Wytyczne 20: Wytwarzanie artykułów farmaceutycznych. Komisja Europejska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wytyczne 20: Wytwarzanie artykułów farmaceutycznych. Komisja Europejska"

Transkrypt

1 Wytyczne dotyczące zastępowania i redukcji LZO z rodzajów działalności podlegających Dyrektywie w sprawie emisji LZO z rozpuszczalników (Dyrektywa 1999/13/WE) Wytyczne 20: Wytwarzanie artykułów farmaceutycznych Komisja Europejska

2 Treść 1 Wprowadzenie Podsumowanie zastępowania i redukcji LZO Opis działalności i związanych gałęzi przemysłu Techniczny opis procesu Schemat procesu i związane z nim emisje LZO Opis procesu Wykorzystanie rozpuszczalników, emisje i oddziaływanie na środowisko Stosowane rozpuszczalniki Zużycie rozpuszczalników i poziomy emisji Główne zagadnienia ochrony zdrowia i środowiska Zastępowanie LZO Układy niezawierające LZO Inne środki zapobiegawcze i techniki obniżania emisji LZO Obniżanie Utlenianie termiczne (regeneracyjne / rekuperacyjne) Utlenianie katalityczne (CO) Utlenianie biologiczne Usprawnienia procesów Środki organizacyjne Podsumowanie środków redukcji emisji LZO Przykłady dobrych praktyk Stosowanie skutecznych technologii obniżających Pojawiające się techniki i opracowywane zamienniki Źródła informacji

3 1 Wprowadzenie Niniejsze Wytyczne obejmują działalność wytwarzania artykułów farmaceutycznych wraz z możliwością zastępowania lub redukcji wykorzystywanych LZO oraz wynikających stąd emisji. Tabela 1: Zakres definicji z Dyrektywy Rozpuszczalnikowej Dyrektywa Rozpuszczalnikowa - Zakres definicji (Załącznik I) Działalność ' wytwarzania artykułów farmaceutycznych' jest zdefiniowana jako synteza chemiczna, fermentacja, ekstrakcja, formowanie i wykańczanie artykułów farmaceutycznych oraz jeśli dokonywane w tym samym miejscu, wytwarzania produktów pośrednich. Dyrektywa Rozpuszczalnikowa obejmuje instalacje, w których niniejsza działalność jest prowadzona przy rocznym zużyciu rozpuszczalników organicznych powyżej 50 t. Działalność ta obejmuje podstawową produkcję farmaceutyczną, jak również inne rodzaje działalności mieszczące w sobie formowanie i wykańczanie artykułów farmaceutycznych (dalej - wtórna produkcja farmaceutyczna). Podstawowa produkcja farmaceutyczna to masa artykułów farmaceutycznych, produktów pośrednich służących do wytwarzania lekarstw, a także aktywnych składników farmaceutycznych na drodze syntezy chemicznej, fermentacji i ekstrakcji. Przykładami działalności formowania i wykończania są: fizyczne formowanie i pokrywanie tabletek oraz napełnianie produktów. Dyrektywa Rozpuszczalnikowa stosuje się do produkcji artykułów farmaceutycznych w przypadkach zużycia rozpuszczalnika powyżej 50 ton rocznie. Dyrektywa Rozpuszczalnikowa ustanawia następujące dopuszczalne wartości emisji dla działalności wytwarzania produktów farmaceutycznych: Tabela 2: Dopuszczalne wartości emisji w Dyrektywie Rozpuszczalnikowej Dyrektywa Rozpuszczalnikowa - Dopuszczalne wartości emisji (Załącznik II A - Działalność nr 20) Czynności Próg produkcyjny zużycia rozpuszczalnika [ton/rok] Dopuszczalne wartości emisji w gazach odlotowych [mg C/Nm3] Wartości emisji ulotnej [% wsadu rozpuszczalnika ] Całkowita dopuszczalna wartość emisji [% wsadu rozpuszczalnika] Wytwarzanie a artykułów farmaceutyczn ych > 50 20* Postanowienia specjalne: Nowe instalacje: 5%** Istniejące instalacje: 15%** Nowe instalacje: 5% Istniejące instalacje: 15% * Jeżeli stosuje się techniki, które umożliwiają wtórne wykorzystanie odzyskanego rozpuszczalnika, wówczas dopuszczalne wartości emisji w gazach odlotowych wynoszą 150 mg C/ Nm3. ** Wartość emisji ulotnej nie zawiera rozpuszczalnika sprzedanego jako część produktów lub preparatów w zamkniętym szczelnym pojemniku. 3

4 W miejsce zgodności z powyższymi dopuszczalnymi wartościami emisji, prowadzący instalacje mogą zdecydować się na stosowanie planu redukcji emisji, według specyfikacji podanych w Załączniku II (B) Dyrektywy Rozpuszczalnikowej. Do LZO sklasyfikowanych jako substancje CMR 1 jak również do chlorowcowanych LZO którym przypisuje się kategorie szkodliwości R40 lub R68 2 stosują się specjalne wymagania. Istnieje ogólny obowiązek zastępowania substancji CMR, w stopniu możliwie najwyższym i w możliwie najkrótszym czasie, mniej szkodliwymi substancjami lub preparatami w przypadku przepływu masy >10 g/h dla LZO zaklasyfikowanych jako substancje CMR lub >100 g/h dla chlorowcowanych 3 LZO, przy czym, dla R40, dopuszczalne wartości emisji w gazach odlotowych wynoszą odpowiednio 2 i 20 mg/nm3 i stosują się także do sytuacji korzystania z planu redukcji emisji. W krajowej legislacji można zdefiniować niższe progowe wartości zużycia rozpuszczalników, ostrzejsze dopuszczalne wartości emisji lub inne, dodatkowe wymagania. 2 Podsumowanie zastępowania i redukcji LZO LZO są emitowane z wielu różnych procesów, takich jak syntezy, fermentacja i ekstrakcja, realizowanych jako podstawowa produkcja farmaceutyczna. W toku wtórnej produkcji farmaceutycznej, emisje LZO powstają w procesach mieszania lub granulowania, powlekanie tabletek i napełniania preparatów ciekłych. Najważniejszymi środkami redukującymi zawartość LZO w przemyśle farmaceutycznym są obniżające je technologie Technologie obniżające są najtańszymi środkami redukowania emisji LZO z istniejącego wytwórstwa farmaceutycznego. Rozpuszczalniki (w tym również wartościowe) można odzyskiwać, metodami kondensacji, absorpcji i adsorpcji, ze strumieni odpadów (gazów odlotowych) zawierających wysoki ładunek LZO. Do szerokiego wachlarza różnych rozpuszczalników i/lub w strumieniu gazów odlotowych, w których znajduje się niski lub średni ładunek rozpuszczalnika, stosuje się procesy utleniania termicznego (regeneracyjnego, rekuperacyjnego lub katalitycznego). W przypadku wysokich emisji gazów odlotowych o niskim ładunku LZO najbardziej skuteczne są skrubery biologiczne. Procesy produkcyjne niezawierające rozpuszczalników lub zawierające ich obniżone ilości należy uważać za będące wciąż na etapie rozwojowym, prowadzącym do modyfikacji takich procesów. Ocena nowo wprowadzanych związków powinna jako standard zawierać przeprowadzenie przeglądu rozpuszczalników alternatywnych dla danego procesu. Są także dostępne produkty wodne przydatne do czyszczenia systemów urządzeń wykorzystywanych w szerokim spektrum zastosowań. W celu zredukowania ulotnych emisji LZO powstających w procesach operowania rozpuszczalnikami, ich składowania i mieszania można stosować usprawnienia urządzeń, ekstrakcję powietrzną, a także technologie obniżające typu "końca rury". 1 Substancje CMR - rakotwórcze (R45, R49), mutagenne (R46), lub działające szkodliwie na rozrodczość (R60, R61) 2 Po wdrożeniu Dyrektywy Rozpuszczalnikowej poddano rewizji treść kategorii szkodliwości R - R40. Pierwotny zapis kategorii R40 brzmiał: 'możliwe zagrożenie nieodwracalnymi skutkami'. Nowy zapis to: 'Ograniczone dowody oddziaływań rakotwórczych'. Do 'starej' wersji włączono mutageniczność (kategoria 3). Oddziaływania mutagenne są teraz ujęte odrębnie w kategorii R68: 'możliwe zagrożenie nieodwracalnymi skutkami'. Ta nowa treść oznaczenia szkodliwości nie obejmuje rakotwórczości. 'Nowa' wersja R40 jest więc znacząco mniej restryktywna od wersji starej. Do czasu dostosowania Dyrektywy Rozpuszczalnikowej do tej zmiany, ostateczną decyzję o tym, którą wersję należy zastosować może wydać tylko Europejski Trybunał Sprawiedliwości. 3 Chlorowcowane rozpuszczalniki organiczne są to węglowodory z jednym lub więcej następujących halogenów: fluor, chlor (np. trójchloroetylen), brom (np. bromek n-propylu) lub jod. 4

5 3 Opis działalności i związanych gałęzi przemysłu Na europejski sektor farmaceutyczny składa się ponad firm (jednostek prawnych) [EFPIA 2008] prowadzących szeroki profil działalności, począwszy od badawczo-rozwojowej, poprzez produkcję, aż do marketingowej. Struktura tej gałęzi przemysłu zmienia się także zależnie od kraju odzwierciedlając różne tradycje medyczne, standardy ochrony własności intelektualnej i polityki przemysłowej. W 2006 r., wartość produkcji farmaceutycznej szacowano na 190 miliardów EURO 4 [EFPIA 2008]. Podstawowa działalność farmaceutycznego wytwórstwa obejmuje produkcję aktywnych składników farmaceutycznych W okresie lat , w UE 15 było zarejestrowanych i uprawnionych na podstawie Dyrektywy Rozpuszczalnikowej 730 instalacji wytwarzających artykuły farmaceutyczne [Implementation 2006]. Sektor produkcji farmaceutycznej składa się głównie z bardzo dużych firm zajmujących duże tereny i produkujących wielką liczbę różnych produktów. Jednakże, działają również małe i średnie firm, także takie, które specjalizują się w wytwarzaniu produktów specjalnych. Bardzo dużą liczbę różnych artykułów farmaceutycznych wytwarza się w toku realizacji szerokiego wachlarza różnych procesów produkcyjnych. I mimo, iż ogólna zasada tych procesów (np. synteza chemiczna) może być mniej więcej taka sama, to każdy produkt farmaceutyczny charakteryzuje się własnymi parametrami i warunkami wytwarzania, zapotrzebowaniem katalizatorów, temperaturą, ciśnieniem, rozpuszczalnikami itp. 4 Techniczny opis procesu 4.1 Schemat procesu i związane z nim emisje LZO Emisje LZO następują w trakcie różnych procesów i etapów wytwarzania artykułów farmaceutycznych. W toku produkcji podstawowej, emisje mogą powstawać w procesach ekstrakcji, syntezy chemicznej i fermentacji. Emisje ulotne mogą być wynikiem wycieków z reaktorów, uwolnień z naczyń magazynowych, suszarni i jednostek destylacyjnych, jak również z zaworów, zbiorników, pomp i innych urządzeń (np. wirówek) eksploatowanych w procesach produkcji. Do uwalniania LZO może także prowadzić czyszczenie reaktorów i związanych z nimi urządzeń przy użyciu rozpuszczalników. Źródłami emisji LZO na etapie wtórnej produkcji farmaceutycznej mogą być: magazynowanie produktów pośrednich, mieszanie i zestawianie mieszanin, porcjowanie, granulowanie, formowanie, suszenie, wytwarzanie tabletek (prasowanie i powlekanie), produkcja preparatów ciekłych i aerozolowych. Podobnie jak w produkcji podstawowej, należy tu uwzględniać punktowe i powierzchniowe źródła emisji. Niżej pokazane schematy przepływów materiałowych ilustrują, w uproszczony sposób, procesy produkcyjne i związane z nimi źródła emisji LZO dla następujących procesów prowadzonych w przemyśle farmaceutycznym: ekstrakcja farmaceutycznych produktów pośrednich, procesy fermentacji, procesy syntezy procesach oraz porcjowanie i formowanie: Średnia emisja LZO z procesów produkcji podstawowej waha się pomiędzy 1 i 5% użytego rozpuszczalnika organicznego. Emisje LZO powstające z wtórnych procesów wytwarzania wynoszą 4-10% ilości użytego rozpuszczalnika [informacje uzyskane od firm]. Istnieją prawne ograniczenia dotyczące zawartości pozostałego rozpuszczalnika organicznego 5 w wykończonych produktach (Europejska Farmakopea 6 ). 4.2 Opis procesu TU RYSUNKI 1, 2, 3, i 4 (W OSOBNYM PLIKU) 4 UE 27, Norwegia i Szwajcaria 5 Lotne zanieczyszczenia organiczne 6 5

6 Przemysł farmaceutyczny stosuje LZO jako rozpuszczalniki w szerokim zakresie różnych procesów. Niżej, w kolejnych paragrafach przedstawiono ogólny przegląd procesów objętych Dyrektywą Rozpuszczalnikową, w których stosuje się rozpuszczalniki do wytwarzania artykułów farmaceutycznych. Są to: synteza, fermentacja, ekstrakcja, suszenie, mieszanie, granulowanie, formowanie i powlekanie tabletek, wytwarzanie preparatów ciekłych oraz czyszczenie urządzeń. Synteza Większość aktywnych składników farmaceutycznych tworzy się w procesach syntezy chemicznej. Do procesów tych używa się wielu różnorodnych rozpuszczalników organicznych, które często stosuje się w celu rozpuszczania komponentów lub funkcjonowania jako medium reakcji chemicznych. Różne rodzaje aparatury i urządzeń stosowanych do syntezy chemicznej to reaktory, skraplacze, krystalizatory, wirówki i kolumny destylacyjne. Ogromna różnorodność procesów syntezy chemicznej wymaga obszernego wachlarza różnych rozpuszczalników, takich jak aceton, etanol, toluen, izopropanol, chlorek metylenu. Fermentacja Procesy fermentacji chemicznej obejmują produkcję i wydzielanie (separację) chemikaliów medycznych, takich jak antybiotyki i witaminy, z mikroorganizmów. Do ekstrakcji aktywnych składników farmaceutycznych (np. penicyliny) używa się rozpuszczalników organicznych. Procesy fermentacji odbywają się w naczyniach fermentacyjnych często specjalnie zaprojektowanych dla tego rodzaju procesów. Przemysłowe procesy fermentacyjne można podzielić na dwa główne typy - fermentacja wsadowa i fermentacja ciągła - z różnymi ich kombinacjami i modyfikacjami. Ekstrakcja Ekstrakcję stosuje się w celu oddzielenia chemikaliów organicznych od materiałów roślinnych lub tkanki zwierzęcej w celu wytworzenia artykułów botanicznych i biologicznych. Rozpuszczalniki stosowane do ekstrakcji często odzyskuje się i zawraca do powtórnego użytku. Ekstrakcja może przyjmować wiele różnych form, a dla konkretnego aktywnego składnika farmaceutycznego, specjalne podręczniki lub przewodniki farmaceutyczne (np. GMP 7 lub cgmp 8 ) zawierają przepisy podające rodzaje i ilości stosowanych rozpuszczalników organicznych. Po kilku stopniach oczyszczania wyekstrahowany składnik można wysuszyć, np. suszarce próżniowej, w celu usunięcia rozpuszczalnika. Typowe rozpuszczalniki stosowane w procesach ekstrakcji to etanol, metanol, toluen lub heptan, a procesy te odbywają się w jednostkach destylacyjnych. Ponieważ, w wielu przypadkach, stosuje się układy z pojedynczym rozpuszczalnikiem, często można odzyskać i wtórnie użytkować taki rozpuszczalnik. Wydajność tego etapu zależy od rodzaju rozpuszczalnika i jego lotności. Suszenie 7 Dobra praktyka wytwarzania (good manufacturing practice - GMP). W celu zapewnienia, aby produkty medyczne były wytwarzane spójnie i kontrolowane na zgodność z normami jakości właściwymi z ich zamierzonym użytkowaniem, Unia Europejska określa normy jakości znane jako as dobra praktyka wytwarzania (Dyrektywa Komisji 2003/94/WE ustanawiająca zasady i wytyczne dobrej praktyki wytwarzania w odniesieniu do produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz produktów leczniczych stosowanych u ludzi, znajdujących się w fazie badań). (http://we.europa.eu/enterprise/artykułów farmaceutycznych /eudralex/vol4_en.htm.. 8 Bieżąca dobra praktyka wytwarzania (current good manufacturing practice). Przepisy dotyczące amerykańskich produktów farmaceutycznych nazywa się "bieżącą" ("current") dobrą praktyką wytwarzania, lub w skrócie -"cgmp" (patrz przypis wyżej). 6

7 Suszenie jest ważnym procesem w produkcji i wykończaniu artykułów farmaceutycznych, w którym redukuje się zawartość rozpuszczalnika do określonego maksymalnego stopnia jego pozostałości. Typowe stosowane techniki suszące to: suszenie bębnowe, suszenie sublimacyjne (kriodeksykacja), suszenie rozpryskowe, suszenie w złożu fluidalnym, a także nagrzewanie mikrofalowe lub w podczerwieni. Mieszanie Rozpuszczalniki organiczne znajdują się zarówno jako aktywny składnik farmaceutyczny w produkcie końcowym (np. w preparatach ciekłych) i jako związek pomocniczy w procesach mieszania. W przypadku stosowania jako związki pomocnicze, rozpuszczalniki muszą zostać usunięte sposobem suszenia. Rozpuszczalniki pełniące funkcję aktywnego składnika farmaceutycznego nie są objęte Dyrektywą Rozpuszczalnikową, natomiast podlegają Dyrektywie ewentualne emisje powstające w trakcie procesów mieszania. Granulowanie Granulowanie jest procesem wytwarzania drobin (granulek) o określonych rozmiarach, składzie i fizycznych własnościach odporności na zgniatanie. Stosuje się różne technologie - systemy wsadowe i ciągłe; w procesach granulowania rozpryskowego i aglutynacji często stosuje się także technologię złoża fluidalnego; do mokrego granulowanie można stosować granulatory pionowe. W niektórych procesach rozpuszczalniki organiczne okazjonalnie stosuje się jako czynnik zraszający. Formowanie i powlekanie tabletek Powlekanie tabletek jest procesem wtórnej produkcji farmaceutycznej, w którym potrzebne są rozpuszczalniki do konkretnych zastosowań. Powlekanie tabletek, w procesach zarówno wsadowych jak i ciągłych, ma miejsce przy końcu procesów wytwarzania środków farmaceutycznych. Mimo, iż większość tabletek powleka się z powodów kosmetycznych lub w celu łatwej identyfikacji artykułu, pełni ono także takie pewne wyspecjalizowane funkcje, jak powlekanie jelitowe, powlekanie zabezpieczające przed wilgocią, powlekanie kontrolujące uwalnianie substancji, powlekanie zapachowe, powlekanie maskujące smak itp. Nowoczesne powłoki tabletek nakłada się zazwyczaj w zamkniętych bębnach obrotowych, w których tabletki są zanurzone w złożu fluidalnym i gorącym powietrzu, które suszy zatomizowaną powłokę po jej natryskaniu na tabletkę. Powłoki nakładane metodą fluidalną można także stosować w procesach ciągłego powlekania tabletek. Przykładami stosowanych rozpuszczalników organicznych są: izopropanol (2-propanol), dichlorometan (DCM, chlorek metylenu), aceton, i etanol. Oprócz rozpuszczalników organicznych, wykorzystuje się także układy rozpuszczalników wodnych i wodno-alkoholowych (np. woda/etanol). Oprócz nakładania powłok, niektóre tabletki powleka się cukrem stanowiącym dla tabletek warstwę ochronną i/lub kosmetyczną. Powłoki cukrowe są rozpuszczalne w wodzie i nie zawierają rozpuszczalników. W porównaniu z błonką powłokową, powlekanie cukrem jest bardziej czasochłonne i powoduje znaczny przyrost wagi tabletek (do 50%). Wytwarzanie preparatów ciekłych Aktywne składniki farmaceutyczne preparatów ciekłych najpierw rozpuszcza się, a następnie reguluje do wymaganego stężenia sposobem kolejnego dopełniania. Podczas preparacji i uzupełniania płynów może zachodzić pewne odparowanie rozpuszczalników organicznych będących częścią danego produktu. 7

8 Czyszczenie urządzeń Utrzymywanie powierzchni wolnych od wszelkich pozostałości jest bardzo ważne w produkcji artykułów farmaceutycznych, a wszelkie używane w tym celu środki czyszczące muszą być zdolne zapewnić dotrzymywania prawnie przewidzianych minimalnych poziomów pozostałości. Firmy farmaceutyczne realizują następujące czynności czyszczenia: - Ręczne czyszczenie za pomocą urządzeń mechanicznych, lub bez nich, - Czyszczenie półautomatyczne, - Procesy automatyczne w myjniach. Można stosować także w pełni zautomatyzowane procesy czyszczenia ze zintegrowanymi systemami czyszczącymi. W celu usunięcia organicznych chemicznych pozostałości z urządzeń produkcyjnych często stosuje się rozpuszczalniki organiczne. 5 Wykorzystanie rozpuszczalników, emisje i oddziaływanie na środowisko 5.1 Stosowane rozpuszczalniki W typowych farmaceutycznych/czystych (nie polimerowych) chemicznych operacjach wsadowych, wykorzystanie rozpuszczalników organicznych stanowi 80-90% zużywanej masy wsadu [Constabela 2007]. Stosuje się je w celu zapewnienia medium, w którym przebiegają reakcje chemiczne, oddzielenia pożądanych produktów chemicznych od produktów niepożądanych oraz uzyskania maksymalnej czystości środków leczniczych. [ESIG] W celu usprawnienia różnych procesów produkcji farmaceutycznej stosuje się liczne i różnorodne rozpuszczalniki. Ogólnie, w produkcji farmaceutycznej stosuje ponad 40 różnych rozpuszczalników: Alkohole (etanol, metanol, izopropanol, izobutanol) Ketony (aceton, keton metyloizobutylowy (MIBK, 4-metylo-2-pentanon), keton metyloetylowy (MEK, 2- butanon)) Alkany (heksan, heptan, cykloheksan, 2,2,4-trimetylopentan (izooktan)) Węglowodory aromatyczne (toluen, ksylen) Polarne rozpuszczalniki aprotonowe (N,N-dimetyloacetamid (DMA), acetonitryl, N,Ndimetyloformamid (DMF), sulfotlenek dimetylowy, 1,4-dioksan, N-metyolpirolidon, eter dimetylowy glikolu etylenowego, dieter dimetylowy glikolu etylenowego, trieter dimetylowy glikolu etylenowego) Estry (octan butylu, octan etylu, octan izopropylu) Etery (tetrahydrofuran (THF), eter metylo-tert-butylowy (MTBE)) Węglowodory chlorowane (chlorometan, dichlorometan, trichlorometan (chloroform), 1,2-dichloroetan) 8

9 Decyzja, które rozpuszczalniki należy zastosować zależy od parametrów procesów produkcyjnych, które mają być spełnione. W przypadku większości procesów, rodzaj i ilość rozpuszczalnika podają podręczniki farmaceutyczne (np. GMP), w celu uzyskania końcowego produktu o wymaganej jakości (np. w przypadku ekstrakcji, zmiana rozpuszczalnika może skutkować różnymi produktami ekstrakcji.) Rozpuszczalnikiem najpowszechniej stosowanym w procesach czyszczenia jest metanol, ale często stosuje się także inne, takie jak aceton, dimetyloformamid i octan etylu. W wielu procesach syntezy, w celu uniknięcia zanieczyszczeń, do czyszczenia urządzeń stosuje się tan sam rozpuszczalnik, co w procesie produkcji. 5.2 Zużycie rozpuszczalników i poziomy emisji W ciągu ostatnich lat obserwuje się ogólny wzrost zużycia rozpuszczalników przez sektor farmaceutyczny: z każdym rokiem na europejskim rynku widoczny jest stały wzrost zapotrzebowania na rozpuszczalniki. [ESIG] Bieżące zapotrzebowanie na rozpuszczalniki w przemyśle farmaceutycznym wynosi około 9 % (około 400 kt) całkowitego zużycia rozpuszczalników w Europie [ESIG]. W 2000 r., emisje NMLZO 9 szacowano na 54,2 kt, co stanowi około 0.5% całkowitej emisji NMLZO w UE 25. [EGTEI 2005b]. 5.3 Główne zagadnienia ochrony zdrowia i środowiska W produkcji artykułów farmaceutycznych stosuje się obszerny zakres różnych rozpuszczalników w różnorodnych procesach np. syntezy, ekstrakcji, powlekania tabletek. Procesy emisji rozpuszczalników, wraz z emisjami NOx, są, w obecności światła słonecznego, prekursorami powstawania przyziemnego ozonu. Należy uwzględniać istniejące ograniczenia dotyczące pracy na stanowiskach roboczych. Emisje LZO do powietrza mogą powstawać: - ze składowania rozpuszczalników, - z podstawowych procesów produkcji farmaceutycznej (np. ekstrakcja, synteza, fermentacja), - z procesów wtórnej produkcji farmaceutycznej (granulowanie, suszenie, powlekanie tabletek), - z operacji czyszczenie w procesach podstawowej i wtórnej produkcji farmaceutycznej. Także rozlewy i wycieki z miejsc składowania mogą być przyczyną emisji do gruntu i wód gruntowych. W podstawowych procesach produkcji farmaceutycznej (głównie w procesach syntezy) specjalnej uwagi wymagają rozpuszczalniki chlorowcowane - 1,2-dichloroetan, chlorometan, dichlorometan i trichlorometan. Rozpuszczalnik 1,2-dichloroetan jest sklasyfikowany jako substancja CMR kategorii 2 (R45, rakotwórcza). Istnieją pewne ograniczone dowody oddziaływań rakotwórczych chlorometanu, dichlorometanu i trichlorometanu (chloroformu) (sklasyfikowanych jako substancje R40). Oprócz tego, chlorometan i trichlorometan mogą powodować poważne szkodliwe skutki zdrowotne w wyniku przedłużonej ekspozycji poprzez wdychanie. 9 LZO nie zawierające metanu 9

10 5 Zastępowanie LZO W poniższych działach opisano potencjalne zamienniki LZO (stosowanie układów nie zawierających LZO oraz o obniżonej zawartości LZO). Przedstawiono w nich odnośne technologie aplikacyjne i/lub specjalne warunki, jak również zalety i wady w porównaniu z systemami wykorzystującymi rozpuszczalniki o wysokiej zawartości LZO. Wytwarzanie artykułów farmaceutycznych prowadzi się w procesach podlegających ścisłej kontroli. W zasadzie, nie jest możliwa modyfikacja procesu po opracowaniu i legalizacji nowych produktów, a jeżeli w ogóle jest możliwa, to jedynie w bardzo ograniczonym zakresie. Wybór zastosowania rozpuszczalników w procesach wytwarzania jest określony w zalegalizowanych opisach procesów. Dlatego istotne jest, aby już w fazie opracowania nowych produktów poświęcić należytą uwagę zastosowaniu alternatywnych układów (np. roztworów) nie zawierających LZO i/lub o obniżonej zawartości LZO. 6.1 Układy niezawierające LZO W tym dziale opisano alternatywne sposoby pełnego zastępowania stosowanych produktów zawierających LZO produktami lub układami bez zawartości LZO Przechodzenie z rozpuszczalników lub procesów na niezawierające LZO Podstawowa produkcja artykułów farmaceutycznych obejmuje szeroki zakres różnych procesów, rozpuszczalników i warunków procesowych. Parametry procesów wytwarzania i specjalne warunki dla danego aktywnego składnika lub produktu farmaceutycznego są przepisane w specjalnych podręcznikach lub przewodnikach farmaceutycznych (GMP 8 albo w innych podręcznikach). Jakość i czystość produktu będzie zależała od rodzaju i ilości użytego rozpuszczalnika. Jednakże ostatnio, prowadzi się wzmożone prace nad rozwinięciem nowych lub usprawnionych procesów ekstrakcji i syntezy, które zaprojektowano w celu uniknięcia stosowania rozpuszczalników organicznych. Dostępne są przewodniki dotyczące wyboru rozpuszczalników, które pomagają wytwórcom w wyborze bezrozpuszczalnikowych LZO lub o niskiej ich zawartości, albo rozpuszczalników mniej szkodliwych (patrz dział [BREF 2006 OFC]). W technicznej literaturze przedmiotu znajdują się odsyłacze do szerokiego zakresu alternatywnych procesów (np. syntez niezawierających rozpuszczalników 10 ). Do rozpuszczalników konwencjonalnych w licznych zastosowaniach, takich jak: ekstrakcja i oczyszczanie specjalnych chemikaliów i stosowanych produktów naturalnych jako środek alternatywny szeroko stosuje się nadkrytyczny dwutlenek węgla. Jest on także coraz bardziej intensywnie wykorzystywany jako rozpuszczalnik do procesów syntezy [Green Chemistry 2008]. Główne zalety nadkrytycznego CO2 polegają na tym, że jest on nietoksyczny, niepalny, poddaje się recyklingowi i jest tańszy od rozpuszczalników konwencjonalnych. Nadkrytyczny CO2 szczególnie nadaje się do ekstrakcji substancji niepolarnych, ponieważ substancje niepolarne, podobnie jak substancje wielkocząsteczkowe, źle rozpuszczają się w CO2 i dlatego, nadkrytyczny CO2 nie jest dla nich odpowiednim rozpuszczalnikiem. W przypadku takich substancji potrzebny jest dodatek rozpuszczalników do katalitycznego utleniania (np. zawierających LZO). [Uhde 2008] W przypadku istniejących technologii zastępowanie rozpuszczalników organicznych jest ograniczone wymaganiami procesów technologicznych, patentami, a - w szczególności - legalizacją artykułów farmaceutycznych. 10 Syntezy niezawierające rozpuszczalników organicznych (Green Chemistry - Zielona Chemia), Koichi Tanaka, Wiley-VCH, maj

11 Dlatego możliwości zastępowania należy dokładnie rozpatrywać na zasadzie badania poszczególnych przypadków. Wybór i ocena rozpuszczalnika, który ma być zastosowany odbywa się na etapie badawczo - rozwojowym nowej technologii. Dlatego istotne jest, aby już w fazie opracowania nowego produktu poświęcać należytą uwagę zastosowaniu rozpuszczalników nie zawierających LZO i/lub o obniżonej zawartości LZO, w celu uniknięcia emisji LZO w przyszłości. Na przykład, syntezę chemiczną wykorzystującą rozpuszczalniki organiczne można zastąpić enzymatyczną syntezą prowadzoną w roztworze wodnym Stosowanie wodnych układów czyszczących Argumenty przemawiające za przejściem z układów rozpuszczalnikowych na wodne czyszczenie aparatury po zakończeniu etapu produkcji aktywnych składników farmaceutycznych to: względnie wysoki koszt rozpuszczalnika organicznego, trudności związane z jego składowaniem i unieszkodliwianiem; rosnące presje regulacyjne; niewydajność i często nieskuteczność procesów opartych na takich rozpuszczalnikach oraz ogólna ekonomika procesowa. [Goliath] Wybór najbardziej odpowiedniego procesu czyszczenia zależy od specyfiki parametrów stosowanych w procesach produkcyjnych. W wielu przypadkach, przejście z czyszczenia rozpuszczalnikowego na wodne jest możliwe tylko pod warunkiem zrealizowania odpowiednich inwestycji i modyfikacji, przy których projektowaniu i legalizacji należy rozważyć szczegółowe zagadnienia dotyczące procesów czyszczenia. [Goliath], [Borer 2008] Wodne układy czyszczące są najbardziej wydajne w formie technologii czyszczenia na miejscu (CIP - Cleaning-in-Place), czyli systemu specjalnie zaprojektowanego dla danej instalacji w celu automatycznego czyszczenia urządzeń podlegających czyszczeniu (np. autoklawów) bez wykonywania na nich poważniejszych prac demontażowych, czy montażowych. Cały system urządzeń czyszczących jest wtedy częścią tej instalacji. Ponieważ jednak wiele instalacji nie jest wyposażanych w takie specjalne urządzenia czyszczące, to przechodzenie z systemów rozpuszczalnikowych na układy wodne często wiąże się z wysokimi kosztami inwestycyjnymi. Jednakże, z drugiej strony, czas czyszczenia w systemach wodnych jest znacznie krótszy niż po produktach rozpuszczalnikowych. Tak więc, zwłaszcza w przypadku procesów wsadowych, okresy przestoju mogą ulec znacznemu skróceniu. [Borer 2008] Systemy wodne są dostępne także dla procesów produkcji i powlekania tabletek i na przykład, w przypadku zmiany produktu, należy przeczyścić różne stemple tabletkarki i do takich czynności istnieją specjalne mechaniczne myjki, które wykonują całość potrzebnego czyszczenia po produktach wodnych [Borer 2008]. Aktualne praktyki czyszczące oraz zagadnienia, które należy przy tym uwzględniać podaje wszechstronny przeglądowy artykuł opublikowanych przez [Verghese 2003]. Opisano w nim także doświadczenia użytkowników dotyczące przechodzenia z czyszczenia rozpuszczalnikowego na wodne w wytwarzaniu różnych aktywnych składników farmaceutycznych Powlekanie tabletek powłokami o obniżonej zawartości rozpuszczalnika Dla wielu procesów przemysłu farmaceutycznego są dostępne roztwory czyszczące odpowiednio dostosowane i niezawierające LZO. Stale rośnie zastosowanie układów nie zawierających rozpuszczalników do powlekania tabletek. Wybór systemu powłoki zależy od własności tabletek, które mają być powlekane. Układy wodne są najbardziej powszechnym alternatywnym sposobem dla systemów rozpuszczalnikowych. 11

12 Niezawierające rozpuszczalników układy powlekające są dobrze poznane, ale nie wszystkie z nich są odpowiednie do wszystkich zastosowań. Układów wodnych nie można bowiem stosować do wszystkich tabletek z przyczyny możliwych interakcji ze składnikami tabletki, np. ciepło i woda mogą zniszczyć niektóre aktywne składniki farmaceutyczne. Ponadto, należy wykazać, że nałożona powłoka będzie w stanie przeciwdziałać rozwojowi drobnoustrojów. Główną zaletą układów wodnych jest to, że nie zawierają one rozpuszczalników, czyli nie są dla nich wymagane środki kontroli LZO. Układy wodne są coraz bardziej tańsze, niż układy rozpuszczalnikowe ponieważ cena rozpuszczalników wiąże się z cenami ropy naftowej. Oprócz układów wodnych stosowane są także różne inne techniki powlekanie, jak niżej:? Powlekanie proszkowe? Powlekanie substancjami topliwymi? Powlekanie natryskiem płynu nadkrytycznego (CO2) Podobnie jak w powlekaniu wodnym, odpowiedniość tych układów zależy od specyfiki wymagań dotyczących powłoki i tabletek. 7 Inne środki zapobiegawcze i techniki obniżania emisji LZO Jeżeli, w celu zredukowania emisji LZO nie jest możliwe zastąpienie LZO w myśl opisów podanych wyżej w dziale 6, można zastosować środki zapobiegawcze, usprawnienia procesów oraz techniki obniżające ich emisje. W sektorze farmaceutycznym stosuje się w tym celu następujące środki: 7.1 Obniżanie Technologie obniżające i usprawnienia procesów są najważniejszymi środkami redukcji LZO w przemyśle farmaceutycznym. Ich wielkie znaczenie wynika z różnorodności procesów oraz różnych rodzajów i ilości powstających emisji LZO. Wybór odpowiednich środków obniżających zależy w większym stopniu od parametrów procesu, takich jak prędkość, stężenie i stałość przepływu, aniżeli koszty ekonomiczne danego środka i/lub podejścia. W wielu przypadkach, najlepsze wyniki dla zakładu produkcji farmaceutycznej daje kombinacja różnych środków obniżających. W przypadku wychwytywania i odzysku i wtórnego użytku wartościowych rozpuszczalników zawierających LZO, najlepsze możliwości dają takie środki jak kondensacja, absorpcja i adsorpcja, zaś techniki utleniania, które niszczą LZO, stosuje się powszechnie w przypadku procesów o dużej zmienności rozpuszczalników oraz stężeń lub objętości gazów odlotowych Kondensacja Kondensacja test jest techniką względnie niedrogą (za wyjątkiem kondensacji kriogenicznej z zastosowaniem ciekłego azotu) i prostą, która nadaje się do wysokich stężeń na wejściu, a także umożliwia odzysk i wtórne użytkowanie rozpuszczalników [BREF LLZO]. Kondensację LZO ze strumienia gazu można zrealizować albo poprzez podwyższenie ciśnienia, albo - bardziej powszechnie - obniżenie temperatury strumienia gazu. Zależnie od charakterystyki par LZO, można stosować różnego rodzaju wymienniki ciepła: chłodzone skraplacze (patrz także dział 12

13 niżej), skrobakowe wymienniki ciepła lub baterie skraplaczy. Ogólnie, w celu redukcji tworzenia się odcieków należy preferować pośrednie systemy chłodzące. Kondensacja kriogeniczna (kondensacja w niskiej temperaturze) W porównaniu do konwencjonalnych metod kondensacji, w których często stosuje się wodę jako czynnik chłodzący, w przypadku kondensacji kriogenicznej stosuje się chłodziwa takie jak azot w celu osiągnięcia bardzo niskich temperatur (np. w przypadku azotu -120 C). Kondensacja kriogeniczna jest stosowana zwłaszcza w celu odzyskania chlorowcowanych lub innych wartościowych rozpuszczalników. Zazwyczaj, wydajność kondensacji kriogenicznej przekracza 99% zapewniając w ten sposób bardzo wysoki stopień redukcji emisji LZO. Jest to także proces bardzo wszechstronny. Ponieważ na proces kondensacji ma wpływ ciśnieniem par związku, który ma być wyreparowany, regulowanie warunków eksploatacyjnych urządzeń skraplających umożliwia objęcie nim obszernego zakresu stężeń i związków stosowanych w przemyśle farmaceutycznym. W przypadku kondensacji kriogenicznej, natężenie przepływu (gazów odlotowych) może zmieniać się w granicach od 10 do 3000 m 3 /h. Minimalny ładunek LZO powinien wynosić powyżej 20 g LZO/Nm 3, a ciśnienie od 20 mbar do 6 bar [BREF LLZO, PanGas, Glatt]. Dlatego, kondensacja kriogeniczna jest odpowiednia dla niskich przepływów i wysokich stężeń. Różnicując temperatury chłodzenia można odzyskiwać różne rodzaje rozpuszczalników. W porównaniu do alternatywnych technologii obniżających, jednostki krio-kondensacyjne charakteryzują się zwartą budową, a ich nowsze projekty wykazują tendencję do mobilności (przemieszczania jednostki po zakładzie). Projekt takiego systemu minimalizuje liczbę części ruchomych, zmniejszając w ten sposób potrzeby konserwacji i napraw [PRAXAIR]. W skraplaczach kondensacyjnych dla przemysłu farmaceutycznego, jako czynnik chłodzący często stosuje się ciekły azot (< C). koszty inwestycyjne wahają się od EURO do ponad 2 milionów EURO. Technika ta jest szczególnie użyteczna do odzyskiwania chlorowanych lub innych wartościowych rozpuszczalników, które często wtórnie stosuje się tych samych lub innych procesów. Koszty eksploatacyjne zależą od zastosowanego gazu chłodzącego; koszt ciekłego azotu wynosi około Euro centów/l. Ponieważ azot nie wchodzi w kontakt z gazami odlotowymi, może być zastosowany ponownie do innych procesów w tym samym zakładzie produkcji farmaceutycznej. Wtórne użycie lub recykling rozpuszczalników Możliwość wtórnego wykorzystania odzyskanego rozpuszczalnika w tym samym lub innych procesach farmaceutycznej ekstrakcji zależy od konkretnego procesu i stosowanego układu rozpuszczalnika. Ogólnie, najlepiej jest odzyskiwać i wtórnie użytkować rozpuszczalniki w tych samych procesach, ale nie zawsze jest o możliwe i dozwolone (niektóre procesy wymagają "dziewiczego rozpuszczalnika"). Na przykład, etanol może pochłaniać odory ekstrahowanego ośrodka i dlatego jego dalsze wykorzystywanie jest często ograniczone. W takich przypadkach, po zakończeniu procesu odzysku, należy przeprowadzić recykling rozpuszczalnika poza instalacją. Recykling rozpuszczalników może odbywać się albo na miejscu, albo na zewnątrz zakładu. Instalacje o wyższym zużyciu rozpuszczalnika są zazwyczaj wyposażane we własne zintegrowane urządzenia do odzyskiwania i destylacji rozpuszczalników. Zewnętrzny recykling odbywa się w wyspecjalizowanych firmach posiadających własne urządzenia do recyklingu umożliwiające odbieranie, oczyszczanie i destylację rozpuszczalników. Odzyskany rozpuszczalnik może być albo wtórnie użyty przez firmę zlecającą odzysk, albo przekazany do innych zastosowań. Rozpuszczalniki z recyklingu często stosuje się jako środki czyszczące. Ich koszt wynosi około jedną trzecią dziewiczego rozpuszczalnika - zależnie od jego jakości (np. prawie bez zanieczyszczeń) i rodzaju (np. bardzo drogi rozpuszczalnik); firmy prowadzące recykling mogą nawet płacić za zużyte rozpuszczalniki. [Remondis 2008] 13

14 7.1.2 Adsorpcja W trakcie adsorpcji, LZO jest usuwany ze strumienia gazu i gromadzi na powierzchni materiału stałego. Najpowszechniej stosowanym medium adsorpcyjnym jest węgiel aktywny (patrz niżej). Niezbędna jest okresowa regeneracja adsorbentów w celu zapewnienia ich wydajnego funkcjonowania i odzyskiwania LZO. Oprócz węgla aktywnego, można stosować także żel krzemionkowy, aktywowany tlenek glinu i zeolity na sitach molekularnych. [BREF LLZO]. Filtry z węglem aktywnym Powietrze z ładunkiem LZO jest przepuszczane przez filtr zawierający węgiel aktywny do czasu nasycenia go, a następnie wkład węgla aktywnego musi być poddany regeneracji na drodze ogrzewania (często jako paliwo stosuje się właśnie ów zdesorbowany LZO). Instalacja jest zazwyczaj wyposażona w dwa równoległe filtry w celu uniknięcia przestoju podczas regenerowania jednego z nich. Węgiel aktywowany jest tanim środkiem odzyskiwania rozpuszczalników. Wykonane zeń filtry są bardzo wydajne dla wysokich natężeń przepływu i niskich - do średnich - stężeń. Gaz musi być poddany wstępnej obróbce np. ogrzany do założonej temperatury, przy określonej wilgotności, w celu zapewnienia wydajnej operacji. Stopień odzysku na filtrach z węglem aktywnym waha się w granicach 95-99,99%. Adsorbery węglowe, których nie można już zregenerować, wykorzystuje się do pochłaniania odorów i w procesach nieciągłych, w których całkowite roczne emisje LZO wynoszą poniżej około 20 ton. W tabeli niżej podano niektóre liczby określające warunki eksploatacyjne filtrów z węglem aktywnym [BREF LLZO]: Tabela 3: Warunki eksploatacyjne filtrów z węglem aktywnym [BREF LLZO] Adsorpcja regeneracyjna Adsorpcja nie regeneracyjna Natężenie przepływu > m3/h 10 - >1000 m3/h Ładunek 0,01-10 g LZO/m ,2g LZO/m3 Ciśnienie 1-20 atm Absorpcja W przypadku technologii absorpcyjnej, LZO usuwa się ze strumienia gazu, metodą transferu mas, do płynu płuczącego (np. woda, wodorotlenek sodu, kwas). Metoda ta jest szczególnie odpowiednia dla wysokich stężeń LZO i może zapewnić wydajność usuwania do 99%. Wynikową mieszaninę (absorbent plus LZO) można oczyścić poprzez destylację lub odgazowanie w celu odzyskania rozpuszczalników do ich dalszego wykorzystania. 7.2 Utlenianie termiczne (regeneracyjne i rekuperatywne) W ciągłym użyciu są dwa rodzaje termicznych utleniaczy służących do niszczenia LZO - regeneracyjne i rekuperatywne. Regeneracyjne utlenianie może być bardziej wydajne niż rekuperatywne utlenianie termiczne, ponieważ wykorzystuje ono odzyskaną energię do wstępnego ogrzania wchodzącego do reakcji procesowego powietrza do temperatury utlenienia (około 800 C). W efekcie, koszty eksploatacyjne są znacznie niższe aniżeli w przypadku systemów utleniania rekuperatywnego. Systemy regeneracyjnego utleniania termicznego są szczególnie wydajne w 14

15 przypadku strumieni o niskim obciążeniu rozpuszczalnikiem, ale ich koszty eksploatacyjne w wysokim stopniu zależą od wydajności wymiennika ciepła. Systemy rekuperatywne stosuje się głównie przy niskich natężeniach przepływu, gdyż przy wyższych natężeniach systemy te nie są wydajne. Systemy regeneracyjnego utleniania termicznego są szeroko stosowane w przemyśle farmaceutycznym, ponieważ są one względnie niewrażliwe na skład i stężenia rozpuszczalników w powietrzu procesowym. Systemy utleniania termicznego stosuje się do stężeń LZO wynoszących 1-20 g/nm3. Możliwy jest 99,9% współczynniki wydajności utleniania termicznego. Systemy utleniania termicznego wykorzystują wartość kaloryczną strumienia odlotowych LZO i dlatego po fazie podgrzania proces utleniania nie potrzebuje już dodatkowego paliwa. Minimalne stężenie LZO w procesach autotermicznego utleniania wynosi 1-2 g LZO/Nm Utlenianie katalityczne Środkiem odpowiednim do stosowania w przemyśle farmaceutycznym jest katalityczne utlenianie LZO, albowiem metoda utleniania katalitycznego szczególnie nadaje się do przepływów gazów odlotowych o stałym składzie rozpuszczalnika. Zaletą utleniania katalitycznego w porównaniu z utlenianiem termicznym jest przebieg katalizy w niższej temperaturze, co skutkuje obniżeniem zużycia energii. W celu zastosowania utleniania katalitycznego należy przygotować następujące warunki:? Dobrze określona zawartość i skład rozpuszczalnika? Niskie natężenia przepływu? Brak trucizn katalizatora (np. metali ciężkich). Utlenianie katalityczne (np. stosowanie tlenku metalu i metali szlachetnych) można zainicjować już przy temperaturze C. Systemy utleniania katalitycznego można stosować także w połączeniu z technologiami utleniania regeneracyjnego lub rekuperatywnego. Regeneracyjne utlenianie katalityczne ma znaczne zalety ekonomiczne, zwłaszcza w przypadkach niskiego stężenia i małych natężeń przepływu LZO. 7.4 Utlenianie biologiczne Biofiltracja, płukanie biologiczne i bioreaktory niszczą LZO metodą biologicznego utleniania z zastosowaniem tlenowych mikroorganizmów naniesionych na podłoże. Oczyszczanie biologiczne jest szczególnie wydajne przy wysokich natężeniach przepływu i stosunkowo niskim stężeniu rozpuszczalnika. W takim przypadku, koszty eksploatacyjne są znacznie niższe, aniżeli koszty utleniania termicznego. Utlenianie biologiczne jest techniką właściwą dla całego wachlarza (także mieszanin) LZO, np. alkoholi, estrów, amin, ketonów, węglowodorów alifatycznych i aromatycznych oraz do pewnego stopnia także chlorowcowanych węglowodorów. Inną bardzo ważną zaletą utleniania biologicznego jest to, że neutralizuje ono związki odorowe. 15

16 7.5 Usprawnienia procesów Ulotne emisje LZO mogą powstawać na wszystkich etapach procesów i należy wprowadzać usprawnienia w celu zbierania (za pomocą lokalnych wentylacyjnych okapów wyciągowych) i dalszego oczyszczania lub redukcji par wyciekających z reaktorów oraz zmniejszania powierzchni magazynowych i eksploatacyjnych. Usprawnienia procesów takie jak lokalne wentylacyjne okapy wyciągowe znacznie przyczyniają się do redukcji ulotnych emisji LZO Możliwe jest stosowanie obszernego zakresu najlepszych praktyk i usprawnień procesów w celu ograniczania emisji LZO. Niżej podana lista nie jest bynajmniej wyczerpującą w tym względzie:? Stosowanie odpowiednich technologii natryskiwania w zamkniętych systemach powlekanie tabletek [Schlick 2008] [Process Pharma 2006]? Zbieranie LZO z różnych rozprzestrzenionych źródeł i stosowanie lokalnych wentylacyjnych okapów wyciągowych w celu kontrolowania emisji punktowych i ulotnych? Praca przy wyższych stężeniach w celu zredukowania zużycia rozpuszczalników? Modyfikowanie eksploatacyjnych warunków destylacji (np. destylacja pod normalnym ciśnieniem zamiast destylacji próżniowej)? Podwyższenie wydajności skraplacza (np. zwiększone powierzchnie wymiany ciepła i wydajności chłodzenia)? Stosowanie pomp próżniowych z uszczelnieniem na szlif zamiast pomp próżniowych o pierścieniu cieczowym? Stosowanie zamkniętych filtrów ciśnieniowych lub filtrów próżniowych bardziej szczelnych niż filtry otwarte? Stosowanie suszarek próżniowych o zwiększonej kondensacji rozpuszczalnika? Instalowanie ciśnieniowo próżniowych zaworów nadmiarowych na zbiornikach składowych? Odpowietrzanie powrotne do zbiorników tłocznych podczas masowego napełniania zbiorników składowych? Usprawnianie systemów kolektorów odlotowego powietrza? Stosowanie zamkniętych lub zakrytych systemów mieszania? Stosowanie zamkniętych pojemników do transportu i pośredniego składowania rozpuszczalników? Stosowanie urządzeń do czyszczenie reaktorów i innych urządzeń w systemie zamkniętego obiegu i odbierania cieczy i gazów? Wdrażanie systemów zabezpieczeń szczelności? Lepsza kontrola parametrów reakcji (prędkość podawania, mieszanie, temperatura)? Optymalizacja parametrów procesu Opisane wyżej środki nie tylko pomagają redukować ulotne emisje LZO, ale także, poprzez wydajną ekstrakcja i kontrolę LZO można za ich pomocą uzyskiwać obniżenie emisji odorów. 16

17 7.6 Środki organizacyjne Redukcje emisji LZO można także realizować stosując następujące środki eksploatacyjne:? Wydajna eksploatacja i konserwacja;? Zmniejszanie liczby partii wsadowych z jednoczesnym zwiększeniem objętości wsadu;? Obniżenie ilości składowanych rozpuszczalników. 8 Podsumowanie środków redukcji emisji LZO Tabela niżej przedstawia podsumowania omówionych w rozdziałach 6 i 7 środków zastępowania i redukcji LZO w przemyśle farmaceutycznym Tabela 4: Środki zastępowania i redukcji LZO w przemyśle farmaceutycznym Cele Układy niezawierające LZO Usprawnienia procesów Opis Przejście z rozpuszczalników lub procesów na procesy niezawierające LZO Stosowanie wodnych układów czyszczących Stosowanie powłok tabletek o mniejszej zawartości rozpuszczalnika (np. układy wodne, powlekanie proszkowe, powlekanie klejami topliwymi) Ocena i przegląd możliwych rozpuszczalników w fazie opracowania Wtórne użytkowanie lub recykling odzyskanych rozpuszczalników Instalowanie systemów ekstrakcji wyziewów powietrzem Ekstrakcja rozpuszczalników z przestrzeni składowania i przemieszczania Dobra konserwacja instalacji Technologie obniżające Odzyskiwanie rozpuszczalników metodami: - Adsorpcji - Absorpcji - Kondensacji (np. kondensacji kriogenicznej) Utlenianie termiczne (regeneracyjne lub rekuperatywne) Utlenianie katalityczne Utlenianie biologiczne 9 Przykłady dobrych praktyk 9.1 Stosowanie skutecznych technologii obniżających 17

18 Wielu dostawców technologii obniżających dostosowało zakres swoich produktów do wymagań Dyrektywy Rozpuszczalnikowej. W przemyśle farmaceutycznym szczególnie przydatne są systemy regeneracyjnego utleniania termicznego (np. w powlekaniu tabletek). Niżej podano typowe koszty inwestycyjne i eksploatacyjne: Nominalny przepływ gazów odlotowych: Nm3/h Możliwy zakres stężeń: 0-12 g/nm3 Koszty inwestycyjne: około EURO Zużycie energii elektrycznej w procesach utleniania (wtrysk gazu): <180 kw Moc nominalna dmuchawy: 29 kw Koszty eksploatacyjne w dużym stopniu zależą od cen energii - potrzebnego gazu opałowego i energii elektrycznej. Jeżeli stężenie LZO przekracza 1.6 g/nm3, dodatkowy gaz opałowy nie jest potrzebny do podtrzymywania procesów utleniania i pozostałe koszty eksploatacyjne takiej instalacji zależą tylko od poboru mocy przez dmuchawę (29 kw). [CTP 2008] 10 Pojawiające się techniki i opracowywane zamienniki Obszerny zakres nowych możliwości produkcyjnych oferują nowe procesy biotechnologiczne niestosujące LZO. Prowadzone są badania nad powlekaniem tabletek za pomocą nowych technologii, takich jak utwardzanie światłem, [Bose 2006]. 18

19 11 Źródła informacji [ABPI] Association of the British Farmaceutycznych Przemysłu, UK, personal communication, June 2008, [Alkio] Alkio, M., Oczyszczanie of artykułów farmaceutycznych i nutraceutical związków by sub-and nadkrytycznego chromatography i ekstrakcja, VTT PUBLICATIONS 673, ISBN (soft back ed.), Feb [Boehringer 2008] Boehringer Ingelheim Pharma GmbH & CO. KG, personal communication, September 2008, [Borer 2008] Dr. Lorenz Egli, divisional head "Pharma", personal communication September 2008, [BOSE 2006] Bose Sagarika, Kelly Brendan, Bogner Robin, Design space for a rozpuszczalnikaless photocurable farmaceutycznych powlekanie [BPI 2008] Bundesverband der Pharmazeutischen Industrie (Federal Association of the Farmaceutycznych Przemysłu), [BREF OFC 2006] UE Commission: Reference Document on Best Available Techniki for the Manufacture of Organicznych Fine Chemikaliów, August [BREF LLZO 2003] UE Commission: Reference Document on Best Available Techniki in the Large Volume Organicznych Chemicznych Przemysłu, February [CIP] Seiberling Dale, A, Clean-in-place for biofarmaceutycznych procesów, Drugs i the Farmaceutycznych Sciences 173, Publisher: CRC Press Inc, ISBN: , ISBN 13: , 2007 [Constabela 2007] David J. C. Constable, Conchita Jimenez-Gonzalez i Richard K. Henderson, Perspective on Rozpuszczalnika Use w przemyśle farmaceutycznym, Organicznych Procesach Research & Development 2007, 11, [CTP 2008] CTP, Chemisch Thermisch Prozesstechnik GmbH, Austria, personal informacja, 2008 [EFPIA 2008] Europejska Federacja Przemysłów i Stowarzyszeń Farmaceutycznych, Przemysł farmaceutyczny w rysunkach, Wydanie z 2008 r., Brussels www. efpia.eu. [EGTEI 2005a] CITEPA, Speciality organicznych chemicznych przemysłu, Final Background Document, 2005 [EGTEI 2005b] CITEPA, Speciality organicznych chemicznych przemysłu, Synopsis Sheet, 2005 [Glatt] Glatt GmbH, personal communication, July 2008, [GOLIATH] /Wodne-czyszczenie-and-rozpuszczalnikasubstitution.html [Green Chemistry 2008] Green Chemistry Centre of Excellence for Przemysłu, download July 2008, [IFC] 19

20 Environmental, Health, i Safety Guidelines for Artykułów farmaceutycznych i Biotechnology Wytwarzających, IFC, EHSGuidelines2007 Ph armaceuticals/$file/final+-+artykułów farmaceutycznych +and+biotechnology+mnfg.pdf [LEK] Lek d.d., personal communication, June 2008, [Merck 2008] Merck KGaA, personal communication, August 2008, [NICOMAC] NICOMAC 2008 General informacja [Online], [July 2008] [Novartis 2008] Novartis AG, UK, personal communication, September 2008, [PanGas] PanGazu AG, personal communication, July 2008, [Phytoneering] Phytoneering Extract Solutions GmbH, personnel informacja, 2008 [Procesach Wytyczne Note 2004] Environment Agency, Formowania i Wykończania of Artykułów farmaceutycznych, Procesach Wytyczne Note NIPG 6/43 (Version 1), October 2008, [Procesach Pharma 2006] Gerstner, Stefan, "Sprùhen mit Gefùhl" (Natryskiwania with sense), Procesach Pharma TEC 2/2006, Vogel Industrie Medien GmbH & CO. KG [Remonids 2008] Resolve Remondis Medison GmbH; Germany, personal communication, June 2008, [Schlick 2008] Dusen-Schlick GmbH, Germany, personal communication, August 2008, [Dyrektywy Rozpuszczalnikowej 1999] Council Directive 1999/13/WE of 11 March 1999 on the limitation of emisje of volatile organicznych związków due to the stosowanie rozpuszczalniki organiczne in certain activities i instalacji [Uhde 2008] Uhde High Ciśnieniem Technology GmbH, Hagen, Germany, Mr. Nunnerich, personal communication, September 2008, [Verghese 2003] Verghese G., Wodne Czyszczenie i Rozpuszczalnika Substitution, Technology Journal , 27, 10, [Yang] Yang, C., Xu, Y.-R., i Yao, W.-X., Ekstrakcja farmaceutycznych komponentów z liści Ginkgo biloba z zastosowaniem nadkrytycznego dwutlenku węgla, J. Agric. Food Chem., 50, 4, , 2002, /jf010945f 20

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich:

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich: Ozonatory Dezynfekcja wody metodą ozonowania Ozonowanie polega na przepuszczaniu przez wodę powietrza nasyconego ozonem O3 (tlenem trójatomowym). Ozon wytwarzany jest w specjalnych urządzeniach zwanych

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

SKRUBERY. Program Odor Stop

SKRUBERY. Program Odor Stop Program Odor Stop SKRUBERY PROGRAM ODOR STOP Firma oferuje różne technologie w celu zmniejszenia uciążliwości zapachowej. Firma specjalizuje się w stosowaniu takich technologii jak: bariery antyodorowe,

Bardziej szczegółowo

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk i recykling założenia prawne Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk Odzysk ( ) jakikolwiek proces, którego wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu przez zastąpienie

Bardziej szczegółowo

Rozpuszczalniki. www.poch.com.pl

Rozpuszczalniki. www.poch.com.pl Rozpuszczalniki www.poch.com.pl WSTĘP Oferowane przez firmę POCH odczynniki laboratoryjne cechują się najwyższą jakością, którą doskonalimy od ponad 60-ciu lat istnienia firmy. Dla zapewnienia wysokiej

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi

Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi Pracownia: Utylizacja odpadów i ścieków dla MSOŚ Instrukcja ćwiczenia nr 17 Adsorpcyjne oczyszczanie gazów z zanieczyszczeń związkami organicznymi Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Zakład Dydaktyczny

Bardziej szczegółowo

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik:

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165947 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292707 (22) Data zgłoszenia: 09.12.1991 (51) IntCl5: B01D 53/04 (54)

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Źródła emisji Hg metalurgia metali nieżelaznych Emisje Hg do atmosfery pochodzą głównie

Bardziej szczegółowo

Wykorzystajmy nasze odpady!

Wykorzystajmy nasze odpady! Wykorzystajmy nasze odpady! Chrońmy środowisko spalając, a nie składując odpady. Instalacje termicznego przetwarzania odpadów i ich zalety w ochronie środowiska 23.11.2010 Targi POLEKO, Poznań Mariusz

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej dr inż. Cezary Możeński prof. nadzw. Projekty PO RPW Wyposażenie Laboratorium Wysokich Ciśnień w nowoczesną infrastrukturę

Bardziej szczegółowo

Wytyczne 4/5: Czyszczenie powierzchni 1/27

Wytyczne 4/5: Czyszczenie powierzchni 1/27 Wytyczne dotyczące zastępowania i redukcji LZO z rodzajów działalności podlegających Dyrektywie w sprawie emisji LZO z rozpuszczalników (Dyrektywa 1999/13/WE) Wytyczne 4/5: Czyszczenie powierzchni Komisja

Bardziej szczegółowo

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia Grzegorz WIELGOSIŃSKI Politechnika Łódzka Spalarnia odpadów jak to działa? a? Jak działa a spalarnia odpadów? Jak działa a spalarnia odpadów? Spalarnia odpadów komunalnych Przyjęcie odpadów, Magazynowanie

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

Oferta handlowa. Witamy. Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych.

Oferta handlowa. Witamy. Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych. Oferta handlowa Witamy Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych. Naszym głównym celem jest dostarczenie klientom najwyższej jakości produkt w

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21)

GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21) GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21) Władysława Wilusz Kierownik Zespołu Gospodarki Odpadami PRZEPISY PRAWNE USTAWA O ODPADACH

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r.

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie

Bardziej szczegółowo

Wienkra: Hydro Kit - Moduł centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej dla systemów MULTI V

Wienkra: Hydro Kit - Moduł centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej dla systemów MULTI V Wienkra: Hydro Kit - Moduł centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej dla systemów MULTI V Hydro Kit LG jest elementem kompleksowych rozwiązań w zakresie klimatyzacji, wentylacji i ogrzewania, który

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Zielona chemia

Wykład 2. Zielona chemia Wykład 2 Zielona chemia Definicja zielonej chemii Szukanie, projektowanie i wdrażanie chemicznych produktów i procesów umożliwiających redukcję lub eliminację używania i wytwarzania niebezpiecznych substancji.

Bardziej szczegółowo

ODZYSK CZYNNIKÓW ZIĘBNICZYCH

ODZYSK CZYNNIKÓW ZIĘBNICZYCH ODZYSK CZYNNIKÓW ZIĘBNICZYCH Definicja pojęcia odzysku wg normy ISO 11650R: Odzysk (ang. recovery), to operacja ściągania czynnika chłodniczego z eksploatowanych, naprawianych, a takŝe złomowanych urządzeń

Bardziej szczegółowo

Wytyczne 16: Pokrywanie spoiwem

Wytyczne 16: Pokrywanie spoiwem Wytyczne dotyczące zastępowania i redukcji LZO z rodzajów działalności podlegających Dyrektywie w sprawie emisji LZO z rozpuszczalników (Dyrektywa 1999/13/WE) Wytyczne 16: Pokrywanie spoiwem Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

1 Układ kondensacji spalin ( UKS )

1 Układ kondensacji spalin ( UKS ) 1 Układ kondensacji spalin ( UKS ) W wyniku spalania biomasy o dużej zawartość wilgoci: 30 50%, w spalinach wylotowych jest duża zawartość pary wodnej. Prowadzony w UKS proces kondensacji pary wodnej zawartej

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Odpady z biogazowni - poferment Poferment obecnie nie spełnia kryterium nawozu organicznego. Spełnia natomiast definicję środka polepszającego właściwości

Bardziej szczegółowo

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K ĆWICZENIA 2 Charakterystyka wybranej działalności gospodarczej: 1. Stosowane surowce, materiały, półprodukty, wyroby ze szczególnym

Bardziej szczegółowo

MoŜliwości wykorzystania alternatywnych źródeł energii. w budynkach hotelowych. Warszawa, marzec 2012

MoŜliwości wykorzystania alternatywnych źródeł energii. w budynkach hotelowych. Warszawa, marzec 2012 MoŜliwości wykorzystania alternatywnych źródeł energii w budynkach hotelowych Warszawa, marzec 2012 Definicja źródeł alternatywnych 2 Źródła alternatywne Tri-Generation (CHP & agregaty absorbcyjne) Promieniow.

Bardziej szczegółowo

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska

USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH. Wyk. Maria Anna Wiercińska USTAWA ŚMIECIOWA oraz WYTYCZNE DYREKTYWY 94/62/EEC DOTYCZĄCEJ OPAKOWAŃ I ODPADÓW OPAKOWANIOWYCH Wyk. Maria Anna Wiercińska SPIS TREŚCI 1. PODSTAWOWE POJĘCIA Odpady opakowaniowe Gospodarka odpadami opakowaniowymi

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa IPPC wyzwania dla ZA "Puławy" S.A. do 2016 roku

Dyrektywa IPPC wyzwania dla ZA Puławy S.A. do 2016 roku Dyrektywa IPPC wyzwania dla ZA "Puławy" S.A. do 2016 roku Warszawa, wrzesień 2009 Nowelizacja IPPC Zintegrowane zapobieganie zanieczyszczeniom i ich kontrola Zmiany formalne : - rozszerzenie o instalacje

Bardziej szczegółowo

Uwolnij energię z odpadów!

Uwolnij energię z odpadów! Uwolnij energię z odpadów! Energia-z-Odpadów: Co na wejściu? Co na wyjściu? Energia-z-Odpadów a legislacja europejska 26.11.2009 POLEKO, Poznań dr inŝ. Artur Salamon, ESWET 1 O nas: ESWET (European Suppliers

Bardziej szczegółowo

Opracował: Marcin Bąk

Opracował: Marcin Bąk PROEKOLOGICZNE TECHNIKI SPALANIA PALIW W ASPEKCIE OCHRONY POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Opracował: Marcin Bąk Spalanie paliw... Przy produkcji energii elektrycznej oraz wtransporcie do atmosfery uwalnia się

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu

Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu Marcin Cichosz, Roman Buczkowski Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu Schemat ideowy pozyskiwania biometanu SUBSTRATY USUWANIE S, N, Cl etc. USUWANIE CO 2 PRZYGOTOWANIE BIOGAZ SUSZENIE

Bardziej szczegółowo

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ CELE PROJEKTU 1. Wdrożenie metody utylizacji osadów ściekowych w postać kruszyw sztucznych

Bardziej szczegółowo

Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie zmieszanych odpadów komunalnych. Biologiczne suszenie. Warszawa, 5.03.2012

Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie zmieszanych odpadów komunalnych. Biologiczne suszenie. Warszawa, 5.03.2012 Mechaniczno-biologiczne przetwarzanie zmieszanych odpadów komunalnych Biologiczne suszenie Warszawa, 5.03.2012 Celem procesu jest produkcja paliwa alternatywnego z biodegradowalnej frakcji wysegregowanej

Bardziej szczegółowo

t E termostaty k r A M fazowe r c E t ja ta c k Af A u E M d or r AH f M In o p

t E termostaty k r A M fazowe r c E t ja ta c k Af A u E M d or r AH f M In o p MAHLE Aftermarket Informacja o produktach Termostaty fazowe Konwencjonalna regulacja temperatury: bezpieczeństwo w pierwszym rzędzie Optymalny przebieg procesu spalania w silniku samochodu osobowego zapewnia

Bardziej szczegółowo

NIEBEZPIECZNE REAKCJE CHEMICZNE

NIEBEZPIECZNE REAKCJE CHEMICZNE NIBPICN RAKCJ CHMICN Niniejsze zestawienie stanowi jedynie wybór i obejmuje jedynie niektóre reakcje niebezpieczne. Wymienione związki mogą ulegać również innym reakcjom niebezpiecznym. Brak na niniejszej

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06

PL 198188 B1. Instytut Chemii Przemysłowej im.prof.ignacego Mościckiego,Warszawa,PL 03.04.2006 BUP 07/06 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 198188 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 370289 (51) Int.Cl. C01B 33/00 (2006.01) C01B 33/18 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

KUCHNIE ADVANCED PURIFICATION SOLUTIONS

KUCHNIE ADVANCED PURIFICATION SOLUTIONS KUCHNIE ADVANCED PURIFICATION SOLUTIONS COMPACT-20 URZĄDZENIE DO USUWANIA TŁUSZCZU I REDUKCJI ZAPACHÓW W KUCHENNYCH PRZEWODACH WENTYLACYJNYCH CIĄGŁE USUWANIE TŁUSZCZU CIĄGŁA REDUKCJA ZAPACHÓW KUCHENNYCH

Bardziej szczegółowo

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru Samochody na wodór Zastosowanie Wodór w samochodach Historia Przechowywanie wodoru Wodór ma szanse stać się najważniejszym nośnikiem energii w najbliższej przyszłości. Ogniwa paliwowe produkują zeń energię

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny. Aspekty funkcjonowania systemu zagospodarowywania ZSEE w wybranych krajach europejskich

Zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny. Aspekty funkcjonowania systemu zagospodarowywania ZSEE w wybranych krajach europejskich Zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny Aspekty funkcjonowania systemu zagospodarowywania ZSEE w wybranych krajach europejskich Austria Obecnie w Austrii działają systemy zbierania odpadów elektrycznych

Bardziej szczegółowo

Amoniakalne urządzenia chłodnicze Tom I

Amoniakalne urządzenia chłodnicze Tom I Amoniakalne urządzenia chłodnicze Tom I W tomie pierwszym poradnika omówiono między innymi: amoniak jako czynnik roboczy: własności fizyczne, chemiczne, bezpieczeństwo użytkowania, oddziaływanie na organizm

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ LIDER WYKONAWCY PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ Foster Wheeler Energia Polska Sp. z o.o. Technologia spalania węgla w tlenie zintegrowana

Bardziej szczegółowo

... ...J CD CD. N "f"'" Sposób i filtr do usuwania amoniaku z powietrza. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL 09.11.2009 BUP 23/09

... ...J CD CD. N f' Sposób i filtr do usuwania amoniaku z powietrza. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL 09.11.2009 BUP 23/09 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)212766 (13) 81 (21) Numer zgłoszenia 385072 (51) Int.CI 801D 53/04 (2006.01) C01C 1/12 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data

Bardziej szczegółowo

Podstawy sterylizacji parą wodną

Podstawy sterylizacji parą wodną Podstawy sterylizacji parą wodną Grzegorz Cacko Getinge Poland Sp. z o.o. Page 1 O czym będzie mowa... Sterylizacja wstęp teoretyczny Kilka słów o parze nasyconej Przebieg procesu sterylizacji parowej

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1651092. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 06.07.2004 04740713.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1651092. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 06.07.2004 04740713. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1692 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 06.07.04 04740713. (97)

Bardziej szczegółowo

ZMIANY STANDARDÓW EMISJI LZO

ZMIANY STANDARDÓW EMISJI LZO Konwencja Konwencja Genewska Genewska w w sprawie sprawie transgranicznego transgranicznego zanieczyszczenia zanieczyszczenia powietrza powietrza na na dalekie dalekie odległości odległości ii kierunki

Bardziej szczegółowo

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry 2 Uwaga: skażenie! Wszystkie branże przemysłu stosują sprężone powietrze jako bezpieczny i niezawodny nośnik energii. Jednakże po wytworzeniu w chwili tłoczenia do

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła 25.3.2014

Pompy ciepła 25.3.2014 Katedra Klimatyzacji i Transportu Chłodniczego prof. dr hab. inż. Bogusław Zakrzewski Wykład 6: Pompy ciepła 25.3.2014 1 Pompy ciepła / chłodziarki Obieg termodynamiczny lewobieżny Pompa ciepła odwracalnie

Bardziej szczegółowo

KARTA BEZPIECZEŃSTWA PRODUKTU

KARTA BEZPIECZEŃSTWA PRODUKTU KARTA BEZPIECZEŃSTWA PRODUKTU Zgodnie z normą 9 l/155/ecc (93/112/EC) Data wystawienia: 21.02.2003 Zmiany dnia: 16.01.2003 Podstawa: Rozporządzenie MZ, Dz. U. Nr 140, poz. 1171 z dnia 3 września 2002 z

Bardziej szczegółowo

Bardzo trudno jest znaleźć wodę wolną od pięciu typowych zanieczyszczeń: Twardość Żelazo Mangan Zanieczyszczenia organiczne (NOM) Zapach amoniaku

Bardzo trudno jest znaleźć wodę wolną od pięciu typowych zanieczyszczeń: Twardość Żelazo Mangan Zanieczyszczenia organiczne (NOM) Zapach amoniaku Bardzo trudno jest znaleźć wodę wolną od pięciu typowych zanieczyszczeń: Twardość Żelazo Mangan Zanieczyszczenia organiczne (NOM) Zapach amoniaku i/lub siarkowodoru Te problemy często występują razem.

Bardziej szczegółowo

KONTROLA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ Z INSTALACJI SPALANIA ODPADÓW

KONTROLA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ Z INSTALACJI SPALANIA ODPADÓW KONTROLA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ Z INSTALACJI SPALANIA ODPADÓW Konferencja Alternatywne technologie unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów 7 październik 2010r. 1 Prawo Podstawowym aktem prawnym regulującym

Bardziej szczegółowo

Wytyczne 17: Wytwarzanie preparatów powlekających, lakierów, farb drukarskich i klejów

Wytyczne 17: Wytwarzanie preparatów powlekających, lakierów, farb drukarskich i klejów Wytyczne dotyczące zastępowania i redukcji LZO z rodzajów działalności podlegających Dyrektywie w sprawie emisji LZO z rozpuszczalników (Dyrektywa 1999/13/WE) Wytyczne 17: Wytwarzanie preparatów powlekających,

Bardziej szczegółowo

STACJA ODZYSKU FREONU VRR12A/MRB

STACJA ODZYSKU FREONU VRR12A/MRB STACJA ODZYSKU FREONU VRR12A/MRB Instrukcja obsługi 1. Warunki bezpieczeństwa przy użytkowaniu stacji 1. Przeczytaj instrukcję obsługi przed użyciem stacji. 2. Osoby użytkujące urządzenie powinny być odpowiednio

Bardziej szczegółowo

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA Anna Janik AGH Akademia Górniczo-Hutnicza Wydział Energetyki i Paliw BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA 1. WSTĘP W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania tematem pomp ciepła.

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1.

USTAWA. z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1. Dz.U.02.175.1433 z późn. zm. USTAWA z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. 1. Ustawa określa warunki wprowadzania

Bardziej szczegółowo

Elementy składowe instalacji rekuperacyjnej

Elementy składowe instalacji rekuperacyjnej Elementy składowe instalacji rekuperacyjnej Jakie elementy wchodzą w skład wentylacji z odzyskiem ciepła? rekuperator, czyli centrala wentylacyjna z odzyskiem ciepła, elementy nawiewne oraz wywiewne, czerpnia,

Bardziej szczegółowo

Wymagania UDT dotyczące instalacji ziębniczych z czynnikami alternatywnymi

Wymagania UDT dotyczące instalacji ziębniczych z czynnikami alternatywnymi Wymagania UDT dotyczące instalacji ziębniczych z czynnikami alternatywnymi Sylweriusz Brzuska Wydział Energetyki i Potwierdzania Kwalifikacji 1 Czynniki alternatywne: naturalne czynniki chłodnicze: R717

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia podstawa metod analizy laboratoryjnej GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia gr. chromatos = barwa grapho = pisze Michaił Siemionowicz Cwiet 2 Chromatografia jest metodą

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny układ odzysku ciepła ze spalin dobry przykład

Innowacyjny układ odzysku ciepła ze spalin dobry przykład Innowacyjny układ odzysku ciepła ze spalin dobry przykład Autor: Piotr Kirpsza - ENEA Wytwarzanie ("Czysta Energia" - nr 1/2015) W grudniu 2012 r. Elektrociepłownia Białystok uruchomiła drugi fluidalny

Bardziej szczegółowo

NOWOCZESNE METODY POWLEKANIA NA SUCHO. opracował GRZEGORZ BUOKO

NOWOCZESNE METODY POWLEKANIA NA SUCHO. opracował GRZEGORZ BUOKO NOWOCZESNE METODY POWLEKANIA NA SUCHO opracował GRZEGORZ BUOKO POWLEKANIE NA SUCHO metoda bez użycia wody lub przy zminimalizowaniu jej ilości w stosunku do powlekanego materiału; zlikwidowanie etapu suszenia

Bardziej szczegółowo

Wymienniki ciepła. Baza wiedzy Alnor. Baza wiedzy ALNOR Systemy Wentylacji Sp. z o.o. www.alnor.com.pl. Zasada działania rekuperatora

Wymienniki ciepła. Baza wiedzy Alnor. Baza wiedzy ALNOR Systemy Wentylacji Sp. z o.o. www.alnor.com.pl. Zasada działania rekuperatora Wymienniki ciepła Zasada działania rekuperatora Głównym zadaniem rekuperatora jest usuwanie zużytego powietrza i dostarczanie świeżego powietrza z zachowaniem odpowiednich parametrów - temperatury, wilgoci,

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 2023/2006. z dnia 22 grudnia 2006 r.

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 2023/2006. z dnia 22 grudnia 2006 r. Dz.U.UE.L.06.384.75 2008.04.17 zm. Dz.U.UE.L.2008.86.9 art. 15 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 2023/2006 z dnia 22 grudnia 2006 r. w sprawie dobrej praktyki produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów

Bardziej szczegółowo

Zielone procesy w produkcji farmaceutycznej. Grażyna Kaczyńska Poznań 2013.04.10

Zielone procesy w produkcji farmaceutycznej. Grażyna Kaczyńska Poznań 2013.04.10 Zielone procesy w produkcji farmaceutycznej Grażyna Kaczyńska Poznań 2013.04.10 Kim jesteśmy? Grupa Polpharma to międzynarodową grupa farmaceutyczna aktywnie działającą na rynkach Europy Środkowo-Wschodniej,

Bardziej szczegółowo

Wymagania BAT dla przemysłu celulozowo-papierniczego wynikające z nowego dokumentu referencyjnego PP BREF

Wymagania BAT dla przemysłu celulozowo-papierniczego wynikające z nowego dokumentu referencyjnego PP BREF Wymagania BAT dla przemysłu celulozowo-papierniczego wynikające z nowego dokumentu referencyjnego PP BREF Konkluzje BAT Część III Techniki BAT dla wytwarzania papieru z włókien wtórnych (makulatury) i

Bardziej szczegółowo

VACUDEST ClearCat Innowacyjne urządzenia destylujące w próżni To krystalicznie czysty i praktycznie bezolejowy destylat. www.myjnie-przemyslowe.

VACUDEST ClearCat Innowacyjne urządzenia destylujące w próżni To krystalicznie czysty i praktycznie bezolejowy destylat. www.myjnie-przemyslowe. Innowacyjne urządzenia destylujące w próżni To krystalicznie czysty i praktycznie bezolejowy destylat www.myjnie-przemyslowe.pl Jedna kropla oleju zanieczyszcza 1000 litrów wody! Próżniowa destylacja jest

Bardziej szczegółowo

W kręgu naszych zainteresowań jest:

W kręgu naszych zainteresowań jest: DOLNE ŹRÓDŁA CIEPŁA W kręgu naszych zainteresowań jest: pozyskiwanie ciepła z gruntu, pozyskiwanie ciepła z powietrza zewnętrznego, pozyskiwanie ciepła z wód podziemnych, pozyskiwanie ciepła z wód powierzchniowych.

Bardziej szczegółowo

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE WYTYCZNE PROJEKTOWE www.immergas.com.pl 26 SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁO HYDRAULICZNE - ZASADA DZIAŁANIA, METODA DOBORU NOWOCZESNE SYSTEMY GRZEWCZE Przekazywana moc Czynnik

Bardziej szczegółowo

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Damian Siupka-Mróz IMM sem.9 1. Kaskadowe skraplanie gazów: Metoda skraplania, wykorzystująca coraz niższe temperatury skraplania kolejnych gazów. Metodę tę stosuje

Bardziej szczegółowo

URZĄDZENIE DO OBSŁUGI UKŁADÓW KLIMATYZACJI MAGNETI MARELLI CLIMA TECH TOP HFO

URZĄDZENIE DO OBSŁUGI UKŁADÓW KLIMATYZACJI MAGNETI MARELLI CLIMA TECH TOP HFO CLIMA TECH TOP HFO CLIMA TECH TOP HFO NR KATALOGOWY: 007950015070 Urządzenie do napełniania i diagnostyki instalacji klimatyzacji, w których używany jest nowy gaz GAS HFO-1234yf. Wyposażone w całkowicie

Bardziej szczegółowo

W całym aneksie, jeżeli inaczej nie określono produkt leczniczy roślinny zawiera tradycyjny roślinny produkt leczniczy.

W całym aneksie, jeżeli inaczej nie określono produkt leczniczy roślinny zawiera tradycyjny roślinny produkt leczniczy. Załącznik nr 3 ANEKS 7 WYTWARZANIE PRODUKTÓW LECZNICZYCH ROŚLINNYCH Reguła Kontrola materiałów wyjściowych, sposób ich przechowywania i przetwarzania ma ogromne znaczenie w wytwarzaniu produktów leczniczych

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIEBIORSTWA Nazwa handlowa: Producent:

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIEBIORSTWA Nazwa handlowa: Producent: IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA Telefon alarmowy: Periodic Acid Shiff (PAS) zestaw do barwienia laboratoryjnego Straż Pożarna 998 (112 z telefonu komórkowego), Pogotowie Ratunkowe

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 161963 (13) B1

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 161963 (13) B1 R Z E C Z PO SPO L IT A POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 161963 (13) B1 (21) N um er zgłoszenia: 280852 Urząd Patentowy (22) D ata zgłoszenia: 31.07.1989 (51) Int.Cl.5: B01D 53/02 B01D 53/34 R zeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. Systemy ochrony powietrza. Wstęp do systemów redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza. 1. Techniczne. 2.

Wprowadzenie. Systemy ochrony powietrza. Wstęp do systemów redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza. 1. Techniczne. 2. Wstęp do systemów redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza Wykład Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, st. inżynierskie Kazimierz Warmiński, UWM w Olsztynie 1 Wprowadzenie Obecny stopień zanieczyszczenia powietrza

Bardziej szczegółowo

Troska o powietrze atmosferyczne

Troska o powietrze atmosferyczne Troska o powietrze atmosferyczne Stacja monitoringu PKN ORLEN S.A. Płock Gimnazjum nr 5 Płock, 2014 ORLEN. NAPĘDZAMY PRZYSZŁOŚĆ. AGENDA 1. PKN ORLEN a środowisko 2. Monitoring powietrza atmosferycznego

Bardziej szczegółowo

Taśma Uszcelniająca. Ośno II /24 87-700 Aleksandrów Kujawski

Taśma Uszcelniająca. Ośno II /24 87-700 Aleksandrów Kujawski 1.IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI/PREPARATU. IDENTYFIKACJA PRODUCENTA, IMPORTERA LUB DYSTRYBUTORA Informacje o produkcie Nazwa handlowa Taśma Zalecane użycie Wkładka elastyczna używana w hydroizolacji. Firma

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Szkodliwość LZO. Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych. Dezodoryzacja.

Wstęp. Szkodliwość LZO. Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych. Dezodoryzacja. Oczyszczanie gazów odlotowych z zanieczyszczeń organicznych. Dezodoryzacja. Kazimierz Warmiński UWM w Olsztynie Wykład Ochrona środowiska Wstęp Zanieczyszczenie powietrza związkami organicznymi w postaci

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE podstawowe z zakresu słonecznych systemów grzewczych

SZKOLENIE podstawowe z zakresu słonecznych systemów grzewczych SZKOLENIE podstawowe z zakresu słonecznych systemów grzewczych Program autorski obejmujący 16 godzin dydaktycznych (2 dni- 1 dzień teoria, 1 dzień praktyka) Grupy tematyczne Zagadnienia Liczba godzin Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła - układy hybrydowe

Pompy ciepła - układy hybrydowe Pompy ciepła - układy hybrydowe dr hab. inż. Brunon J. Grochal, prof. IMP PAN / prof. WSG Bydgoszczy Instytut Maszyn Przepływowych PAN Prezes Polskiego Stowarzyszenia Pomp Ciepła mgr inż. Tomasz Mania

Bardziej szczegółowo

Zestawienieproduktów DST-DEGREEZ DERUST DST-PAS DST-DEBURR. www.dstchemicals.com

Zestawienieproduktów DST-DEGREEZ DERUST DST-PAS DST-DEBURR. www.dstchemicals.com Zestawienieproduktów DST-DEGREEZ DERUST DST-PAS DST-DEBURR Pure Performance Spójna koncepcja bazująca na rzetelnym przygotowaniu, począwszy od określenia problemu, a kończąc na rozwiązaniu posprzedażowym.

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Termiczne metody utylizacji odpadów Spalanie na ruchomym ruszcie

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Zielona chemia (część 2)

Wykład 3. Zielona chemia (część 2) Wykład 3 Zielona chemia (część 2) Glicerol jako zielony rozpuszczalnik Nietoksyczny, tani, łatwo dostępny, odnawialny, wysoka temp. wrzenia (nie jest klasyfikowany jako LZO/VOC), polarny, może być stosowany

Bardziej szczegółowo

EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych

EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych EP.3 Odpylanie wtórnych gazów odlotowych Opis: Aż do wczesnych lat siedemdziesiątych stalownie konwertorowo tlenowe były budowane bez wtórnych urządzeń odpylających. W wyniku tego, większość dzisiejszych

Bardziej szczegółowo

okopol Instytut Strategii Środowiskowych BiPRO

okopol Instytut Strategii Środowiskowych BiPRO AEA, energia i środowisko Sporządziła grupa AEA Wytyczne dotyczące zastępowania i redukcji LZO w działalności objętej dyrektywą w sprawie emisji rozpuszczalników LZO (dyrektywa 1999/13/WE) Wytyczna 18:

Bardziej szczegółowo

OS-I.7222.49.1.2014.EK Rzeszów, 2014-05-20 DECYZJA

OS-I.7222.49.1.2014.EK Rzeszów, 2014-05-20 DECYZJA OSI.7222.49.1.2014.EK Rzeszów, 20140520 DECYZJA Działając na podstawie: art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 poz. 267 ze zm.), art.188, 192,

Bardziej szczegółowo

Skraplarki Claude a oraz Heylandta budowa, działanie, bilans cieplny oraz charakterystyka techniczna

Skraplarki Claude a oraz Heylandta budowa, działanie, bilans cieplny oraz charakterystyka techniczna POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Skraplarki Claude a oraz Heylandta budowa, działanie, bilans cieplny oraz charakterystyka techniczna Wykonała: Alicja Szkodo Prowadzący: dr inż. W. Targański 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Technika membranowa MF UF NF - RO

Technika membranowa MF UF NF - RO Technika membranowa MF UF NF - RO AquaCare GmbH & Co. KG Am Wiesenbusch 11 (im Innovapark) 45966 Gladbeck, Germany +49-20 43-37 57 58-0 +49-20 43 37 57 58-90 www.aquacare.de e-mail: info@aquacare.de Autoryzowany

Bardziej szczegółowo

Specjalistyczna pompa do zastosowania

Specjalistyczna pompa do zastosowania Specjalistyczna pompa do zastosowania Wiemy jak radzić sobie z cieczami Tapflo zaopatruje przemysł obróbki powierzchniowej w pompy od ponad 25 lat. Posiadamy wiedzę jak dobierać odpowiednie pompy i filtry

Bardziej szczegółowo

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. POSTĘPOWANIE ADMINISTRACYJNE W SPRAWIE WYPEŁNIANIA PRZEZ INWESTORÓW WYMAGAŃ OCHRONY ŚRODOWISKA DLA REALIZOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA MOGĄCEGO ZNACZĄCO ODDZIAŁYWAĆ NA ŚRODOWISKO W opracowaniu zostały omówione

Bardziej szczegółowo

DYREKTYWA RADY. z dnia 22 grudnia 1986 r. zmieniająca dyrektywę 75/439/EWG w sprawie unieszkodliwiania olejów odpadowych (87/101/EWG)

DYREKTYWA RADY. z dnia 22 grudnia 1986 r. zmieniająca dyrektywę 75/439/EWG w sprawie unieszkodliwiania olejów odpadowych (87/101/EWG) DYREKTYWA RADY z dnia 22 grudnia 1986 r. zmieniająca dyrektywę 75/439/EWG w sprawie unieszkodliwiania olejów odpadowych (87/101/EWG) RADA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Europejską

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej.

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Marcin Panowski Politechnika Częstochowska Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Wstęp W pracy przedstawiono analizę termodynamicznych konsekwencji wpływu wstępnego podsuszania

Bardziej szczegółowo

Zespół C: Spalanie osadów oraz oczyszczania spalin i powietrza

Zespół C: Spalanie osadów oraz oczyszczania spalin i powietrza Projekt realizowany przy udziale instrumentu finansowego Unii Europejskiej LIFE+ oraz środków finansowych NFOŚiGW Dnia 01 czerwca 2012 r. FU-WI Sp. z o.o. rozpoczęła realizację projektu unijnego pn. Demonstracyjna

Bardziej szczegółowo

WZORU UŻYTKOWEGO PL 67248 Y1. TECHPLAST SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Wieprz, PL 04.06.2012 BUP 12/12 31.07.

WZORU UŻYTKOWEGO PL 67248 Y1. TECHPLAST SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Wieprz, PL 04.06.2012 BUP 12/12 31.07. PL 67248 Y1 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 119538 (22) Data zgłoszenia: 01.12.2010 (19) PL (11) 67248 (13) Y1

Bardziej szczegółowo