ArtykuŁy. Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ArtykuŁy. Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych"

Transkrypt

1 Studia ekonomiczne 1 Economic studies nr 3 (LXVI) 2 ArtykuŁy Krzysztof Kontek * Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych Wstęp W niniejszym artykule poruszono kilka kwestii dotyczących inwestycji długoterminowych, a w szczególności ich behawioralne aspekty, ryzyko i korzyści oraz dywersyfikację. Postawiono tezę, że istnieją poważne bariery dalszego rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych i uzyskiwania przez fundusze lepszych wyników. Bariery te wynikają z postawy trzech zaangażowanych stron, to znaczy inwestorów (czyli przyszłych emerytów), ustawodawcy i samych funduszy (oraz nimi zarządzających). Z badań ekonomii behawioralnej wynika, że ludzie mają słabą percepcję korzyści płynących z inwestycji długoterminowych i preferują głównie inwestycje o krótszym horyzoncie czasowym. Efekt ten jest prawdopodobnie wzmocniony w warunkach polskich, gdzie ciągle dominuje przeświadczenie o odpowiedzialności państwa za przyszłe emerytury. W efekcie przyszli emeryci są mało zainteresowani długoterminowymi inwestycjami i nie przeznaczają na nie dodatkowych środków. Drugą przeszkodą jest postawa ustawodawcy, który nałożył na fundusze emerytalne znaczne ograniczenia dotyczące możliwości inwestowania powierzonych środków, co uzasadnia się koniecznością dbałości o bezpieczeństwo długoterminowych inwestycji. Ograniczenia te mają jednak mały wpływ na bezpieczeństwo inwestycji (a mogą wręcz prowadzić do wzrostu ryzyka), zmniejszają przy tym możliwość uzyskiwania dobrych wyników w okresach długoletnich. System stworzony przez ustawodawcę nie służy zatem rozwojowi funduszy emerytalnych, lecz de facto pokrywaniu deficytu budżetowego. Ostatnią barierę stwarzają same fundusze i ich zarządzający, którzy w małym stopniu realizują politykę inwestycyjną mającą na celu uzyskanie optymalnych * Artal Investments;

2 244 Krzysztof Kontek wyników w okresach wieloletnich. Styl zarządzania większości funduszy emerytalnych opiera się bowiem na biernym naśladowaniu głównego indeksu giełdowego. Postawa taka wynika z samej zasady wprowadzonego ustawowo porównywania wyników funduszy oraz krótkiego okresu sprawozdawczego. W efekcie działalność powszechnych towarzystw emerytalnych ma na celu ograniczenie ryzyka i kosztów własnej działalności i prowadzi do realizacji własnych celów niekoniecznie zgodnych z interesem przyszłego emeryta. Zachowania poszczególnych grup, w dużej mierze krótkoterminowe i egoistyczne, tworzą swoisty trójkąt bermudzki, w który zapada się cały system emerytalny. Behawioralne aspekty inwestycji długoterminowych 1. Jednym z tematów szczególnie badanych w ramach ekonomii behawioralnej są decyzje ludzi dotyczące upływu czasu [Loewenstein, Prelec, 1992; Laibson, 1997; Loewenstein, Read, Baumeister, 23; Camerer, Loewenstein, Rabin, 23; Dzik, Tyszka, 24]. Stwierdzono, że ludzie nie potrafią dobrze szacować długoterminowych inwestycji. Przykładowo niewiele osób jest w stanie sobie wyobrazić, że 4-letnia inwestycja przynosząca rocznie 8% zysku pomnaża pieniądze prawie 22 razy. Mając do wyboru dwie podobne nagrody, ludzie preferują tę, która pojawia się wcześniej. Inwestycje krótkoterminowe są też wyżej wyceniane niż nawet lepsze długoterminowe inwestycje. Matematycznie efekty te są tłumaczone modelem zmiennej stopy dyskontowej (rys. 1). Model ten znacznie różni się od modelu stałej stopy procentowej stosowanego do racjonalnej wyceny aktywów finansowych. Rysunek 1. Wykładnicza a hiperboliczna funkcja dyskontowa D 1,,8,6,4 Exponential Discounting,2 Hyperbolic Discounting t Uwaga: Wykładnicza funkcja dyskontowa zakłada stałą stopę procentową w czasie. W przypadku hiperbolicznej funkcji dyskontowej stopa procentowa jest zmienna w czasie.

3 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 245 Stopa dyskonta D spada w początkowym okresie silniej w przypadku dyskontowania hiperbolicznego niż przypadku dyskontowania wykładniczego. Oznacza to preferencję dla wypłat w krótkim czasie. 2. Odstępstwa od racjonalnej metody stosowanej w świecie finansów przedstawia się jako przykład nieracjonalności postępowania ludzi, co jest dominującym nurtem myślenia współczesnej ekonomii behawioralnej. Okazuje się jednak, że przedstawione zachowanie nie jest do końca nieracjonalne. Modele zakładające istnienie rosnącego ryzyka nieotrzymania nagrody w przyszłości prowadzą bowiem właśnie do hiperbolicznych funkcji dyskontujących [Sozou, 1998]. Głównym czynnikiem ryzyka w przypadku inwestycji długoletnich jest oczywiście wcześniejsza śmierć. Dodatkowym czynnikiem nieznany poziom przyszłych wypłat emerytalnych wynikający z nieprzewidywalnej inflacji i wyników inwestycji funduszy emerytalnych. W tym kontekście inwestycje długoterminowe mogą być zatem postrzegane jako mniej racjonalne niż inwestycje krótkoterminowe lub wcześniejsza konsumpcja posiadanych środków. 3. Badania w ramach ekonomii behawioralnej wskazują zatem, że przyszli emeryci mogą być nie do końca przeświadczeni o celowości długoterminowych inwestycji. Efekt ten jest prawdopodobnie wzmocniony w warunkach polskich, gdzie istnieje ciągle przeświadczenie, że to właśnie państwo, a nie obywatel, jest odpowiedzialne za przyszłą emeryturę. W efekcie składki na przyszłe emerytury są traktowane jako zło konieczne, a przyszli emeryci są mało zainteresowani przeznaczaniem dodatkowych środków na tę formę inwestycji. Mentalną przeszkodą w tym zakresie może być mała świadomość ryzyka i korzyści płynących z długoterminowych inwestycji, co jest przedmiotem następnego punktu pracy. Ryzyko i korzyści inwestycji długoterminowych 1. Długoterminowe inwestycje giełdowe są przedmiotem wielu badań w kontekście tak zwanej premii za ryzyko w inwestycje w akcje (equity premium), przy czym wartość tej premii ma istotne znaczenie zarówno teoretyczne jak i praktyczne przy wycenie przedsiębiorstw notowanych na giełdzie [Mehra, Prescott, 1985, 23; Benartzi, Thaler, 1995; Kocherlakota, 1996; Grant, Quiggin, 26; Copeland, Koller, Murrin, 1997; Bernstein, Damodaran, 1999; Jajuga, 22]. Benartzi i Thaler cytują badania wskazujące, że w okresie od 1871 r. do 1925 r. średnioroczny zysk z akcji na rynku amerykańskim wyniósł 6,6%, zaś z obligacji 3,1%, co oznacza premię za ryzyko w wysokości 3,5%. W latach różnica ta była jeszcze większa. Średnioroczny zwrot z akcji wyniósł 6,4%, podczas gdy z obligacji tylko,5%, co oznacza premię za ryzyko w wysokości 5,9%. Inne cytowane przez Benartziego i Thalera badania pokazują, że w okresach 25-letnich inwestycje w obligacje dawały czasami lepsze wyniki niż inwestycje w akcje, ale nigdy o więcej niż 2%. Po 1942 roku wszystkie 25-letnie inwestycje w akcje dawały lepsze wyniki niż inwestycje w obligacje. Dla osób przechodzących

4 246 Krzysztof Kontek na emeryturę na przełomie lat 5. i 6. inwestycje giełdowe dawały 7-krotnie większy zysk niż inwestycje w obligacje. Z innych opracowań wynika, że 1$ zainwestowany w akcje w 18 roku dałby 3 mln $ pod koniec XX wieku, podczas gdy inwestycje w obligacje tylko 662 $. Oznaczałoby to, że akcje spółek giełdowych są w długim okresie znacznie lepszą formą inwestycji niż obligacje. 2. Wobec przytoczonych wyników badań można zadać pytanie, czy przy inwestycjach długoterminowych nie należałoby zatem inwestować % kapitału w akcje spółek? Pytanie takie jest szczególnie zasadne w przypadku funduszy emerytalnych, które (przynajmniej teoretycznie) powinny mieć nieskończony horyzont działania. Odpowiedź na postawione pytanie nie jest prosta. Po pierwsze, badania przytoczone w punkcie 1. pochodzą z lat 9. XX wieku. Tymczasem pierwsza dekada XXI wieku przyniosła straty głównych indeksów amerykańskich o około 25%, co znacznie obniżyło średnioroczną stopę zwrotu do poziomu około 5% w ujęciu historycznym. Jednocześnie średnioroczna inflacja od 1913 r. do 29 r. wyniosła 3,2%, co oznacza poważny spadek premii za ryzyko do poziomu zaledwie 1,8%. Po drugie, przestawione badania oceniają ryzyko inwestycji na podstawie rzeczywistego rozwoju sytuacji na giełdach. Tymczasem analiza ryzyka powinna uwzględniać także scenariusze rozwoju zdarzeń, które mogły się zdarzyć lub mogą się wydarzyć w przyszłości. Z tych względów konieczne wydawało się wykonanie nowych badań w tym zakresie. 3. Wiarygodną symulację długoterminowych (kilkudziesięcioletnich) inwestycji można przeprowadzić wyłącznie na podstawie wieloletnich danych. Niestety historia polskiej giełdy jest znacznie krótsza, co wymaga skorzystania z danych giełd zagranicznych. W dalszej analizie wykorzystano dane Dow Jones Industrial Average (DJIA) najstarszego indeksu akcji w USA, który został opublikowany po raz pierwszy 26 maja 1896 roku. Informacje zostały zaczerpnięte z serwisu Rysunek 2 przedstawia historyczny wykres indeksu DJIA od momentu jego powstania oraz histogram rocznych stóp zwrotu. Rysunek. 2. Historyczny wykres DJIA oraz histogram jego rocznych stóp zwrotu 1 # DJIA Histogram of Yearly Returns ,4,2,,2,4,6,8

5 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 247 Analiza poszczególnych okresów inwestycyjnych (np. - czy 2-letnich) na podstawie danych historycznych może dać pewną informację na temat ryzyka inwestycji, ale jak wspomniano nie jest to informacja pełna. Pomocną metodą jest tu bootstrap [Davisom, Hinkley, 26; Efron, 1982; Simon, 1997], czyli metoda szacowania rozkładu błędów estymacji za pomocą wielokrotnego losowania ze zwracaniem z próby. Symulacja inwestycji k-letnich polega zatem na losowaniu k-elementowych prób ze zwracaniem. Losowanie jest przeprowadzane n razy (aby otrzymane histogramy były wystarczająco dokładne konieczne było przyjęcie n na poziomie 1 miliona losowań). Na podstawie wyników takich losowań określa się rozkład wyników inwestycji w odpowiednich perspektywach czasowych. Metoda bootstrap pozwala zatem na analizę wielu (w danym przypadku 1 miliona) potencjalnych scenariuszy rozwoju sytuacji na giełdzie zamiast tylko jednego tego, który się zdarzył naprawdę. Koncepcja metody badawczej została zaczerpnięta z Sortino i Satchell [21]. Program symulacyjny został napisany w programie Mathematica, a obliczenia wykonano na komputerze MacPro z wykorzystaniem równoległych obliczeń na 4 procesorach. Wyniki symulacji są przedstawione na rysunku 3. Rysunek 3. Symulowane wyniki inwestycji 3-, -, 2- i 4-letnich na podstawie historycznych rocznych stóp zwrotu indeksu DJIA Events 2 15 Years 3. MAR. Loss Pr.32 Odds 2. VAR 5%.397 VAR 1%.564 Mean 1.24 Median Events Total Return Years. MAR. Loss Pr.227 Odds 3.4 VAR 5%.484 VAR 1%.699 Mean 2.24 Median Total Return

6 248 Krzysztof Kontek Events Years 2. MAR. Loss Pr.152 Odds 5.56 VAR 5%.472 VAR 1%.744 Mean 4.14 Median Total Return Events Years 4. MAR. Loss Pr.75 Odds 12.3 VAR 5%.255 VAR 1%.724 Mean 17.2 Median Total Return W opisie histogramów znajdują się: okres inwestycji (Years), minimalny akceptowany zwrot z inwestycji (Minimum Acceptable Return MAR) w danym przypadku %, prawdopodobieństwo poniesienia bezwzględnej straty (Less Pr), Odds, czyli stosunek prawdopodobieństwa zysku do prawdopodobieństwa poniesienia straty, VAR5% i VAR1% wartości zagrożone z zadanym prawdopodobieństwem, a także mediana i średnia wartość portfela inwestycji po okresie inwestycji. Jak widać, wzrost czasu inwestycji zwiększa znacząco obszar zysków (jasno szary) i zmniejsza obszar strat (ciemno szary). Interesująca jest zatem bardziej szczegółowa analiza podanych parametrów w zależności od czasu inwestycji. Analiza taka została wykonana poprzez symulacje poszczególnych okresów inwestycyjnych od 1 roku do 4 lat i aproksymację krzywych. W szczególności wykres przedstawiający 4 krzywe (jak rys. 5) wymagał dokonania 4 x 4 x 1 milion = 16 milionów losowań. 4. Istnieje wiele metod szacowania ryzyka inwestycji. Jedną z najpopularniejszych jest wartość zagrożona VAR (Value at Risk), czyli miara określająca wartość, o jaką portfel aktywów może się zmniejszyć w ustalonym czasie i z zadanym prawdopodobieństwem [Jorion, 21; Holton, 23; Taleb, 27; Butler, 21]. Przykładowo dzienny VAR5% w wysokości 1 mln PLN oznacza, że z 5-procen-

7 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 249 towym prawdopodobieństwem portfel straci więcej niż niż 1 mln PLN w ciągu jednego dnia. Alternatywnie można to wyrazić w ten sposób, że strata co najmniej 1 mln PLN jest spodziewana raz na 2 dni. Wprawdzie wartość zagrożona VAR jest najczęściej stosowana dla okresów do kilkunastu dni, jednak nic nie stoi na przeszkodzie, aby stosować ją również dla okresów wieloletnich. W ogólności można też mówić nie o określonych kwotach pieniężnych, ale o stracie wartości portfela wyrażonej w sposób względny. Rysunek 4 przedstawia wartość portfela dla różnych wartości prawdopodobieństwa VAR. Rysunek 4. Wartość portfela w zależności od długości inwestycji i poziomu prawdopodobieństwa VAR. Wartość zagrożona VAR wynosi tu 1 wartość portfela Portfolio Value % 5%.2 1% Years Przykładowo krzywa dla VAR5% wskazuje, że istnieje 5-procentowe prawdopodobieństwo, że wartość portfela spadnie po 4 latach do wartości mniejszej niż 75% wartości początkowej. Z drugiej strony krzywa VAR% wskazuje, że z prawdopodobieństwem 9% zysk portfela po 4 latach będzie nie mniejszy niż 25%. Jak widać, wartości zagrożone osiągają swoje maksima (na rysunku wartość portfela osiąga minimum) dla VAR% znajduje się ono dla około 8 lat, zaś dla VAR5% dla około 12 lat. Oznacza to, że wartość zagrożona zaczyna maleć wraz ze wzrostem długości inwestycji poza około -letni okres. Przy szczególnie ostrożnej kalkulacji można też stosować VAR1%. Z symulacji wynika, ze w jednym na okresów 4-letnich wartość portfela może spaść poniżej,3 wartości początkowej portfela. Tak ostrożne podejście wydaje się jednak nieco zbyt restrykcyjne w praktycznych rozważaniach. 5. Inną miarą ryzyka inwestycji może być prawdopodobieństwo straty w danym okresie inwestycyjnym, przy czym strata może być rozumiana względnie w stosunku do określonej minimalnej oczekiwanej stopy zwrotu MAR (Minimum

8 25 Krzysztof Kontek Acceptable Return [Sortino, 21]). Rysunek 5 pokazuje, że prawdopodobieństwo bezwzględnej straty (MAR = %) systematycznie maleje wraz z długością okresu inwestycyjnego i z wartości około 35% dla 1 roku maleje do 7,6% w perspektywie 4 lat. Oznacza to, że jedno pokolenie na 13 może zanotować bezwzględną stratę na inwestycji w akcje w 4-letnim okresie. Rysunek 5. Prawdopodobieństwo nieprzekroczenia ustalonej minimalnej oczekiwanej stopy zwrotu MAR Probability of Not Reaching MAR % 4% 2% % Years Jeżeli jednak minimalna oczekiwana stopa zwrotu zostanie określona na poziomie 2% rocznie, wówczas prawdopodobieństwo nieosiągnięcia tego celu w ciągu 4 lat wynosi około 2%. Przyjmując MAR na poziomie 6% rocznie, prawdopodobieństwo nieosiągnięcia tego celu systematycznie rośnie i po 4 latach wynosi około 6%. Wynika to z faktu, że średnia stopa zwrotu w badanym okresie wynosiła około 5%, a więc mniej od założonego celu. Alternatywną przydatną miarą ryzyka jest Odds, czyli stosunek prawdopodobieństwa przekroczenia celu do prawdopodobieństwa nieprzekroczenia celu (stosunek pól na prawo i lewo od MAR na histogramach rys. 3). Wartość ta wynosi dla okresu 4-letniego 12,3, co oznacza, że przeciętnie jedno pokolenie zanotuje bezwzględną stratę w ciągu 4 lat, przy 12,3 pokoleniach, które zanotują zyski. Zakładając średnioroczną inflację na poziomie 2%, jedno pokolenie nie pokryje inflacji, przy pięciu pokoleniach, którym to się uda. W przypadku inflacji na poziomie 4% proporcje te wyniosą około 1:1,6. Oznacza to, że przy wysokiej inflacji szanse jej zrekompensowania za pomocą inwestycji giełdowych bardzo szybko maleją. Podsumowując, ryzyko inwestycji w akcje systematycznie maleje wraz ze zwiększaniem okresu inwestycyjnego, chociaż z pewnością nie do zera. Wraz ze wzrostem inflacji rośnie też szybko ryzyko, że zyski z inwestycji w akcje nie pokryją inflacji.

9 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych Inwestycje w akcje nie powinny być rozpatrywane tylko z punktu widzenia strat, lecz także potencjalnych zysków. Rysunek 6 pokazuje symulowaną wartość portfela po określonym okresie inwestycyjnym. Jak widać, po 4 latach medianą wartości portfela będzie 7,3 wartości początkowej, zaś wartością średnią 17,1 wartości początkowej. Rysunek 6. Wyniki symulacji inwestycji długoterminowych bez i z uwzględnieniem wypłacanych dywidend w wysokości 1% rocznie: Div z uwzględnieniem dywidend, No Div bez uwzględnienia dywidend, Mean wartość średnia, Median mediana 25 2 Mean Total Return Div No Div Div No Div Median Years Na rysunku 6 przedstawiono również wpływ dywidend na końcowy wynik (założono reinwestowanie dywidend). Zakładając tylko 1% zwrot z dywidend, uzyskuje się znaczne poprawienie wyników mediana wzrasta do 11 razy, zaś wartość średnia do 26 razy wartości początkowej. Oznacza to niezwykle istotny wpływ dywidend na końcowy wynik inwestycji długoterminowych. Wydaje się, że czynnik ten nie jest w pełni doceniany w warunkach polskich, gdzie praktyka wypłacania dywidend nie jest jeszcze powszechna. 7. Wpływ inflacji na ryzyko inwestycji w akcje można oszacować poprzez zakładanie różnych wartości MAR. Przeprowadzono jednak także dodatkowe symulacje z wykorzystaniem rzeczywistych danych na temat inflacji, które zostały zaczerpnięte ze stron FED. Ze względu na to, że pierwsze oficjalne dane na ten temat pochodzą z 1913 roku, ograniczono również dane indeksu DJIA do okresu Wyniki symulacji przedstawione na rysunku 7 wskazują, że w okresie 4 lat zwrot z inwestycji w akcje nie pokryje inflacji z prawdopodobieństwem 3,3% (dla okresu 2-letniego prawdopodobieństwo to wynosi 35,5%). Jednak mediana realnego wyniku inwestycji wynosi 2, zaś średni wynik to około 5, co oznacza, że tyle właśnie razy zysk z akcji będzie wyższy od inflacji (a z pewnym uproszczeniem od inwestycji w obligacje).

10 252 Krzysztof Kontek Rysunek 7. Wyniki symulacji stanu realnego portfela z uwzględnieniem inflacji Events Events Events Years 3. MAR. Loss Pr.426 Odds 1.35 VAR 5%.447 VAR 1%.589 Mean 1.13 Median Total Return Years. MAR. Loss Pr.392 Odds 1.55 VAR 5%.624 VAR 1%.773 Mean 1.49 Median Total Return Years 2. MAR. Loss Pr.355 Odds 1.82 VAR 5%.721 VAR 1%.861 Mean 2.24 Median Total Return Events Years 4. MAR. Loss Pr.33 Odds 2.3 VAR 5%.795 VAR 1%.724 Mean 5.2 Median Total Return

11 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych Biorąc pod uwagę ponad dwa razy większe prawdopodobieństwo pokonania inflacji oraz medianę realnego wyniku inwestycji równą również 2, można pokusić się o podanie reguły dotyczącej składu portfela przy inwestycjach długoterminowych. Powinna ona zakładać dwukrotnie większą wartość inwestycji w akcje niż w obligacje. Oznacza to regułę 2/3 inwestycji w akcje i 1/3 inwestycji w obligacje. Wyniki te są zgodne z typową alokacją w amerykańskich funduszach emerytalnych, która wynosi 6% w akcjach i 4% w obligacjach (według części danych alokacja wynosi 5% 5% [Benartzi, Thaler, 23]). 9. W kontekście uzyskanych wyników warto prześledzić, jakie było zaangażowanie polskich funduszy emerytalnych w akcje na koniec 29 roku 1, a więc po okresie bardzo znacznych wzrostów na giełdzie. Jak widać, zaangażowanie funduszy było znacznie niższe od standardów światowych. Próbie odpowiedzi na pytanie, dlaczego poziom alokacji polskich funduszy emerytalnych w akcje jest niższy od sugerowanego składu 2:1, poświęcona jest następna część artykułu. Rysunek 8. Stopień zaangażowania funduszy emerytalnych w akcje na koniec 29 roku. Kolejno: Amplico, Bankowy, Aviva, Warta, Aegon, ING, Pocztylion, Allianz, PZU, PEKAO, Generali, Nordea, Polsat, Axa % 4 Market Engagement Fund Dywersyfikacja inwestycji długoterminowych 1. Od czasów teorii portfela Harry ego Markowitza (1952), za którą autor został nagrodzony Nagrodą Nobla w 199 roku, wiadomo, że dywersyfikacja portfela przynosi określone korzyści polegające na możliwości uzyskania wysokiej stopy zwrotu 1 Autor dziękuje panu Włodkowi Boguckiemu z Vindigo Capital Partners za przekazanie zagregowanych danych na temat lokat funduszy emerytalnych według stanu na 31 grudnia 29 roku. Dane te zostały wykorzystane także w dalszej części pracy.

12 254 Krzysztof Kontek przy zmniejszonym poziomie ryzyka. Jednak to właśnie nieodpowiednia dywersyfikacja portfeli inwestycyjnych funduszy emerytalnych wydaje się przeszkodą w uzyskiwaniu przez nie lepszych efektów. Sytuacja ta wynika z dwóch powodów. 2. Pierwszy powód wynika z ograniczeń swobody inwestycji środków pieniężnych wprowadzonych przez ustawodawcę (Dz. U. z dnia 1 marca 24 r.). Ograniczenia te polegają na enumeratywnym wskazaniu, w jakie instrumenty finansowe mogą inwestować fundusze emerytalne oraz na ustaleniu dla nich limitów inwestycyjnych [Jakubowski, 22; Nagel, 29; Bobrowska, 29]. Ogólnie instrumenty te można podzielić na trzy grupy. Pierwszą są papiery wartościowe i tytuły uczestnictwa w funduszach kapitałowych, które w sumie nie mogą przekroczyć 6% wartości aktywów funduszu emerytalnego. Jednak tylko 4% aktywów funduszu może zostać zainwestowane w akcje spółek notowanych na regulowanym rynku giełdowym. Drugą grupą instrumentów są obligacje, depozyty bankowe oraz listy zastawne, których udział w portfelu funduszu nie może by mniejszy niż 35%. Tylko pozostałe 5% aktywów może być inwestowane za granicą lub w inne instrumenty finansowe. Formalnym uzasadnieniem opisanych powyżej ograniczeń jest zwiększenie bezpieczeństwa środków powierzonych funduszom emerytalnym. Jednakże, jak pokazano w poprzednim punkcie, ryzyko związane z inwestycjami w akcje jest i tak ograniczone w dłuższej perspektywie czasu. Należy w związku z tym zauważyć, że limity inwestycyjne narzucone funduszom emerytalnym nie dotyczą państwowych papierów wartościowych, które mogą stanowić % aktywów funduszy, przy restrykcyjnym charakterze wobec pozostałych instrumentów finansowych. W rezultacie prawie 65% wszystkich aktywów funduszy emerytalnych ulokowanych jest w obligacjach oraz bonach skarbowych, co ma negatywny wpływ na rentowność funduszy emerytalnych w dłuższej perspektywie czasu. Brak ograniczeń dla państwowych papierów wartościowych przy ograniczeniach na inne instrumenty finansowe wskazuje, że głównym celem systemu stworzonego przez ustawodawcę jest w istocie pokrywanie finansowego deficytu państwa, a nie troska o bezpieczeństwo inwestycji środków lub o jak najlepsze długoterminowe wyniki funduszy emerytalnych. 3. Druga przeszkoda w lepszej dywersyfikacji portfeli inwestycyjnych wynika z polityk inwestycyjnych towarzystw funduszy emerytalnych. Jak pokazano wcześniej, zaangażowanie funduszy emerytalnych w akcje na koniec 29 roku było na poziomie 3%, czyli odbiegało od maksymalnego poziomu 4% określonego przez ustawodawcę. Oznacza to, że zarządzający nie wykorzystali do końca wszystkich posiadanych możliwości w okresie bardzo dużych wzrostów indeksów w ostatnich kwartałach 29 roku. Podobnie wygląda sprawa w przypadku szczególnie krytykowanych ograniczeń dotyczących możliwości inwestowania tylko 5% środków w instrumenty zagraniczne. Jak się okazuje, zarządzający funduszami nie wykorzystują nawet tych możliwości. Wartość zagranicznych lokat funduszy emerytalnych waha się w granicach 1,5 1,7 mld zł, co stanowi zaledwie 1% portfela inwestycyjnego, przy czym

13 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 255 od początku istnienia nowego systemu emerytalnego maksymalne zaangażowanie według danych miesięcznych wynosiło 1,44%, zaś średnio było to,53%. Nawet uwzględniając instrumenty dłużne, średnie zaangażowanie w instrumenty zagraniczne wyniosło 1,1%. Jest to zatem kilkakrotnie mniej niż pozwalają na to dotychczasowe limity. Oznacza to, że fundusze emerytalne nie są wcale skłonne wykorzystywać nawet tych skromnych możliwości, którymi dysponują. Wpływ na taki stan mają z pewnością przepisy wprowadzone przez ustawodawcę, które określają, że koszty inwestycji zagranicznych nie są pokrywane przez fundusze, lecz przez ich właścicieli finansowych. Oznacza to jednak, że fundusze nie realizują optymalnej strategii inwestycyjnej, aby nie narażać swoich właścicieli na dodatkowe koszty. Dodatkowo na ograniczenie inwestycji zagranicznych wpływa konieczność poniesienia dodatkowych kosztów analitycznych, które mogą nie być uzasadnione przy tak niskim progu dopuszczalnych inwestycji. 4. Przestawione powyżej dane uzasadniają postawienie tezy, że problemy z właściwą dywersyfikacją inwestycji leżą również po stronie towarzystw funduszy emerytalnych. Tezę tę sprawdzono, analizując stan portfeli funduszy emerytalnych na koniec 29 roku. W pierwszej kolejności zbadano liczbę spółek, w które były zaangażowane fundusze na koniec 29 roku. Rysunek 9. Liczba spółek, w których były ulokowane aktywa funduszy emerytalnych na koniec 29 roku % 12 Number of Stocks Fund Uwaga: Kolejność funduszy jak na rys. 8. Z wykresu wynika, że większość funduszy posiadało pozycje w 8 1 spółkach, co świadczyłoby o dobrej dywersyfikacji portfela. Jednak z rysunku 9 wynika, że jest to dywersyfikacja pozorna, gdyż około 55% posiadanych pozycji to lokaty poniżej pół procenta zarządzanych środków, czyli nie mające istotnego wpływu na wynik funduszu.

14 256 Krzysztof Kontek Rysunek. Liczba inwestycji w spółki w zależności od wielkości inwestycji % of Invs.6 Nomber of Investments ws. Their Size Size of Inv. W związku z powyższym sprawdzono zaangażowanie funduszy emerytalnych w osiem największych spółek indeksu WIG, to jest PKO, Pekao, KGHM, PKN, TPSA, PGE, WBK i Asseco. Jak wynika z rysunku, około 45% środków funduszy zainwestowanych na rynku giełdowym jest ulokowane właśnie w te akcje. Potwierdza to zatem tezę, że dywersyfikacja portfeli jest pozorna, gdyż większość środków jest zaangażowana w największe spółki. To zaś nie powoduje w żadnym stopniu ograniczenia ryzyka inwestycji, gdyż zachowanie największych polskich spółek jest wysoce skorelowane. Rysunek 11. Zaangażowanie funduszy emerytalnych w 8 największych spółek indeksu WIG % of funds 6 8 Biggests Fund Uwaga: Kolejność funduszy jak na rys. 8.

15 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 257 Interesujące jest porównanie poziomu zaangażowania funduszy w poszczególne spółki (rys. 11). Jak się okazuje, zarządzający w podobny sposób inwestują środki i to w sposób wynikający z wkładu poszczególnych spółek w indeks WIG. Rysunek 12. Zaangażowanie poszczególnych funduszy w konkretne spółki PKO (9.7%) Pekao (8.7%) KGHM (7.2%) PKN (6.5%) TPSA (6.1%) PGE (3.7%) WBK (2.4%) Asseco (2.1%) W nawiasach podano wkład poszczególnych spółek w indeks WIG; kolejność funduszy jak na rys. 8. Oznacza to, że większość funduszy tylko naśladuje skład indeksu i nie wnosi specjalnego know-how ze swojej strony. Jak wynika z rysunków 8 i, typowa

16 258 Krzysztof Kontek forma zarządzania funduszami emerytalnymi polega na inwestycjach zgodnie ze składem indeksu WIG (czyli większość środków w największe spółki) oraz na bardzo dużym rozproszeniu reszty środków na mniejsze spółki, co stwarza wrażenie dobrej dywersyfikacji portfela. Jednak tego rodzaju bezpieczny styl inwestowania nie jest najlepszą strategią z punktu widzenia przyszłego emeryta. Jedyne większe odstępstwa od składu indeksu WIG występują w dwóch przypadkach. Pierwszy, gdy dany fundusz należy do grupy kapitałowej spółki giełdowej i wówczas nie może inwestować w te walory (patrz PKO i Pekao). Drugi przypadek dotyczy funduszu Polsat (numer 13), który jako jedyny prowadzi wyraźnie odrębną politykę inwestycyjną. Przykładowo na koniec 29 roku Polsat miał niską pozycję w bankach PKO i Pekao oraz żadną w KGHM, zaś wysoką w PKN i Asseco. Dodatkowo Polsat miał na koniec 29 r. najmniejszą liczbę spółek w portfelu (rys. 8) i najmniejszy poziom zaangażowania w osiem największych spółek indeksu WIG (rys. ). Odstępstwo od biernego stylu zarządzania pozostałych funduszy przyniosło jednak Polsatowi bardzo dobre wyniki. Jak się okazuje, to właśnie Polsat ma najwyższą stopę zwrotu od początku istnienia OFE oraz zajmuje I miejsce w Analizach Online II za ostatnie 12 miesięcy. Oznacza to, że nawet w warunkach istniejących limitów i ograniczeń fundusze mogłyby uzyskiwać lepsze wyniki, gdyby odstąpiły od prowadzonej przez siebie biernej polityki inwestycyjnej. 5. Należy podkreślić, że korzyści z dywersyfikacji pojawiają się w wyniku inwestycji w mniej skorelowane aktywa [Markowitz, 1952], a nie z dużej liczby zainwestowanych spółek, czy też w wyniku inwestycji w duże fundamentalne spółki. Świadczy o tym przykład Polsatu 2. Wydaje się jednak, że fakt ten nie jest zbyt dobrze zrozumiały nawet przez samych zarządzających, mimo że teoria Markowitza jest klasyczną teorią inwestycji w instrumenty finansowe. Przykładowo inwestycje w mniejsze spółki wcale nie muszą oznaczać większego ryzyka inwestycji. Przedstawione to jest na przykładzie dziennych stóp zwrotu indeksu WIG2 i mwig4 w okresie (2 lata). Histogram dziennych zmian stóp zwrotu dla indeksu mwig4 jest węższy, co oznacza, że w badanym okresie ryzyko inwestycji mierzone za pomocą odchylenia standardowego było niższe w przypadku mniejszych spółek. Efekt ten wynika w głównej mierze z niższej korelacji między spółkami z indeksu mwig4 niż między spółkami z indeksu WIG2. Wbrew powszechnym poglądom inwestowanie w duże, solidne spółki wcale nie jest więc bezpieczniejsze niż w inwestowanie w spółki małe i średnie. Oznacza to, że ograniczenia inwestycji do dużych, fundamentalnych spółek nie mają żadnego uzasadnienia i powodują tylko większą zmienność portfela i wzrost ryzyka inwestycji. Przedstawiona argumentacja dotycząca mniejszych spółek mogłaby być powtórzona dla zagranicznych instrumentów finansowych. Instrumenty takie, mniej skorelowane z instrumentami polskimi, mogłyby pozytywnie wpłynąć na zmniejszenie ryzyka inwestycji. 2 Autor chciałby podkreślić, że pozytywne opinie na temat strategii inwestycyjnej Polsatu nie są ani jawną, ani ukrytą reklamą tego funduszu i wynikają wyłącznie z analizy posiadanych danych. Autor nie ma z funduszem Polsat żadnych relacji.

17 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 259 Ograniczenia wprowadzone przez ustawodawcę działają więc zdecydowanie na niekorzyść przyszłych emerytów. Rysunek 13. Histogram dziennych stóp zwrotu indeksu WIG2 i mwig4 w okresie (2 lata) 6 WIG mwig Z przestawionych danych w poprzednich podpunktach wynika, że niezależnie od ograniczeń nakładanych przez ustawodawcę, zarządzający i tak nie wykorzystują w pełni posiadanych możliwości. Styl zarządzania jest niezwykle bierny, co powoduje mniejsze potencjalne zyski przyszłych emerytów. Oznacza to, że fundusze emerytalne i ich zarządzający nie prowadzą wcale polityki, której celem jest uzyskanie najlepszych wyników w długim okresie, a koncentrują się na realizacji własnych celów (łącznie z zachowaniem posad przez zarządzających). Obserwacja ta nie jest nowa i była podnoszona także w literaturze behawioralnej [Benartzi, Thaler, 1995]. Jest jasne, że w polskich warunkach na taki styl zarządzania dodatkowo wpływa sam fakt ustawowego porównywania wyników funduszy, krótki okres

18 26 Krzysztof Kontek sprawozdawczy używany do tego typu porównań i kary nakładane na fundusze za wszelkie odstępstwa od średniej. Zarządzający robią więc wszystko, żeby od średniej nie odstawać. Jest też jasne, że opłaty pobierane za zarządzanie przez powszechne towarzystwa emerytalne uzależnione od wielkości funduszu, a nie od osiąganych wyników, negatywnie wpływają na motywację zarządzających. Podsumowanie W artykule przedstawiono bariery rozwoju otwartych funduszy emerytalnych, które wynikają z postawy trzech głównych zainteresowanych stron, to znaczy przyszłych emerytów, ustawodawcy oraz samych funduszy i ich zarządzających. Przestawione zachowania są w dużej mierze krótkowzroczne i egoistyczne. Przyszli emeryci, nie widząc celowości inwestycji długoterminowych, ograniczają swoje wpłaty w tego typu przedsięwzięcia. Ustawodawca stworzył system, który nie służy wcale emerytom, lecz pokrywaniu deficytu budżetowego. Same zaś fundusze emerytalne i ich zarządzający prowadzą politykę mającą na celu raczej realizację własnych celów, a nie uzyskanie najlepszych wyników dla emerytów. To wszystko tworzy swoisty trójkąt bermudzki, w który zapada się cały system emerytalny. Zmiana tej sytuacji wymagałaby działań na wszystkich poziomach. Na poziomie inwestorów konieczna jest zdecydowanie większa świadomość celowości długoterminowych inwestycji i przekonanie, że system emerytalny działa na korzyść przyszłych emerytów. Ustawodawca powinien umożliwić większą swobodę działania funduszom, a nie koncentrować się na łataniu deficytu budżetowego za pomocą pieniędzy przyszłych emerytów. Fundusze emerytalne zaś powinny w większym stopniu prowadzić politykę ukierunkowaną na osiągnięcie jak najlepszych wyników w wieloletnim okresie, a nie obliczoną na krótkoterminowe efekty głównie dla własnych korzyści. Bibliografia Benartzi S., Thaler R.H. [1995], Myopic Loss Aversion and the Equity Premium Puzzle, The Quarterly Journal of Economics, No. 1(1), s Bernstein P. L., Damodaran A. [1999], Zarządzanie inwestycjami, Liber, Warszawa. Bobrowska A. [29], Działalność lokacyjna funduszy emerytalnych w sytuacji bessy na GPW, w: Funkcjonowanie gospodarki polskiej po 2 latach transformacji, pod redakcją D. Kopycińskiej, Katedra Mikroekonomii Uniwersytetu Szczecińskiego. Butler C. [21], Tajniki Value at Risk. Praktyczny podręcznik zastosowań metody VAR, Liber, Warszawa. Camerer C., Loewenstein G., Rabin M. [23], Advances in Behavioral Economics, Russel Sage Foundation, New York. Coppeland T., Koller T., Murrin J. [1997], Wycena: Mierzenie i kształtowanie wartości firm, WIG Press, Warszawa.

19 Bariery rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych 261 Davisom A.C., Hinkley D. [1997], Bootstrap Methods and their Application, Cambridge Series in Statistical and Probabilistic Mathematics, Cambridge. Dzik B., Tyszka T. [24], Czy zachowania ludzi są racjonalne, w: Psychologia ekonomiczna, pod redakcją Tadeusza Tyszki, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk. Efron B. [1982], The Jackknife, the Bootstrap, and Other Resampling Plans, Society of Industrial and Applied Mathematics, CBMS-NSF Monographs, 38. Grant S., Quiggin J. [26], The Risk Premium for Equity: Implications for Resource Allocation, Welfare and Policy, Australian Economic Papers, No. 45(3), s Holton G. [23], Value-at-Risk: Theory and Practice, Academic Press., San Diego, CA. Jakubowski S. [22], Ograniczenia swobody lokacyjnej otwartych funduszy emerytalnych, w: Przemiany i perspektywy polskiej gospodarki w procesie integracji z gospodarką światową, tom 1, pod redakcją K. Piecha i G. Szczodrowskiego, Instytut Wiedzy i Innowacji, Warszawa. Jajuga K., Jajuga T. [22], Inwestycje. Instrumenty finansowe, ryzyko finansowe, inżynieria finansowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Jorion P. [21], Value At Risk. The New Benchmark for Managing Financial Risk, McGraw-Hill. Kocherlakota N.R. [1996], The Equity Premium: It s Still a Puzzle, Journal of Economic Literature, Vol. XXXIV, s Laibson D. [1997], Golden Eggs and Hyperbolic Discounting, The Quarterly Journal of Economics, MIT Press, Vol. 112(2), s Loewenstein G., Prelec D. [1992], Choices Over Time, Russell Sage Foundation, New York. Loewenstein G., Read D., Baumeister R.F. [23], Time and Decision, Russel Sage Foundation, New York. Markowitz H. [1952], Portfolio Selection, The Journal of Finance, Vol. 7, No. 1, s Mehra R., Prescott E.C. [1985], The Equity Premium. A Puzzle, Journal of Monetary Economics, Vol. 15, s Nagel W. [29], Koncepcja funduszy emerytalnych o profilowanym ryzyku: w poszukiwaniu optimum konstrukcji, Wiadomości Ubezpieczeniowe nr 3. Simon J. L. [1997], Resampling: The New Statistics. Resampling Stats. Sozou P.D. [1998], On Hyperbolic Discounting and Uncertain Hazard Rates, Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences, No. 265, s Sortino F., Satchell S. [21], Managing Downside Risk in Financial Markets, Elsevier Butterworth-Heinemann. Taleb N.N. [27], The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable, Random House, New York. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 lutego 24 r. (z uzupełnieniami z dnia 27 lipca 24 r.) w sprawie określenia maksymalnej części aktywów otwartego funduszu emerytalnego, jaka może zostać ulokowana w poszczególnych kategoriach lokat, oraz dodatkowych ograniczeń w zakresie prowadzenia działalności lokacyjnej przez fundusze emerytalne, Dz. U. z dnia 1 marca 24 r. Analizy Online, serwis internetowy,

20 262 Krzysztof Kontek Streszczenie W artykule omówiono bariery dalszego rozwoju polskiego systemu funduszy emerytalnych oraz uzyskiwania przez fundusze lepszych wyników długoterminowych. Wynikają one z postawy trzech zaangażowanych stron, to znaczy inwestorów (słaba percepcja korzyści płynących z długoterminowych inwestycji), ustawodawcy (konieczność pokrywania deficytu budżetowego) oraz zarządzających funduszami powszechnych towarzystw emerytalnych (realizacja własnych celów niekoniecznie zgodnych z długoterminowym interesem przyszłych emerytów). Wnioski zostały oparte na symulacji długoterminowych inwestycji giełdowych, na wynikach eksperymentów ekonomii behawioralnej oraz na analizie przepisów regulujących działalność funduszy emerytalnych. Słowa kluczowe: Otwarte Fundusze Emerytalne, powszechne towarzystwa emerytalne, ekonomia behawioralna, premia za ryzyko, dywersyfikacja, ograniczenia lokacyjne. Barriers to the Development of the Polish Pension Fund System Abstract The paper examines barriers to the further growth and improvement of the longterm performance of the Polish pension fund system. It is found that the barriers reflect the attitudes of the three stakeholder groups: future pensioners, the legislator, and fund managers. The behavior of future pensioners reflects an underestimation of the long-term investment returns. The behavior of the legislator is affected by the central budget deficit financing needs. The behavior of fund managers results from focusing on their own goals which are not necessarily in line with the pensioners long-term profits. The conclusions are based on the simulation of long-term share investment returns, on findings of behavioral economics experiments, and on the analysis of the pension fund system regulation. Key words: Open pension funds, pension societies, behavioral economics, equity premium, diversification, investment limits.

Inwestycje finansowe. Wycena obligacji. Stopa zwrotu z akcji. Ryzyko.

Inwestycje finansowe. Wycena obligacji. Stopa zwrotu z akcji. Ryzyko. Inwestycje finansowe Wycena obligacji. Stopa zwrotu z akcji. yzyko. Inwestycje finansowe Instrumenty rynku pieniężnego (np. bony skarbowe). Instrumenty rynku walutowego. Obligacje. Akcje. Instrumenty pochodne.

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

RYNEK OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W II KWARTALE 2012 ROKU DNI/A/K/201206/001. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego Warszawa 2012

RYNEK OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W II KWARTALE 2012 ROKU DNI/A/K/201206/001. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego Warszawa 2012 RYNEK OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W II KWARTALE 2012 ROKU Urząd Komisji Nadzoru Finansowego Warszawa 2012 DNI/A/K/201206/001 DEPARTAMENT NADZORU INWESTYCJI EMERYTALNYCH Słowa kluczowe: KNF, PTE, OFE,

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe

Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe Opis Ubezpieczeniowych Funduszy Kapitałowych Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe funkcjonujące w ramach indywidualnych i grupowych ubezpieczeń na życie proponowanych

Bardziej szczegółowo

ABONAMENT LISTA FUNKCJI / KONFIGURACJA

ABONAMENT LISTA FUNKCJI / KONFIGURACJA ABONAMENT PROFESJONALNY LISTA FUNKCJI / KONFIGURACJA INWESTOWANIE MOŻE BYĆ FASCYNUJĄCE GDY POSIADASZ ODPOWIEDNIE NARZĘDZIA Abonament Profesjonalny to rozwiązanie dla tych wszystkich, którzy na inwestowanie

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 25 października 2012 r.

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 25 października 2012 r. Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 5 października 0 r.. Informacja o wysokości stopy zwrotu W tabelach I IV przedstawiono zestawienie wszystkich otwartych funduszy emerytalnych,

Bardziej szczegółowo

Produkty szczególnie polecane

Produkty szczególnie polecane Produkty szczególnie polecane 9 luty 2011 r. Szczegółowe informacje na temat funduszy zarządzanych przez Legg Mason TFI S.A. ( fundusze") zawarte są w prospekcie informacyjnym oraz skrócie prospektu informacyjnego,

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE I OCENA PRZEDSIĘWZIĘĆ INWESTYCYJNYCH

PLANOWANIE I OCENA PRZEDSIĘWZIĘĆ INWESTYCYJNYCH Mariusz Próchniak Katedra Ekonomii II, SGH PLANOWANIE I OCENA PRZEDSIĘWZIĘĆ INWESTYCYJNYCH Ekonomia menedżerska 1 2 Wartość przyszła (FV future value) r roczna stopa procentowa B kwota pieniędzy, którą

Bardziej szczegółowo

EV/EBITDA. Dług netto = Zobowiązania oprocentowane (Środki pieniężne + Ekwiwalenty)

EV/EBITDA. Dług netto = Zobowiązania oprocentowane (Środki pieniężne + Ekwiwalenty) EV/EBITDA EV/EBITDA jest wskaźnikiem porównawczym stosowanym przez wielu analityków, w celu znalezienia odpowiedniej spółki pod kątem potencjalnej inwestycji długoterminowej. Jest on trudniejszy do obliczenia

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 1 stycznia 2012 r.

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 1 stycznia 2012 r. Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia stycznia 0 r.. Informacja o wysokości stopy zwrotu: W tabelach I IV przedstawiono zestawienie wszystkich otwartych funduszy emerytalnych, w zależności

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 20 kwietnia 2012 r.

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 20 kwietnia 2012 r. Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 0 kwietnia 0 r.. Informacja o wysokości stopy zwrotu W tabelach I IV przedstawiono zestawienie wszystkich otwartych funduszy emerytalnych, w

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 28 kwietnia 2014 r.

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 28 kwietnia 2014 r. Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 8 kwietnia 04 r.. Informacja o wysokości stopy zwrotu W tabelach I IV przedstawiono zestawienie wszystkich otwartych funduszy emerytalnych, w

Bardziej szczegółowo

Inne kryteria tworzenia portfela. Inne kryteria tworzenia portfela. Poziom bezpieczeństwa. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3. Dr Katarzyna Kuziak

Inne kryteria tworzenia portfela. Inne kryteria tworzenia portfela. Poziom bezpieczeństwa. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3. Dr Katarzyna Kuziak Inne kryteria tworzenia portfela Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 3 Dr Katarzyna Kuziak. Minimalizacja ryzyka przy zadanym dochodzie Portfel efektywny w rozumieniu Markowitza odchylenie standardowe

Bardziej szczegółowo

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej.

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. Istnieje teoria, że fundusze inwestycyjne o stosunkowo krótkiej historii notowań mają tendencję do

Bardziej szczegółowo

Rentowność prowadzenia otwartych funduszy emerytalnych jak to jest naprawdę? (09 września 2008r.)

Rentowność prowadzenia otwartych funduszy emerytalnych jak to jest naprawdę? (09 września 2008r.) Rentowność prowadzenia otwartych funduszy emerytalnych jak to jest naprawdę? (09 września 2008r.) Wewnętrzna stopa zwrotu z kapitału dla całej branży PTE wynosi 16,3% rocznie. Wewnętrzna stopa zwrotu z

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Top 5 Polscy Giganci

Top 5 Polscy Giganci lokata ze strukturą Top 5 Polscy Giganci Pomnóż swoje oszczędności w bezpieczny sposób inwestując w lokatę ze strukturą Top 5 Polscy Giganci to możliwy zysk nawet do 45%. Lokata ze strukturą Top 5 Polscy

Bardziej szczegółowo

Rynek OFE w liczbach marzec 2013 r.

Rynek OFE w liczbach marzec 2013 r. Rynek OFE w liczbach marzec 2013 r. PODSTAWOWE INFORMACJE O OTWARTYCH FUNDUSZACH EMERYTALNYCH 1. Analizy Online komentarz do miesięcznych wyników inwestycyjnych 2. Liczba członków OFE 3. Aktywa netto OFE

Bardziej szczegółowo

Fundusze 2w1 za czy przeciw?

Fundusze 2w1 za czy przeciw? Open Finance, 12.02.2009 r. Fundusze 2w1 za czy przeciw? Fundusze mieszane zrównoważone i stabilnego wzrostu są najczęściej wybieranym typem funduszy inwestycyjnych w naszym kraju. Alternatywą dla nich

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 27 października 2014 r.

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 27 października 2014 r. Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia października 04 r.. Informacja o wysokości stopy zwrotu W tabelach I IV przedstawiono zestawienie wszystkich otwartych funduszy emerytalnych,

Bardziej szczegółowo

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 DO REGULAMINU TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH W ramach Zarządzania, Towarzystwo oferuje następujące Modelowe Strategie Inwestycyjne: 1. Strategia Obligacji: Cel inwestycyjny: celem

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W8 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska Wpływ stopy dyskonta na przepływ gotówki. Janusz Kotowicz

Bardziej szczegółowo

Rynek OFE w liczbach sierpień 2013 r.

Rynek OFE w liczbach sierpień 2013 r. Rynek OFE w liczbach sierpień 2013 r. PODSTAWOWE INFORMACJE O OTWARTYCH FUNDUSZACH EMERYTALNYCH 1. Analizy Online komentarz do miesięcznych wyników inwestycyjnych 2. Liczba członków OFE 3. Aktywa netto

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2011 roku 1 Warszawa 18.05.2012 Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2011 roku 1 W końcu grudnia 2011 r. w ewidencji Centralnego Rejestru Członków prowadzonego

Bardziej szczegółowo

RYNEK. Stan na grudzień 2008 r. OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W IV KWARTALE 2013 ROKU DNI/A/K/201312/001

RYNEK. Stan na grudzień 2008 r. OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W IV KWARTALE 2013 ROKU DNI/A/K/201312/001 RYNEK OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W IV KWARTALE ROKU Stan na grudzień 2008 r. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego Warszawa 2014 DNI/A/K/12/001 Spis treści: 1. Efektywność działalności inwestycyjnej OFE...

Bardziej szczegółowo

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A.

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. USŁUGA ZARZĄDZANIA Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. Poznań 2013 Na czym polega usługa Zarządzania Portfelem Usługa Zarządzania Portfelem (asset

Bardziej szczegółowo

Asset management Strategie inwestycyjne

Asset management Strategie inwestycyjne Asset management Strategie inwestycyjne Money Makers Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A., ul. Domaniewska 39A, 02-672 Warszawa T: +48 22 463 8888, F: +48 22 463 8889, E: biuro@moneymakers.pl, W: www.moneymakers.pl

Bardziej szczegółowo

1. Za pieniądze wpłacone do funduszu inwestycyjnego jego uczestnik nabywa:

1. Za pieniądze wpłacone do funduszu inwestycyjnego jego uczestnik nabywa: 1. Za pieniądze wpłacone do funduszu inwestycyjnego jego uczestnik nabywa: akcje, obligacje i bony skarbowe 3,92% 6 prawa poboru 0,00% 0 jednostki uczestnictwa 94,12% 144 dywidendy 1,96% 3 2. W grupie

Bardziej szczegółowo

czyli Piotr Baran Koło Naukowe Cash Flow

czyli Piotr Baran Koło Naukowe Cash Flow Bądź tu mądry człowieku!!! czyli Jak inwestować w czasie kryzysu finansowego??? Piotr Baran Koło Naukowe Cash Flow Możliwości inwestowania Konserwatywne : o Lokaty o Obligacje o Fundusze inwestycyjne o

Bardziej szczegółowo

Dominacja stochastyczna w ocenie efektywności OFE

Dominacja stochastyczna w ocenie efektywności OFE 165 Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Bankowej we Wrocławiu Nr 20/2011 Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu Dominacja stochastyczna w ocenie efektywności OFE Streszczenie. Ustawowa stopa zwrotu wykorzystywana

Bardziej szczegółowo

Analysis of pension funds ranks in 2007-2011

Analysis of pension funds ranks in 2007-2011 MPRA Munich Personal RePEc Archive Analysis of pension funds ranks in 2007-2011 Rafa l Bu la University of Economics in Katowice 2014 Online at http://mpra.ub.uni-muenchen.de/59706/ MPRA Paper No. 59706,

Bardziej szczegółowo

Warto pomnażać swoje zyski w funduszach inwestycyjnych. Inwestowanie w Multiportfele to szereg korzyści prawno-podatkowych

Warto pomnażać swoje zyski w funduszach inwestycyjnych. Inwestowanie w Multiportfele to szereg korzyści prawno-podatkowych Warto pomnażać swoje zyski w funduszach inwestycyjnych Oprócz wielu możliwości inwestowania swojego kapitału jedną z lepszych form stanowią otwarte fundusze inwestycyjne. Programy SKANDII i AEGONA pozwalają

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2013 roku a

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2013 roku a Warszawa, 09.05.2014 r. Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2013 roku a W końcu grudnia 2013 r. w ewidencji Centralnego Rejestru Członków otwartych

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2014 roku

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2014 roku GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Warszawa, 24 kwietnia 2015 r. Opracowanie sygnalne Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2014 roku Wynik finansowy otwartych

Bardziej szczegółowo

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV)

Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Cena do wartości księgowej (C/WK, P/BV) Wskaźnik cenadowartości księgowej (ang. price to book value ratio) jest bardzo popularnym w analizie fundamentalnej. Informuje on jaką cenę trzeba zapład za 1 złotówkę

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 27 kwietnia 2015 r.

Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 27 kwietnia 2015 r. Informacja dotycząca otwartych funduszy emerytalnych z dnia 7 kwietnia 05 r.. Informacja o wysokości stopy zwrotu W tabelach I IV przedstawiono zestawienie wszystkich otwartych funduszy emerytalnych, w

Bardziej szczegółowo

Wycena opcji. Dr inż. Bożena Mielczarek

Wycena opcji. Dr inż. Bożena Mielczarek Wycena opcji Dr inż. Bożena Mielczarek Stock Price Wahania ceny akcji Cena jednostki podlega niewielkim wahaniom dziennym (miesięcznym) wykazując jednak stały trend wznoszący. Cena może się doraźnie obniżać,

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2013 roku 1

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2013 roku 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 25 października 2013 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE PROSPEKTU INFORMACYJNEGO IPOPEMA SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Z DNIA 11 WRZEŚNIA 2012 R.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE PROSPEKTU INFORMACYJNEGO IPOPEMA SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Z DNIA 11 WRZEŚNIA 2012 R. OGŁOSZENIE O ZMIANIE PROSPEKTU INFORMACYJNEGO IPOPEMA SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Z DNIA 11 WRZEŚNIA 2012 R. Niniejszym, Ipopema Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A., ogłasza

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2009 roku 1

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2009 roku 1 Warszawa, 7 maja 2010 r. Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2009 roku 1 Zakład Ubezpieczeń Społecznych w okresie od 19.05.1999 r. do 31.12.2009 r.

Bardziej szczegółowo

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie.

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie. Fundusze inwestycyjne to instytucje, które zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje oszczędności każdy, kto nie chce ich trzymać w skarpecie. Wynajęci

Bardziej szczegółowo

Test wskaźnika C/Z (P/E)

Test wskaźnika C/Z (P/E) % Test wskaźnika C/Z (P/E) W poprzednim materiale przedstawiliśmy Państwu teoretyczny zarys informacji dotyczący wskaźnika Cena/Zysk. W tym artykule zwrócimy uwagę na praktyczne zastosowania tego wskaźnika,

Bardziej szczegółowo

Wykład 8 Rynek akcji nisza inwestorów indywidualnych Rynek akcji Jeden z filarów rynku kapitałowego (ok 24% wartości i ok 90% PK globalnie) Źródło: http://www.marketwatch.com (dn. 2015-02-12) SGH, Rynki

Bardziej szczegółowo

RYNEK. Stan na grudzień 2008 r. OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W I KWARTALE 2014 ROKU DNI/A/K/201403/001

RYNEK. Stan na grudzień 2008 r. OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W I KWARTALE 2014 ROKU DNI/A/K/201403/001 RYNEK OTWARTYCH FUNDUSZY EMERYTALNYCH W I KWARTALE 2014 ROKU Stan na grudzień 2008 r. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego Warszawa 2014 DNI/A/K/201403/001 Spis treści: 1. Efektywność działalności inwestycyjnej

Bardziej szczegółowo

Rynek OFE w liczbach marzec 2014 r.

Rynek OFE w liczbach marzec 2014 r. Rynek OFE w liczbach marzec 2014 r. PODSTAWOWE INFORMACJE O OTWARTYCH FUNDUSZACH EMERYTALNYCH 1. Analizy Online komentarz do miesięcznych wyników inwestycyjnych 2. Liczba członków OFE 3. Aktywa netto OFE

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Opis funduszy OF/ULS2/1/2015. Polityka inwestycyjna i opis ryzyka UFK Portfel Dłużny...3. UFK Portfel Konserwatywny...

Spis treści. Opis funduszy OF/ULS2/1/2015. Polityka inwestycyjna i opis ryzyka UFK Portfel Dłużny...3. UFK Portfel Konserwatywny... Opis funduszy Spis treści Opis funduszy OF/ULS2/1/2015 Rozdział 1. Rozdział 2. Rozdział 3. Rozdział 4. Rozdział 5. Rozdział 6. Rozdział 7. Rozdział 8. Rozdział 9. Rozdział 10. Postanowienia ogólne...3

Bardziej szczegółowo

OPCJE MIESIĘCZNE NA INDEKS WIG20

OPCJE MIESIĘCZNE NA INDEKS WIG20 OPCJE MIESIĘCZNE NA INDEKS WIG20 1 TROCHĘ HISTORII 1973 Fisher Black i Myron Scholes opracowują precyzyjną metodę obliczania wartości opcji słynny MODEL BLACK/SCHOLES 2 TROCHĘ HISTORII 26 kwietnia 1973

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2014 r. 1

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2014 r. 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 24 października 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2013 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2013 roku 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Informacja sygnalna Warszawa, 25 czerwca 2014 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. Niniejszym, Union Investment Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. ogłasza o zmianie

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe towarzystw i funduszy emerytalnych 1 w 2007 roku

Wyniki finansowe towarzystw i funduszy emerytalnych 1 w 2007 roku Warszawa, 2008.04.21 Wyniki finansowe towarzystw i funduszy emerytalnych 1 w 2007 roku W prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centralnym Rejestrze Członków według stanu na koniec grudnia 2007

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULS2/1/2014

OPIS FUNDUSZY OF/ULS2/1/2014 OPIS FUNDUSZY OF/ULS2/1/2014 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. POSTANOWIENIA OGÓLNE 3 ROZDZIAŁ 2. POLITYKA INWESTYCYJNA I OPIS RYZYKA UFK PORTFEL DŁUŻNY 3 ROZDZIAŁ 3. POLITYKA INWESTYCYJNA I OPIS RYZYKA UFK PORTFEL

Bardziej szczegółowo

Kluczowe Informacje dla Inwestorów

Kluczowe Informacje dla Inwestorów Kluczowe Informacje dla Inwestorów Niniejszy dokument zawiera kluczowe informacje dla inwestorów dotyczące tego subfunduszu. Nie jest to materiał marketingowy. Dostarczenie tych informacji jest wymogiem

Bardziej szczegółowo

Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki

Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki Kaja Retkiewicz-Wijtiwiak XI Warszawskie Targi Sztuki 12 października 2013 Współczesny rynek sztuki w Polsce Młody rynek: Pierwsze aukcje miały miejsce w 1988 r.

Bardziej szczegółowo

Ocena nadzoru właścicielskiego Rating PINK 2010Y

Ocena nadzoru właścicielskiego Rating PINK 2010Y Ocena nadzoru właścicielskiego Rating PINK 2010Y analiza danych na dzień 20 czerwca 2011 roku W tym tygodniu Polski Instytut Nadzoru Korporacyjnego (PINK) postanowił po raz pierwszy opublikować stopy zwrotu

Bardziej szczegółowo

Lokowanie aktywów otwartych funduszy emerytalnych poza granicami kraju w 2009 r. wyniki ankiety

Lokowanie aktywów otwartych funduszy emerytalnych poza granicami kraju w 2009 r. wyniki ankiety Lokowanie aktywów otwartych funduszy emerytalnych poza w 2009 r. wyniki ankiety Urząd Komisji Nadzoru Finansowego Warszawa, 1 2010 r. I. Analiza odpowiedzi uzyskanych od powszechnych towarzystw emerytalnych

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU MCI.CreditVentures 2.0. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z dnia 27 maja 2015 r.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU MCI.CreditVentures 2.0. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z dnia 27 maja 2015 r. OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU MCI.CreditVentures 2.0. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z dnia 27 maja 2015 r. Niniejszym, MCI Capital Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. z siedzibą w Warszawie,

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ DEPARTAMENT ANALIZ EKONOMICZNYCH I PROGNOZ ANALIZA ROZLICZENIE SKŁADEK EMERYTALNYCH WPŁACANYCH DO ZUS I OFE ZA OKRES: LIPIEC 1999 MAJ 28 WARSZAWA, LISTOPAD 28 SPIS

Bardziej szczegółowo

Rating funduszy inwestycyjnych marzec 2008

Rating funduszy inwestycyjnych marzec 2008 Rating funduszy inwestycyjnych marzec 2008 Open Finance po raz drugi prezentuje rating funduszy inwestycyjnych. Kontynuujemy tym samym rozpoczęty przed miesiącem cykl regularnych publikacji, w których

Bardziej szczegółowo

II Etap egzaminu na Doradcę Inwestycyjnego Maj 2014. Zadanie 2

II Etap egzaminu na Doradcę Inwestycyjnego Maj 2014. Zadanie 2 II Etap egzaminu na Doradcę Inwestycyjnego Maj 2014 Zadanie 2 1/ Analizowane są dwie spółki Alfa i Gamma. Spółka Alfa finansuje swoją działalność nie korzystając z długu, natomiast spółka Gamma finansuje

Bardziej szczegółowo

ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH

ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH Obowiązuje od 5.11.2012 r. ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH W związku z rozszerzeniem oferty Towarzystwa o nowe ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe przedstawiamy Aneks do Regulaminu

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE EMERYTALNE

INDYWIDUALNE EMERYTALNE INDYWIDUALNE KONTO EMERYTALNE DLACZEGO WARTO MIEĆ IKE? Rok Źródło Wysokość emertury stopa zastąpienia 1997 Bezpieczeństwo dzięki różnorodności opracowanie Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Zabezpieczenia

Bardziej szczegółowo

RYNKI INSTRUMENTY I INSTYTUCJE FINANSOWE RED. JAN CZEKAJ

RYNKI INSTRUMENTY I INSTYTUCJE FINANSOWE RED. JAN CZEKAJ RYNKI INSTRUMENTY I INSTYTUCJE FINANSOWE RED. JAN CZEKAJ Wstęp Część I. Ogólna charakterystyka rynków finansowych 1. Istota i funkcje rynków finansowych 1.1. Pojęcie oraz podstawowe rodzaje rynków 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

Norweski Rządowy Fundusz Emerytalny

Norweski Rządowy Fundusz Emerytalny Norweski Rządowy Fundusz Emerytalny Dorota Okseniuk Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski Warszawa, styczeń 2012 r. 1 Agenda Struktura funduszu Governmet Pension Fund Global wielkość aktywów

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 8 maja 2014 r. Początki giełdy przodek współczesnych giełd to rynek (jarmark,

Bardziej szczegółowo

Planowanie finansów osobistych

Planowanie finansów osobistych Planowanie finansów osobistych Osoby, które planują znaczne wydatki w perspektywie najbliższych kilku czy kilkunastu lat, osoby pragnące zabezpieczyć się na przyszłość, a także wszyscy, którzy dysponują

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE ANALIZY TECHNICZNEJ W PROCESIE PODEJMOWANIA DECYZJI INWESTYCYJNYCH NA PRZYKŁADZIE KGHM POLSKA MIEDŹ S.A.

WYKORZYSTANIE ANALIZY TECHNICZNEJ W PROCESIE PODEJMOWANIA DECYZJI INWESTYCYJNYCH NA PRZYKŁADZIE KGHM POLSKA MIEDŹ S.A. Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Zarządzania Finansami Studia Stacjonarne Ekonomii pierwszego stopnia Krzysztof Maruszczak WYKORZYSTANIE

Bardziej szczegółowo

Otwarte fundusze emerytalne (OFE) w Polsce: perspektywy dla rynku w 2013 roku po mocnym roku 2012

Otwarte fundusze emerytalne (OFE) w Polsce: perspektywy dla rynku w 2013 roku po mocnym roku 2012 Otwarte fundusze emerytalne (OFE) w Polsce: perspektywy dla rynku w 2013 roku po mocnym roku 2012 Rok 2012 okazał się bardzo dobry dla polskich otwartych funduszy emerytalnych Polskie otwarte fundusze

Bardziej szczegółowo

Forward Rate Agreement

Forward Rate Agreement Forward Rate Agreement Nowoczesne rynki finansowe oferują wiele instrumentów pochodnych. Należą do nich: opcje i warranty, kontrakty futures i forward, kontrakty FRA (Forward Rate Agreement) oraz swapy.

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

Koszty manipulacyjne funduszy inwestycyjnych

Koszty manipulacyjne funduszy inwestycyjnych 2010 Koszty manipulacyjne funduszy inwestycyjnych Szymon Wieloch Niniejszy dokument opisuje zjawiska mikroekonomiczne, które występują na polskim rynku funduszy inwestycyjnych. W szczególności rozpatrywane

Bardziej szczegółowo

OTWARTE FUNDUSZE EMERYTALNE W POLSCE Struktura funduszy emerytalnych pod względem liczby członków oraz wielkości aktywów

OTWARTE FUNDUSZE EMERYTALNE W POLSCE Struktura funduszy emerytalnych pod względem liczby członków oraz wielkości aktywów OTWARTE FUNDUSZE EMERYTALNE W POLSCE Struktura funduszy emerytalnych pod względem liczby członków oraz wielkości aktywów Tomasz Gruszczyk Informatyka i Ekonometria I rok, nr indeksu: 156012 Sopot, styczeń

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ DEPARTAMENT ANALIZ EKONOMICZNYCH I PROGNOZ ANALIZA ROZLICZNIE SKŁADEK EMERYTALNYCH WPŁACANYCH DO ZUS I OFE ZA OKRES LIPIEC 1999 CZERWIEC WARSZAWA, LISTOPAD r. Analiza

Bardziej szczegółowo

Bank of America Corp.(DE) (BAC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE).

Bank of America Corp.(DE) (BAC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Bank of America Corp.(DE) (BAC) - spółka notowana na giełdzie nowojorskiej (NYSE). Czym zajmuje się firma? Bank of America jeden z największych banków świata. Pod względem wielkości aktywów zajmuje 3.

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie o zmianach statutu KBC BETA Specjalistycznego Funduszu Inwestycyjnego Otwartego z dnia 27 lutego 2015 r.

Ogłoszenie o zmianach statutu KBC BETA Specjalistycznego Funduszu Inwestycyjnego Otwartego z dnia 27 lutego 2015 r. Ogłoszenie o zmianach statutu KBC BETA Specjalistycznego Funduszu Inwestycyjnego Otwartego z dnia 27 lutego 2015 r. KBC Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. działające jako organ KBC BETA Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Matematyka finansowa 04.04.2011 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. LVI Egzamin dla Aktuariuszy z 4 kwietnia 2011 r. Część I

Matematyka finansowa 04.04.2011 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. LVI Egzamin dla Aktuariuszy z 4 kwietnia 2011 r. Część I Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy LVI Egzamin dla Aktuariuszy z 4 kwietnia 2011 r. Część I Matematyka finansowa WERSJA TESTU A Imię i nazwisko osoby egzaminowanej:... Czas egzaminu: 100 minut 1 1.

Bardziej szczegółowo

24-miesięczna lokata strukturyzowana Wielka 20-tka

24-miesięczna lokata strukturyzowana Wielka 20-tka 24-miesięczna lokata strukturyzowana Wielka 20-tka Okres subskrypcji: 25.05.2010-08.06.2010 Okres trwania lokaty: 9.06.2010-08.06.2012 Aktywo bazowe: kontrakt terminowy na WIG20 Minimalna kwota wpłaty:

Bardziej szczegółowo

Papiery wartościowe o stałym dochodzie

Papiery wartościowe o stałym dochodzie Papiery wartościowe o stałym dochodzie Inwestycje i teoria portfela Strona 1 z 42 1. Wartość pieniądza w czasie Złotówka dzisiaj (którą mamy w ręku) jest więcej warta niż (przyrzeczona) złotówka w przyszłości,

Bardziej szczegółowo

Allianz Akcji. Kluczowe informacje dla Inwestorów. Kategorie jednostek uczestnictwa: A, B, C, D. Cele i polityka inwestycyjna

Allianz Akcji. Kluczowe informacje dla Inwestorów. Kategorie jednostek uczestnictwa: A, B, C, D. Cele i polityka inwestycyjna Kluczowe informacje dla Inwestorów Niniejszy dokument zawiera kluczowe informacje dla Inwestorów dotyczące tego subfunduszu. Nie są to materiały marketingowe. Dostarczenie tych informacji jest wymogiem

Bardziej szczegółowo

18 miesięczna LOKATA Strukturyzowana Giganci Bankowi zarabiaj razem z dużymi bankami

18 miesięczna LOKATA Strukturyzowana Giganci Bankowi zarabiaj razem z dużymi bankami 18 miesięczna LOKATA Strukturyzowana Giganci Bankowi zarabiaj razem z dużymi bankami Okres subskrypcji: 09.09.2011 20.09.2011 Okres trwania lokaty: 21.09.2011-22.03.2013 Aktywo bazowe: koszyk akcji 5 banków

Bardziej szczegółowo

Wykaz zmian wprowadzonych do statutu KBC Parasol Funduszu Inwestycyjnego Otwartego w dniu 28 października 2011 r.

Wykaz zmian wprowadzonych do statutu KBC Parasol Funduszu Inwestycyjnego Otwartego w dniu 28 października 2011 r. Wykaz zmian wprowadzonych do statutu KBC Parasol Funduszu Inwestycyjnego Otwartego w dniu 28 października 2011 r. KBC Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. działające jako organ KBC Parasol Funduszu

Bardziej szczegółowo

ANALIZA I ZARZADZANIE PORTFELEM. Specjalista ds. Analiz Giełdowych Łukasz Porębski

ANALIZA I ZARZADZANIE PORTFELEM. Specjalista ds. Analiz Giełdowych Łukasz Porębski ANALIZA I ZARZADZANIE PORTFELEM Specjalista ds. Analiz Giełdowych Łukasz Porębski PLAN PREZENTACJI 1) Efektywnośd rynków finansowych 2) Teoria portfela Markowitza (Nobel w 1990 r.) 3) Dywersyfikacja 4)

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2015 roku

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2015 roku GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Warszawa, 21.10.2015 Opracowanie sygnalne Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w I półroczu 2015 roku Wartość aktywów ogółem zgromadzonych

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w obligacje

Inwestowanie w obligacje Inwestowanie w obligacje Ile zapłacić za obligację aby uzyskać oczekiwaną stopę zwrotu? Jaką stopę zwrotu uzyskamy kupując obligację po danej cenie? Jak zmienią się ceny obligacji, kiedy Rada olityki ieniężnej

Bardziej szczegółowo

LYXOR ETF WIG20. Pierwszy ETF notowany na Giełdzie Papierów. 2 września 2010 r.

LYXOR ETF WIG20. Pierwszy ETF notowany na Giełdzie Papierów. 2 września 2010 r. LYXOR ETF WIG20 Pierwszy ETF notowany na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie Niniejszy materiał ma wyłącznie charakter informacyjny oraz promocyjny i nie powinien stanowić podstawy do podejmowania

Bardziej szczegółowo

Rynek akcji z ochroną kapitału

Rynek akcji z ochroną kapitału Rynek akcji z ochroną kapitału db Obligacja WIG20 3-letnia obligacja strukturyzowana powiązana z indeksem WIG20 A Passion to Perform. Nowa jakość w inwestycjach giełdowych Polska gospodarka znajduje się

Bardziej szczegółowo

Metoda DCF. Dla lepszego zobrazowania procesu przeprowadzania wyceny DCF, przedstawiona zostanie przykładowa wycena spółki.

Metoda DCF. Dla lepszego zobrazowania procesu przeprowadzania wyceny DCF, przedstawiona zostanie przykładowa wycena spółki. Metoda DCF Metoda DCF (ang. discounted cash flow), czyli zdyskontowanych przepływów pieniężnych to jedna z najpopularniejszych metod wyceny przedsiębiorstw stosowanych przez analityków. Celem tej metody

Bardziej szczegółowo

Maj 2015. Kieruj płynnością swojej firmy! Typy inwestycyjne Union Investment TFI. Warszawa Maj 2015 r.

Maj 2015. Kieruj płynnością swojej firmy! Typy inwestycyjne Union Investment TFI. Warszawa Maj 2015 r. Kieruj płynnością swojej firmy! Typy inwestycyjne Union Investment TFI Warszawa r. W co lokować nadwyżki? Aktualne typy inwestycyjne Zarządzanie płynnością PLN Potencjał wzrostu UniLokata Zarządzanie płynnością

Bardziej szczegółowo

I. Rynek kapitałowy II. Strategie inwestycyjne III. Studium przypadku

I. Rynek kapitałowy II. Strategie inwestycyjne III. Studium przypadku Akademia Młodego Ekonomisty Strategie na rynku kapitałowym Inwestowanie na rynku dr Piotr Stobiecki Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 21 listopada 2013 r. Plan wykładu 2 1 Rynek finansowy Rynek kapitałowy

Bardziej szczegółowo

S E C U S P R E M I U M S E L E C T I O N. EUROPA FUND InReturn A B S O L U T N A S T O P A Z W R O T U

S E C U S P R E M I U M S E L E C T I O N. EUROPA FUND InReturn A B S O L U T N A S T O P A Z W R O T U S E C U S P R E M I U M S E L E C T I O N II EUROPA FUND InReturn A B S O L U T N A S T O P A Z W R O T U 27.12.2010 31.03.2011 30.09.2011 30.12.2011 25.06.2012 31.07.2012 28.09.2012 30.11.2012 31.01.2013

Bardziej szczegółowo

Ocena efektywności i ryzyka lokowania środków finansowych w fundusze inwestycyjne otwarte na przykładzie krajowych funduszy akcji WSTĘP

Ocena efektywności i ryzyka lokowania środków finansowych w fundusze inwestycyjne otwarte na przykładzie krajowych funduszy akcji WSTĘP Marcel Czeczko Ocena efektywności i ryzyka lokowania środków finansowych w fundusze inwestycyjne otwarte na przykładzie krajowych funduszy akcji WSTĘP Niniejsza praca stanowi próbę oceny zasadności lokowania

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2014 roku

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2014 roku GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Warszawa, 25.06.2015 Opracowanie sygnalne Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2014 roku Wartość aktywów ogółem zgromadzonych przez

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Inwestowanie na rynku dr Piotr Stobiecki Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 13 października 2011 r. PLAN WYKŁADU I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

3.1 Analiza zysków i strat

3.1 Analiza zysków i strat 3.1 Analiza zysków i strat Zakładamy że firma decyduje czy ma wdrożyć nowy produkt lub projekt. Firma musi rozważyć czy przyszłe zyski (dyskontowane w czasie) z tego projektu są większe niż koszty podniesione.

Bardziej szczegółowo

TRANSAKCJE ARBITRAŻOWE PODSTAWY TEORETYCZNE cz. 1

TRANSAKCJE ARBITRAŻOWE PODSTAWY TEORETYCZNE cz. 1 TRANSAKCJE ARBITRAŻOWE PODSTAWY TEORETYCZNE cz. 1 Podstawowym pojęciem dotyczącym transakcji arbitrażowych jest wartość teoretyczna kontraktu FV. Na powyższym diagramie przedstawiono wykres oraz wzór,

Bardziej szczegółowo

Karta informacyjna lokaty strukturyzowanej

Karta informacyjna lokaty strukturyzowanej Karta informacyjna lokaty strukturyzowanej Lokata strukturyzowana Hat-trick w pigułce: 4-letnia inwestycja na strategii Long-Short Momentum obejmującej akcje, obligacje oraz surowce Średnia stopa zwrotu

Bardziej szczegółowo

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Zmianą wartości pieniądza w czasie zajmują się FINANSE. Finanse to nie to samo co rachunkowość. Rachunkowość to opowiadanie JAK BYŁO i JAK JEST Finanse zajmują

Bardziej szczegółowo