daje plon około 15 dt suchego ziela z ha. Dwa zbiory ziela w roku. Ziele zawiera 1,6% olejku. W zebranym surowcu ziele otarte stanowi około 70%. Surowiec odmiany charakteryzuje się wysokimi walorami sensorycznymi. Plon nasion, zależnie od warunków pogodowych, waha się od 20 do 100 kg z ha. malwa czarna (Althea rosea Cav. var. nigra hort.) Czarna Mańka Odmiana daje plon około 13 dt suchych kwiatów z ha. Odmiana charakteryzuje się występowaniem kwiatów pełnych (60%) i długim okresem kwitnienia (około 50 dni). Kwiaty zawierają antocyjany, garbniki, pektyny oraz śluzy. Plon nasion 150 kg z ha. naparstnica wełnista (Digitalis lanata Ehrh.) Victoria Plon liści jest dobry i wynosi 160 dt świeżych oraz 40 dt suchych liści z ha. Surowiec zawiera 0,25% lanatozydu C. Odmiana nie wybija w pędy kwiatostanowe w pierwszym roku wegetacji. Plon nasion wynosi 500 kg z ha. ostropest plamisty (Silybum marianum L. Gaertn.) Silma Plon owoców wynosi ok.15 dt z ha. Owoce tej odmiany zawierają powyżej 3% flawonolignanów w przeliczeniu na sylibinę. W składzie flawonolignanów przeważa sylibina. Odmiana charakteryzuje się ograniczoną masą zieloną oraz wyrównaniem roślin w łanie co ułatwia sprzęt mechaniczny. papryka roczna (Capsicum annuum L.) Wulkan Daje plon około 23 dt suchych owoców z ha. Owoce odmiany zawierają 0,32% kapsaicyny, są duże i dobrze wybarwione. Odmiana średnio wczesna. Plon nasion wynosi 100 kg z ha. rumianek pospolity (Chamomilla recutita (L.) Rausch.) Złoty Łan Odmiana tetraploidalna. Daje dobry plon surowca ponad 13 dt z ha. Odmiana jest przydatna do zbioru mechanicznego. Kwiatostany są duże, średnica koszyczków 2,8 cm; masa 100 koszyczków 21 g. Surowiec zawiera 1,1% olejku eterycznego, w którym znajduje się m.in.: ok. 10% chamazulenu i 4% α-bisabololu. Plon nasion 250 kg z ha. Odmiana powszechnie uprawiana w kraju. Promyk Odmiana diploidalna. Plonuje na poziomie 11 dt suchych koszyczków z ha. Kwiatostany średniej wielkości; średnica koszyczków 2,2 cm; masa 100 koszyczków 14 g. Zawartość olejku wynosi 0,8%; a olejek zawiera 8% chamazulenu i 6% α-bisabololu. Plon nasion wynosi 150 kg z ha. Kwiatostany odmiany nie ulegają rozkruszeniu podczas suszenia. Dukat Odmiana tetraploidalna o podwyższonej zawartości α-bisabololu (typ chemiczny C). Daje dobry plon surowca ponad 12 dt z ha. Kwiatostany są duże, średnica koszyczków 2,8 cm; masa 100 koszyczków 24 g. Surowiec zawiera 1,2% olejku eterycznego, w którym znajduje się m.in.: ok. 12% chamazulenu i 15% α-bisabololu. Plon nasion 250 kg z ha. Mastar Odmiana diploidalna o podwyższonej zawartości α-bisabololu (typ chemiczny C). Plonuje na poziomie 10 dt z ha. Kwiatostany średniej wielkości; średnica koszyczków 2,6 cm; masa 100 koszyczków 16 g. Zawartość olejku wynosi 1,1%; a olejek zawiera 13% chamazulenu i 25% α-bisa- 19

20 bololu. Plon nasion wynosi 150 kg z ha. Kwiatostany odmiany nie ulegają rozkruszeniu podczas suszenia. szałwia lekarska (Salvia officinalis L.) Bona Odmiana daje wysokie plony surowca już w pierwszym roku wegetacji. Plon suchego ziela wynosi 30 dt z ha. Ziele zawiera około 1,4% olejku. Rośliny tej odmiany są męskopłodne (90%), co sprzyja zawiązywaniu nasion. Ich plon może osiągnąć nawet 500 kg z ha. tymianek właściwy (Thymus vulgaris L.) Słoneczko Odmiana plonuje dobrze, dając zbiory surowca już w pierwszym roku wegetacji. Plon ziela suchego w drugim roku wynosi 25 dt z ha. Ziele zawiera około 1,3% olejku. Udział ziela otartego w plonie ogólnym wynosi około 60%. Rośliny są w 85% męskopłodne, co sprzyja zawiązywaniu nasion, których można zebrać do 100 kg z ha. Dla każdej odmiany opracowano metodykę hodowli zachowawczej uwzględniając jej specyfikę. W Zakładzie Botaniki, Hodowli i Agrotechniki Instytutu Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich produkowane są materiały mateczne oraz materiały nasienne ww. odmian. Prace hodowlane prowadzone były również przez pracowników innych ośrodków: kolendra siewna (Coriandrum sativum L.) Ursynowska (SGGW-AR) Odmiana średnio wysoka, dobrze rozgałęziona, liście zielone aromatyczne. Owoce zawierają około 1,3% olejku eterycznego. Masa 1000 nasion wynosi 8,7g. Odmiana wykazuje częściową tolerancję na zgorzel kwiatostanów. kozłek lekarski (Valeriana officinalis L.) Lubelski (A. Ogórek) Odmiana wysoka, późna. Liście zielone, pierzaste. Kwiaty białe. Średnica karpy korzeniowej 4-5 cm. mięta pieprzowa (Mentha x piperita) Ania (T. Nowak) Odmiana o pokroju półstojącym. Rośliny dobrze rozgałęzione. Liście ciemnozielone, ząbkowane, unerwienie zabarwione antocyjanowo. Kwiat ciemnofioletowy, kwitnienie średnio wczesne. papryka roczna (Capsicum annuum L.) Bronowicka ostra (Hodowla Roślin E. Freege) Odmiana średnio wysoka, dobrze rozgałęziona. Owoce średniej wielkości, wydłużone, ciemnoczerwone o cienkim miąższu. Odmiana średnio wczesna, owocuje obficie. Cyklon (Stacja Hodowli Roślin Wąsewo) Odmiana średnio wysoka, silnie rozkrzewiona. Owoce średniej wielkości, wydłużone, ciemnoczerwone o cienkim miąższu. Odmiana średnio wczesna, owocuje obficie. Orkan (Stacja Hodowli Roślin Świętosław) Odmiana średnio wysoka; na łodygach obecność antocyjanu. Owoce wąsko-trójkątne, czerwone, z połyskiem, gładkie. Miąższ średniej grubości. Średnio wczesna. Zawartość kapsaicyny ok. 0,22%. rumianek pospolity (Chamomilla recutita (L.) Rausch) Tonia (SGGW-AR) Odmiana tetraploidalna, średnio wysoka, dobrze rozgałęziona, wcześnie kwitnąca. Koszyczek kwiatowy duży, o średnicy ok. 2,1 cm; masa 100 koszyczków 20g. Olejek zawiera ok. 11% chamazulenu. Średnio odporna na wyleganie, przydatna do sprzętu mechanicznego. wiesiołek dziwny (Oenothera paradoxa Hudziok) Amar (Akademia Rolnicza Wrocław) Odmiana średnio wysoka. Liście średniej wielkości, zielone. Kwiaty żółte, średnie. Zwarte osadzenie torebek nasiennych. Odmiana średnio wczesna. Angpar (Akademia Rolnicza Wrocław) Odmiana średnia do wysokiej. Liście średniej wielkości, ciemnozielone. Kwiaty żółte, duże. Zwarte osadzenie torebek nasiennych. Odmiana średnio wczesna. Parang (Akademia Rolnicza Wrocław) Odmiana wysoka. Liście średniej wielkości, zielone. Kwiaty żółte, średnie. Zwarte osadzenie torebek nasiennych. Odmiana średnio wczesna. 20

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Produkcja biomasy a GMO

Produkcja biomasy a GMO Produkcja biomasy a GMO Adam Koryzna Stowarzyszenie Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Opole, 22.10.2009 Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Organizacja zrzeszająca producentów rolnych ZałoŜona

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Program: Tworzenie naukowych podstaw postępu biologicznego i ochrona roślinnych zasobów genowych źródłem innowacji i wsparcia

Bardziej szczegółowo

Organizmy modyfikowane genetycznie

Organizmy modyfikowane genetycznie Organizmy modyfikowane genetycznie C o to jest G M O? Organizmy Modyfikowane Genetycznie GMO (z ang. Genetically Modified Organism) - Organizmy Transgeniczne - są to organizmy, które zawierają w swoim

Bardziej szczegółowo

www.icppc.pl 34-146 Stryszów 156 Tel./fax. (033) 8797 114 E-mail: biuro@icppc.pl www.gmo.icppc

www.icppc.pl 34-146 Stryszów 156 Tel./fax. (033) 8797 114 E-mail: biuro@icppc.pl www.gmo.icppc www.icppc.pl 34-146 Stryszów 156 Tel./fax. (033) 8797 114 E-mail: biuro@icppc.pl www.gmo.icppc Międzynarodowa Koalicja dla Ochrony Polskiej Wsi International Coalition to Protect the Polish Countryside

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

wyrok, w którym orzekł, że Rzeczypospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 31 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy.

wyrok, w którym orzekł, że Rzeczypospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 31 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. UZASADNIENIE Projekt ustawy o zmianie ustawy o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw dokonuje nowelizacji obowiązującej obecnie ustawy z dnia 22 czerwca

Bardziej szczegółowo

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści Nasiennictwo. Tom I Spis treści PRZEDMOWA 1. ŚWIATOWY PRZEMYSŁ NASIENNY 1.1. ZNACZENIE MATERIAŁU SIEWNEGO 1.2. PRZEMYSŁ NASIENNY 1.3. ŹRÓDŁA WSPIERANIA ROZWOJU PRZEMYSŁU NASIENNEGO 1.4. MIĘDZYNARODOWY

Bardziej szczegółowo

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego dr Piotr Szajner mgr Wiesław Dzwonkowski Zakład Badań Rynkowych IERiGŻ-PIB Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH. Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW

BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH. Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW 1 . USTAWA O PASZACH Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. 2014

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (WE) NR 2232/96. z dnia 28 października 1996 r.

ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (WE) NR 2232/96. z dnia 28 października 1996 r. Dz.U.UE.L.96.299.1 Dz.U.UE-sp.13-18-42 ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (WE) NR 2232/96 z dnia 28 października 1996 r. ustanawiające wspólnotową procedurę dla substancji aromatycznych używanych

Bardziej szczegółowo

Misją spółki jest wdrażanie postępu biologicznego w produkcji roślinnej oraz dostarczanie rolnikom na terenie całego kraju dobrej jakości nasion

Misją spółki jest wdrażanie postępu biologicznego w produkcji roślinnej oraz dostarczanie rolnikom na terenie całego kraju dobrej jakości nasion KIEDYŚ Poznańska Hodowla Roślin, jako przedsiębiorstwo państwowe, została powołana w 1959 roku. W obecnej strukturze prawnej, spółki z o.o. istnieje od 1994 roku. Prace hodowlane zapoczątkowano w latach

Bardziej szczegółowo

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Co to GMO? GMO to organizmy, których genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (lub zmiany

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r.

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. I. Wobec braku na rynku krajowych pasz wysokobiałkowych, w

Bardziej szczegółowo

Nawóz WE siarkowo-wapniowy

Nawóz WE siarkowo-wapniowy Nawóz WE siarkowo-wapniowy Mały nakład Pomyśl o Swoim zysku Co jest Twoim celem? Maksymalne plony, czy maksymalny zysk? Czy liczysz swoje koszty pracy, czasu i nawożenia? Czy porównujesz je z efektami?

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii. dla Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności

Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii. dla Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Przemysłu, Badań Naukowych i Energii 29.11.2011 2011/0156(COD) PROJEKT OPINII Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii dla Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego,

Bardziej szczegółowo

Sieć GENET i ruch przeciwny GM w Europie

Sieć GENET i ruch przeciwny GM w Europie Konferencja nt. GMO w Warszawie 27 lutego 2009 r. GENET GMO W PORTUGALII Drugi co do wielkości w UE obszar uprawy kukurydzy Bt (MON 810) o łącznej powierzchni 4.800 ha. W 2008 roku zanotowano wzrost upraw

Bardziej szczegółowo

USTAWA. o zmianie ustawy o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych

USTAWA. o zmianie ustawy o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych USTAWA z dnia.... 2006 r. PROJEKT o zmianie ustawy o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych Art. 1. W ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

pochodzenia Kod kraju Hodowla Roślin Strzelce sp. z o.o., ul. Główna 20, Strzelce 2 Augusta 2002

pochodzenia Kod kraju Hodowla Roślin Strzelce sp. z o.o., ul. Główna 20, Strzelce 2 Augusta 2002 Kod kraju pochodzenia 12. Soja Uwagi ogólne Wyniki z doświadczeń PDO dla soi opracowano po dwuletnim okresie w 2011 i 2012 roku. Doświadczenia przeprowadzono w trzech punktach doświadczalnych: SDOO w Przecławiu,

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Metody przechowywania i utrwalania bioproduktów KOLEKCJE SZCZEPÓW

Metody przechowywania i utrwalania bioproduktów KOLEKCJE SZCZEPÓW Metody przechowywania i utrwalania bioproduktów KOLEKCJE SZCZEPÓW Opracował: dr S. Wierzba Katedra Biotechnologii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Opolskiego Kolekcje szczepów Metody przechowywania

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Agro-Centrum Innowacyjnych Technologii Unia Europejska zamierza do 2030 roku

Bardziej szczegółowo

MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT

MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT Komitet ds. Rolniczych Organizacji Zawodowych w UE (COPA) Główny Komitet Spółdzielczości Rolniczej w UE (COGECA) MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT WSTĘPNE WNIOSKI GRUPY ROBOCZEJ COPA/COGECA

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Hodowli i Ochrony Roślin Dorota Nowosielska (dorota.nowosielska@minrol.gov.pl; tel. (022)

Bardziej szczegółowo

Mikroskopia fluorescencyjna

Mikroskopia fluorescencyjna Mikroskopia fluorescencyjna Mikroskop fluorescencyjny to mikroskop świetlny, wykorzystujący zjawisko fluorescencji większość z nich to mikroskopy tzw. epi-fluorescencyjne zjawisko fotoluminescencji: fluorescencja

Bardziej szczegółowo

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie Zadbaliśmy o to, żeby wyposażenie w Klubie Młodego Wynalazcy było w pełni profesjonalne. Ważne jest, aby dzieci i młodzież, wykonując doświadczenia korzystały

Bardziej szczegółowo

Ocena dostępności i jakości nasion warzyw z upraw ekologicznych

Ocena dostępności i jakości nasion warzyw z upraw ekologicznych Zakład Uprawy i Nawożenia Roślin Warzywnych Ocena dostępności i jakości nasion warzyw z upraw ekologicznych Autorzy: prof. dr hab. Stanisław Kaniszewski dr Anna Szafirowska Opracowanie redakcyjne: dr Ludwika

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIA. (Tekst mający znaczenie dla EOG)

ROZPORZĄDZENIA. (Tekst mający znaczenie dla EOG) L 156/2 ROZPORZĄDZENIA ROZPORZĄDZENIE WYKONAWCZE KOMISJI (UE) 2015/949 z dnia 19 czerwca 2015 r. zatwierdzające przedwywozowe kontrole niektórych rodzajów żywności przeprowadzane przez niektóre państwa

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Załącznik nr do Regulaminu FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Imię.... Nazwisko... Nazwa gospodarstwa... Numer ewidencyjny gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1.

USTAWA. z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1. Dz.U.02.175.1433 z późn. zm. USTAWA z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. 1. Ustawa określa warunki wprowadzania

Bardziej szczegółowo

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Co to jest GMO? Historia GMO Rodzaje GMO Zalety GMO Wady GMO Ciekawostki Spis Treści Co to jest GMO? GMO (Organizmy modyfikowane genetycznie) - organizmy, których genom

Bardziej szczegółowo

katalog odmian buraka cukrowego

katalog odmian buraka cukrowego katalog odmian buraka cukrowego Rok rejestracji 2014 Jeden z najwyższych plonów cukru z hektara w rejestracji 2014 Plon cukru 104%, polaryzacja 103% (2012-2013 r.) Wysoka wydajność cukru z ha Wysoka polaryzacja

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Ceny zbóż w Polsce w zł/t (wg IERiGŻ)

Rys. 1. Ceny zbóż w Polsce w zł/t (wg IERiGŻ) Jerzy Grabiński Produkcja zbóż w Polsce-stan obecny i perspektywy Według szacunków GUS produkcja zbóż w Polsce w 29 roku wyniosła 29,8 mln ton i była o 7,8% wyższa niż w roku poprzednim. Taka produkcja

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Perspektywy ograniczenia uzależnienia od pestycydów w Polsce dla poprawy stanu środowiska i gospodarki wiejskiej

Perspektywy ograniczenia uzależnienia od pestycydów w Polsce dla poprawy stanu środowiska i gospodarki wiejskiej Perspektywy ograniczenia uzależnienia od pestycydów w Polsce dla poprawy stanu środowiska i gospodarki wiejskiej Wiesław Podyma Departament Hodowli i Ochrony Roślin Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Bardziej szczegółowo

Współistnienie upraw roślinnych genetycznie zmodyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi

Współistnienie upraw roślinnych genetycznie zmodyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Cooperation Agency for Local Authorities Współistnienie upraw roślinnych genetycznie zmodyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi Stan faktyczny,

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O ZASTOSOWANYCH PREPARATACH NOURIVIT I NOURIVIT PLUS

INFORMACJE O ZASTOSOWANYCH PREPARATACH NOURIVIT I NOURIVIT PLUS 1 INFORMACJE O ZASTOSOWANYCH PREPARATACH NOURIVIT I NOURIVIT PLUS Nourivit jest produkowany w kilku etapach z naturalnych składników mineralnych w kontrolowanym procesie kruszenia i sortowania bez użycia

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo ekologiczne z korzyścią dla środowiska i człowieka. Realizacja PROW - korzyści i bariery. Anna Kuczuk, OODR Łosiów

Rolnictwo ekologiczne z korzyścią dla środowiska i człowieka. Realizacja PROW - korzyści i bariery. Anna Kuczuk, OODR Łosiów Anna Kuczuk, OODR Łosiów Rolnictwo stanowi jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki niemal każdego kraju, pełniąc istotne funkcje natury ekonomicznej, społecznej i środowiskowej. Gleba, woda, powietrze

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE Bioenergia w krajach Europy Centralnej, uprawy energetyczne. Dr Hanna Bartoszewicz-Burczy, Instytut Energetyki 23 kwietnia 2015 r., SGGW 1. Źródła

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia firmy Unilever w zakresie stosowania oświadczeń zdrowotnych odnośnie tłuszczów do smarowania

Doświadczenia firmy Unilever w zakresie stosowania oświadczeń zdrowotnych odnośnie tłuszczów do smarowania Doświadczenia firmy Unilever w zakresie stosowania oświadczeń zdrowotnych odnośnie tłuszczów do smarowania Paweł Badowski Regulatory Affairs Manager Unilever Polska Oświadczenia zdrowotne w teorii i praktyce

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 95 ust. 1,

uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 95 ust. 1, ROZPORZĄDZENIE (WE) NR 1830/2003 PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY z dnia 22 września 2003 r. dotyczące możliwości śledzenia i etykietowania organizmów zmodyfikowanych genetycznie oraz możliwości śledzenia

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

ZA5470. Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Poland

ZA5470. Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Poland ZA5470 Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Poland FL315 Attitudes of European entrepreneurs towards eco innovation Flash

Bardziej szczegółowo

Rola techniki i precyzji zabiegów w integrowanych systemach ochrony roślin

Rola techniki i precyzji zabiegów w integrowanych systemach ochrony roślin Roman Kierzek 1, Marek Wachowiak 1, Henryk Ratajkiewicz 2 1 Instytut Ochrony Roślin- PIB w Poznaniu, 2 Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Rola techniki i precyzji zabiegów w integrowanych systemach ochrony

Bardziej szczegółowo

Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01

Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01 Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01 2 Francuski sektor rolniczy jest jednym z najważniejszych sektorów gospodarki tego kraju i zajmuje kluczowe miejsce w handlu zagranicznym

Bardziej szczegółowo

Mega Projekt. Projekt badawczy wykorzystania nawozów azotowych na doświadczalnych poletkach obszaru Polski, Niemiec i Czech

Mega Projekt. Projekt badawczy wykorzystania nawozów azotowych na doświadczalnych poletkach obszaru Polski, Niemiec i Czech Mega Projekt Projekt badawczy wykorzystania nawozów azotowych na doświadczalnych poletkach obszaru Polski, Niemiec i Czech W 5-letnim cyklu badani oceniany jest wpływ nawożenia nawozami azotowo siarkowymi

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa.

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa. ANKIETA Informacje podane w niniejszej ankiecie mają charakter poufny i zostaną wykorzystane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu TRAFOON. Analiza zawartych treści będzie pomocna w określeniu najistotniejszych

Bardziej szczegółowo

Rozpoczęcie jesiennej sprzedaży ubezpieczeń upraw polowych

Rozpoczęcie jesiennej sprzedaży ubezpieczeń upraw polowych PZU Uprawy Zmiana OWU od 18.09.2015 wynikająca ze zmiany ustawy o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich Dz.U. z 2015 poz. 577 z późn.zm) Rozpoczęcie jesiennej sprzedaży ubezpieczeń upraw

Bardziej szczegółowo

QQrydza. w produkcji biogazu. Kukurydza

QQrydza. w produkcji biogazu. Kukurydza QQrydza w produkcji biogazu Kukurydza Kukurydza w produkcji biogazu Kukurydza swój wielki sukces w żywieniu bydła, powtórzyła w imponujący sposób jako koferment do produkcji biogazu w biogazowniach. Od

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Dziennik Ustaw Nr 94 7858 Poz. 607 607 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Na podstawie art. 21 ust.

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących

POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących POMOC PUBLICZNA ogólne wytyczne dla Instytucji Pośredniczących Zgodnie z art. 87 ust. 1 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, wsparcie dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą podlega

Bardziej szczegółowo

30.12.2006 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 401/41

30.12.2006 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 401/41 30.12.2006 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 401/41 DECYZJA KOMISJI z dnia 15 grudnia 2006 r. wykonująca rozporządzenie Rady (WE) nr 21/2004 w odniesieniu do wytycznych i procedur elektronicznej identyfikacji

Bardziej szczegółowo

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA styczeń 2012 Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor Spis treści 2 Nr slajdu Informacje o badaniu 3 Główne

Bardziej szczegółowo

Dopłaty z tytułu zuz ytego do siewu lub sadzenia materiału siewnego

Dopłaty z tytułu zuz ytego do siewu lub sadzenia materiału siewnego Dopłaty z tytułu zuz ytego do siewu lub sadzenia materiału siewnego kategorii elitarny lub kwalifikowany mającej charakter pomocy de minimis w rolnictwie w 2013 r. Agencja Rynku Rolnego udziela w ramach

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO KIERUNKOWE - OBLIGATORYJNE 1. Pojęcie zmiennej losowej, rozkładu prawdopodobieństwa, dystrybuanty i funkcji gęstości. 2. Sposoby weryfikacji

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY. Europejski program bezpieczeństwa lotniczego

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY. Europejski program bezpieczeństwa lotniczego KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 7.12.2015 r. COM(2015) 599 final SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Europejski program bezpieczeństwa lotniczego PL PL 1. KOMUNIKAT KOMISJI Z 2011

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r.

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 Zostały uznane za podstawę wyznaczania standardów zarządzania jakością Opublikowane po raz

Bardziej szczegółowo

Wiadomości wstępne - uprawa roli i roślin

Wiadomości wstępne - uprawa roli i roślin Wiadomości wstępne - uprawa roli i roślin Dr hab. Bogdan Kulig, prof. UR Tabela obrazująca niesynchroniczny rozwój cywilizacji i rozprzestrzenianie się rolnictwa w Starym Świecie (Zohary i Hopf 2000) Wzrost

Bardziej szczegółowo

Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej

Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej Optymalne odżywienie roślin jest jednym z podstawowych czynników decydujących o prawidłowej odporności

Bardziej szczegółowo

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Cooperation Agency for Local Authorities ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE PODSTAWOWE INFORMACJE Materiał opublikowany z funduszy Unii Europejskiej Co

Bardziej szczegółowo

Prawo Energetyczne I Inne Ustawy Dotyczące Energetyki Kogeneracja Skuteczność Nowelizacji I Konieczność

Prawo Energetyczne I Inne Ustawy Dotyczące Energetyki Kogeneracja Skuteczność Nowelizacji I Konieczność Prawo Energetyczne I Inne Ustawy Dotyczące Energetyki Kogeneracja Skuteczność Nowelizacji I Konieczność dr inż. Janusz Ryk Polskie Towarzystwo Elektrociepłowni Zawodowych II Ogólnopolska Konferencja Polska

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 Komisja Prawna 2009 24.7.2008 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie wdrożenia dyrektywy 2006/43/WE w sprawie ustawowych badań rocznych sprawozdań finansowych i skonsolidowanych sprawozdań

Bardziej szczegółowo

Nadzór nad stosowaniem materiału siewnego (uprawą odmian GMO)

Nadzór nad stosowaniem materiału siewnego (uprawą odmian GMO) Nadzór nad stosowaniem materiału siewnego (uprawą odmian GMO) nowa ustawa o nasiennictwie nowe zadanie dla Inspekcji Tadeusz Kłos Główny Inspektor Ochrony Roślin i Nasiennictwa Zgodnie z art. 78 oraz art.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia...2015 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich

USTAWA z dnia...2015 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich USTAWA z dnia....2015 r. Projekt o zmianie ustawy o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich Art. 1. W ustawie z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich

Bardziej szczegółowo

Genom na talerzu czyli patentowanie żywności GM

Genom na talerzu czyli patentowanie żywności GM Tomasz Twardowski Instytut Chemii Bioorganicznej PAN i Politechnika Łódzka Genom na talerzu czyli patentowanie żywności GM Żywność oparta na produkcji roślinnej stanowi dla nas podstawę wyżywienia (produkcja

Bardziej szczegółowo

Aktualne obowiązujące wymagania dotyczące dokumentacji potrzebnej do rejestracji produktów biobójczych w procedurze europejskiej

Aktualne obowiązujące wymagania dotyczące dokumentacji potrzebnej do rejestracji produktów biobójczych w procedurze europejskiej Aktualne obowiązujące wymagania dotyczące dokumentacji potrzebnej do rejestracji produktów biobójczych w procedurze europejskiej Sylwester Huszał Wydział Oceny Dokumentacji Produktów Biobójczych Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy

Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy Rolnictwo ekologiczne przyjazne środowisku naturalnemu Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy 1. Rolnictwo ekologiczne w realizacji celów KPR 2. Status rolnictwa

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

7. Owies W 2012 roku owies zajmował 6,7 % ogólnej powierzchni zasiewów zbóż w Polsce. W województwie łódzkim uprawiany był na powierzchni blisko 50

7. Owies W 2012 roku owies zajmował 6,7 % ogólnej powierzchni zasiewów zbóż w Polsce. W województwie łódzkim uprawiany był na powierzchni blisko 50 7. Owies W 2012 roku owies zajmował 6,7 % ogólnej powierzchni zasiewów zbóż w Polsce. W województwie łódzkim uprawiany był na powierzchni blisko 50 tys. ha. Zainteresowanie produkcją tego zboża systematycznie

Bardziej szczegółowo

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych Wzorem lat ubiegłych Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide de Gasperi

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

PROJEKTY USTAW I ROZPORZĄDZEŃ Z ZAKRESU OCHRONY ROŚLIN

PROJEKTY USTAW I ROZPORZĄDZEŃ Z ZAKRESU OCHRONY ROŚLIN Departament Hodowli i Ochrony Roślin PROJEKTY USTAW I ROZPORZĄDZEŃ Z ZAKRESU OCHRONY ROŚLIN dr Bogusław Rzeźnicki Poznań, 12 października 2010 r. Pakiet pestycydowy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Bardziej szczegółowo

Hurtownia Materiałów Przemysłowych. FAZOT Więtczak i Wspólnicy Sp. Jawna Gnojno 30A. 99-300 Kutno

Hurtownia Materiałów Przemysłowych. FAZOT Więtczak i Wspólnicy Sp. Jawna Gnojno 30A. 99-300 Kutno Hurtownia Materiałów Przemysłowych FAZOT Więtczak i Wspólnicy Sp. Jawna Gnojno 30A 99-300 Kutno OFERTA : PSZENICA Odmiany : JARE I OZIME Producent : Hodowla Roślin Strzelce 2 SPIS : Odmiany jare: 1. NAWRA

Bardziej szczegółowo

Krystyna Tylkowska. 4. Genetyka. I 15 30 E Prof. dr hab. Zbigniew Broda Prof. dr hab. Barbara Michalik, AR Kraków.

Krystyna Tylkowska. 4. Genetyka. I 15 30 E Prof. dr hab. Zbigniew Broda Prof. dr hab. Barbara Michalik, AR Kraków. ANGLOJĘZYCZNE STUDIA MAGISTERSKIE W SPECJALNOŚCI HODOWLA ROŚLIN I NASIENNICTWO Lp Nazwa przedmiotu Treści programowe Semestr studiów/ liczba godzin 1. Szkółkarstwo sadownicze Podstawowe elementy drzewa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu badawczego

Streszczenie projektu badawczego Streszczenie projektu badawczego Dotyczy umowy nr 2014.030/40/BP/DWM Określenie wartości predykcyjnej całkowitej masy hemoglobiny w ocenie wydolności fizycznej zawodników dyscyplin wytrzymałościowych Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Janusz Wojtczak Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Biogazownie w Niemczech Rok 1999 2001 2003 2006 2007 2008 Liczba 850 1.360 1.760 3.500 3.711 4.100 instalacji Moc (MW) 49 111 190 949 1.270

Bardziej szczegółowo

(Akty ustawodawcze) DYREKTYWY

(Akty ustawodawcze) DYREKTYWY 16.12.2011 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 334/1 I (Akty ustawodawcze) DYREKTYWY DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 2011/91/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oznaczeń lub oznakowań identyfikacyjnych

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo