Dianoia. Acta Philosophica Czenstochoviensis in nomine Wladislavi Biegański

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dianoia. Acta Philosophica Czenstochoviensis in nomine Wladislavi Biegański"

Transkrypt

1 Dianoia Acta Philosophica Czenstochoviensis in nomine Wladislavi Biegański Internetowe czasopismo filozoficzne Zakładu Filozofii Akademii im. J. Długosza w Częstochowie ============================== 2007 Nr / ==============================

2 WSTĘP W tym roku mija 50 ta rocznica urodzin i 90 ta rocznica śmierci dr. Władysława Biegańskiego "profesora bez katedry", logika i filozofa, lekarza, jednego z najwybitniejszych częstochowian. Być może to rzecz przypadku, a może swoiście pojmowanej konieczności, że właśnie z okazji tych rocznic w październiku 2007 roku uruchomione zostały studia filozoficzne w Akademii Jana Długosza w Częstochowie. Wraz z uruchomieniem studiów zaczęło się ukazywać internetowe czasopismo, które póki co zamierza prezentować cząstkę prac filozoficznego środowiska skupionego wokół Zakładu Filozofii AJD. Pismo nie ma swoich ideowych ram, które gdyby takie były nakazywałyby preferować prace związane takim a nie innym stylem filozofowania. Jedyną jego ramą jest to, co wyznacza etymologia wyrazu filozofia i co tradycja filozoficzna kwalifikuje jako wypowiedź niosąca filozoficzne treści. Nie zamykamy się zatem na wypowiedzi z pogranicza filozofii i religii, które dla osób uznających specyficzny status Częstochowy mogą okazać się godne publikacji. Internetowy charakter czasopisma filozoficznego ma swoje zalety oraz wady. Jedną z zalet jest jego niski koszt, który pozwala ponadto dotrzeć tego rodzaju czasopismu do szerokiego kręgu odbiorców, w tym, co obecnie jest istotne, również do studentów nowopowstałego kierunku Filozofia. Na tym, początkowym etapie działalności czasopisma, nie przewidujemy specjalnego recenzowania nadsyłanych prac. Takie recenzje, niezbędne w ściśle naukowych periodykach, znacznie opóźniłyby ukazywanie się poszczególnych materiałów i co ważne pociągałyby niemożliwe do zaakceptowania przez nas koszty finansowe. Pragniemy więc zgodnie z duchem publikacji internetowych nadać naszemu czasopismu roboczy charakter, czyli charakter bieżących dyskusji. Aczkolwiek, co przyznajemy, niektóre z już zamieszczonych tutaj materiałów są po uniwersyteckich recenzjach, albowiem bądź już się ukazały, bądź wkrótce mają się ukazać w KBN owskich czasopismach listy A. Inicjując edycję naszego czasopisma prezentujemy prace, które były przedmiotem otwartych, naukowych zebrań Zakładu Filozofii AJD i ogłaszamy apelując, że łamy naszego czasopisma są otwarte dla studentów, nie tylko dla studentów filozofii. Na ich życzliwą pomoc liczymy także w realizacji naszych planów dotyczących uruchomienia filozoficznego forum. redaktorzy

3 Spis treści Anna Marek Bieniasz, Genocentryczna interpretacja ewolucji R. Dawkinsa. Krytyczna analiza, 9.XII.2007 Adam Olech, O prawdomówności i prawdziwości, 2.XI.07 Maciej Woźniczka, Dariusz Dąbek, Polish ideas in Philosophy (Polish Philosophy and Philosophy in Poland), spotkanie dla ETABU Texas, USA, 3.VI.07 M. Woźniczka, D. Dąbek, Polskie idee w filozofii. Filozofia polska wobec filozofii w Polsce (wersja w języku polskim) Maria Jonczyk Rosół, Poglądy Zofii Daszyńskiej Golińskiej na temat eugeniki, 23.V.07 Mariusz Oziębłowski, Antyfundamentalizm i warunki możliwości odpowiedzialności moralnej, 8.IV.07 Dariusz Dąbek, Filozofia a zagadnienia sztucznej inteligencji wybrane problemy, 2.III.2007 Henryk Popowski, Realizm idealny Witolda Rubczyńskiego, 2.II.07 Ryszard Miszczyński, Udział Łukasiewicza w toczonych na przełomie XIX i XX w. sporach o podstawy logiki i matematyki, 7.I.2007

4 Anna Marek Bieniasz XII.07 Richard Dawkins sylwetka, prace. Wprowadzenie w problematykę, którą zajmuję się w swojej pracy Genocentryczna interpretacja ewolucji R. Dawkinsa. Krytyczna analiza. Richard Dawkins, urodzony w 94 roku w Nairobi, jest brytyjskim biologiem, mającym za sobą studia w Oxford University. Po studiach poświęcił się pracy naukowej, doktoryzując się z zakresu etologii nauki o zachowaniach społecznych zwierząt. Dydaktycznie pracował m.in. jako wykładowca zoologii w Berkeley i w Oksfordzie. Aktualnie jest nadal zawodowo związany z oksfordzkim uniwersytetem, będąc profesorem i kierownikiem utworzonej specjalnie dla niego katedry Public Understanding of Science Oxford University. Dawkins jest także członkiem New College, Royal Society oraz Royal Society of Literature. Na świecie znany jest jako autor licznych, tłumaczonych na wiele języków publikacji książkowych. Za swoją działalność pisarską i naukową otrzymał wiele nagród i wyróżnień, o których można przeczytać m.in. na pierwszej stronie polskiego wydania jego ostatniej książki. Dawkins zainteresowany jest przede wszystkim zagadnieniem ewolucji biologicznej. Nie ogranicza się on przy tym do poznawania i opracowywania świadczących o niej faktów, lecz także, w ramach konstruowanych przyrodniczych opisów, formułuje szereg tez o charakterze filozoficznym. Niektóre z nich są bardzo kontrowersyjne, jak np. teza mówiąca, iż głównym podmiotem życia na naszej planecie jest gen (teza ta jest jedną z kluczowych w ramach przyjmowanego przez Dawkinsa genocentrycznego stanowiska), czy teza, iż Bóg jest w istocie czymś urojonym (związana z przyjmowanym i propagowanym przez niego ateizmem). Książki Dawkinsa, od pierwszej z nich z 976 roku, przedstawiającej koncepcję samolubnego genu, po ostatnią wydaną trzydzieści lat później, propagującą konieczność uznania świata bez Boga, potęgowały dyskusję dotyczącą problemów ewolucji nie tylko wśród biologów, ale także przedstawicieli innych dyscyplin, w tym filozofów i teologów, budząc między innymi liczne polemiczne komentarze. Dyskusja wokół poglądów Dawkinsa toczy się nadal, a moja praca Genocentryczna interpretacja ewolucji R. Dawkinsa. Krytyczna analiza, sytuująca się na gruncie filozofii przyrody, której częścią jest niniejsza charakterystyka sylwetki i prac R. Dawkinsa, stanowi jeden z elementów owej dyskusji. Dawkins wypowiada się w swoich książkach i artykułach na wiele tematów, przy czym, niektóre jego wypowiedzi zainspirowane zostały badaniami i przemyśleniami innych autorów. Niektóre przedstawione przez Dawkinsa koncepcje, implikują takie rozumienie przyrody i usytuowanego w niej R. Dawkins, Bóg urojony, przeł. P.J. Szwajcer, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2007.

5 człowieka, a także takie rozumienie Boga, z którym szczególnie intensywnie polemizuję. Należą do nich: koncepcja samolubnego genu, koncepcja Boga jako wirusa umysłu, koncepcja Boga jako ubocznego produktu ewolucji, czy koncepcja ujmująca człowieka jako maszynę przetrwania (survival machine) replikatorów( genów i memów). Wyeksponowanym i gruntownie przedyskutowanym w mojej pracy stanowiskiem filozoficznym Dawkinsa jest genocentryzm. Genocentryzm sytuuje Dawkinsa poza tradycyjnym darwinowskim osobnikocentrycznym paradygmatem rozumienia przyrody. W ramach osobnikocentrycznego paradygmatu rozumienia przyrody, przyjmuje się tezę, wyartykułowaną przez D.L. Hulla, iż geny podlegają mutacji, organizmy selekcji, a gatunki ewolucji 2, z którą Dawkins polemizuje. Stanowisko genocentryczne Dawkinsa, dyskutowane jest przeze mnie, m.in. w odniesieniu do obecnych w biologii ewolucyjnej odmiennych ujęć zagadnienia poziomu działania doboru naturalnego: ujęcia Wynne Edwardsa postulującego dobór grupowy oraz w odniesieniu do stanowiska osobnikocentrycznego reprezentowanego m.in. przez S.J. Goulda. W pracy starałam się wykazać nie tylko, iż interpretacja ewolucji, której dokonał Dawkins, jest genocentryczna, lecz także rozważyć zasadność genocentryzmu. Ostatecznie neguję zasadność genocentryzmu, w tym m.in. zasadność uznania, iż to gen jest głównym podmiotem życia, jak i wskazywaną przez Dawkinsa zasadę egoizmu genów, jako stojącą u podstaw wszystkiego, co dzieje się w przyrodzie. Podejmuję też próbę wskazania drogi przezwyciężenia, związanego z Dawkinsa interpretacją ewolucji, problemu genocentryzmu (możliwość holistycznego ujęcia przyrody, które można godzić, z podarwinowskim osobnikocentrycznym paradygmatem jej rozumienia). Będąc wciąż czynnym pracownikiem naukowym i dydaktycznym znaczącego na świecie uniwersytetu, być może R. Dawkins nie powiedział jeszcze ostatniego słowa o przyrodzie, genach, człowieku i Bogu, a jego poglądy w przyszłości ulegną jakiemuś przeformułowaniu. Dotychczasowa ewolucja jego poglądów jest przeze mnie wskazywana w pracy m.in. przy omawianiu pojęcia Boga, dawkinsowskiej koncepcji człowieka czy problemu jednostek doboru. Także dyskusja, dotycząca poglądów Dawkinsa, rozwija się nadal i być może, już po zamknięciu przeze mnie tematu, pojawią się wnoszące coś do niego głosy. Niektórzy autorzy antycypują i rozwijają poglądy Dawkinsa. Przykładowo, krytykowaną przeze mnie koncepcję człowieka jako maszyny przetrwania rozwija Susan Blackmore 3. Wielkim entuzjastą poglądów Dawkinsa jest także wielokrotnie wspominany w mojej pracy filozof Daniel Dennet. Inni zaś, polemizują z tym, co głosi Dawkins. Wśród biologów, największym jego adwersarzem był, zajmujący się (podobnie jak Dawkins) problemami ewolucji biologicznej, Stephen Jay Gould 4. Dyskusja, którą toczył z poglądami Dawkinsa Gould, dotyczy m.in. zagadnienia przebiegu zmian ewolucyjnych, czy poziomu działania doboru naturalnego, ściśle związanego w poglądach Dawkinsa, z jego genocentryczną wizją przyrody. W ramach genocentryzmu (jak zostanie to szerzej jeszcze wyjaśnione w pracy) geny uznaje się za głównych aktorów życia na naszej planecie. Poziom genów (nie osobników, czy grup) widzi się jako ten, na którym działa dobór naturalny (to one uznawane są więc za jednostki doboru). 2 D. L. Hull, Are species really individuals?, Sistematic Zoology, 976, 25, s S. Blackmore, The Meme Machine, Oxford University Press, Oksford S.J. Gould zmarł w maju 2002 roku. Nie komentował jedynie poglądów Dawkinsa wyrażonych w wydanym przez niego w 2006 roku Bogu urojonym.

6 Na gruncie teologii, powstały dotąd dwie polemiczne prace książkowe, w których dyskutuje się pojęcie Boga Dawkinsa oraz to, co mówi on na temat wiary i religii. Pierwsza z nich, pióra Alistera McGratha, podobnie jak Dawkins profesora Uniwersytetu w Oksfordzie, wydana została w 2004 roku. Alister McGrath, uznany przeze mnie za aktualnie najważniejszego krytyka ateistycznego fundamentalizmu charakterystycznego dla poglądów Dawkinsa, jest wykładowcą historii teologii we wspomnianym oksfordzkim uniwersytecie oraz Senior Research Fellow w Harris Manchester College. Jednocześnie dobrze zaznajomiony jest on z naukami przyrodniczymi (chemią i biofizyką molekularną), posiadając doktorat z ich zakresu. Druga polemiczna praca tego samego autora, napisana wspólnie z żoną Joanną Collicutt McGrath, zajmującą się naukowo psychologią religii, z wykształcenia zarówno psychologa, jak i teologa, odnosi się do ostatniej pracy Dawkinsa Bóg urojony nosząc tytuł: The Dawkins Delusion? Atheist fundamentalism and the denial of the divine 2. Jak dotąd, genocentryczna interpretacja ewolucji przeprowadzona przez Dawkinsa, zarówno na świecie, jak i w Polsce nie doczekała się szerszej (książkowej) krytycznej analizy dokonanej na gruncie filozofii. Dotychczasowa polemika w obrębie tej dyscypliny z wizją świata ukazywaną przez Dawkinsa, choć żywa, sprowadza się do mniejszych form, jak artykuły, recenzje, czy wzmianki i nieraz liczne nawiązania do prac tego autora w ramach dyskutowanych zagadnień, w jakiś sposób wiążących się z tym, co głosi Dawkins. Sporo jest też odniesień w obszerniejszych pracach książkowych, czynionych zarówno przez zwolenników, jak i krytyków poglądów Dawkinsa. Ze względu na ich ilość, z całą pewnością nie udało mi się ich wszystkich uwzględnić w swojej pracy odnoszę się do blisko pięćdziesięciu bezpośrednio krytykujących poglądy Dawkinsa autorów oraz do wybranych autorów antycypujących jego poglądy dotyczące ewolucji. W Polsce, poglądy Dawkinsa także były i nadal są komentowane, zarówno przez biologów, jak i filozofów oraz teologów. Na gruncie biologii odnosił się do nich (niekiedy krytycznie, co wskazane zostało w pracy) m.in. nieżyjący już Antoni Hoffman 3, tłumacz i autor wstępu do polskiego wydania Ślepego zegarmistrza 4. Jego komentarz stanowi zasadniczy element nieznanej szerzej, jednak toczącej się i u nas w obrębie tej dyscypliny badawczej dyskusji na temat wypracowanych przez Dawkinsa empirycznych koncepcji dotyczących zagadnienia ewolucji. Dosyć entuzjastycznie interpretację ewolucji przeprowadzoną przez Dawkinsa komentował biolog Henryk Szarski 5. Z kolei pewne mankamenty, dotyczące stosowanych przez Dawkinsa analogii, mówiących o działaniu doboru naturalnego, wskazywał inny biolog Adam Łomnicki 6. Wśród filozofów, pewne zainteresowanie w Polsce wzbudziła sformułowana przez Dawkinsa teoria memów, którą komentował się m.in. piszący o genetyce kultury 7 M. Biedrzycki. Odniesienia do genocentrycznego ujęcia ewolucji właściwego Dawkinsowi, zamieszczone zostały w artykule P. Łukowa i C. A. McGrath, Dawkins God: Genes, Memes and The Origin of Life, Blackwell, Oxford A. McGrath, J. Collicutt McGrath, The Dawkins Delusion? Atheist fundamentalism and the denial of the divine, Published by Society for Promoting Christian Knowledge, London 2007, wyd. polskie: Bóg nie jest urojeniem. Złudzenie Dawkinsa, przeł. J. Wolak, Wydawnictwo WAM, Kraków A. Hoffman, Wokół ewolucji, PIW, Warszawa Zob. R. Dawkins, Ślepy zegarmistrz czyli, jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany, przeł. A. Hoffman, PIW, Warszawa Zob. H. Szarski, Obrona teorii ewolucji, Znak, styczeń () 99, s H. Krzanowska, A. Łomnicki, J. Rabiński, H. Szarski, J.M. Szymura, Zarys mechanizmów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 995, s Termin ten, wskazujący na dostrzegane przez Dawkinsa analogie istniejące między ewolucją genetyczną, o której mówi, a ewolucją kultury, pojawia się w tytule książki M. Biedrzyckiego: Genetyka kultury, Prószyński i S-ka, Warszawa 998.

7 Żekanowskiego, opublikowanym w Przeglądzie Filozoficznym w 2005 roku. Większość polskich filozoficznych komentarzy dotyczących poglądów Dawkinsa ma charakter polemiczny, czego przykładem są odniesienia do nich jednego z naszych czołowych filozofów przyrody Michała Hellera 2. Przeprowadzoną przez niego refutację koncepcji ślepego zegarmistrza przedstawiam i komentuję w jednym z rozdziałów pracy, ukazującym także polemikę Dawkinsa z kreacjonizmem i teizmem. Polemika ta dyskutowana jest i w innych miejscach w pracy, gdyż to właśnie m.in. w jej ramach, w szczególnie wyraźny sposób uwidoczniają się, wskazywane i dyskutowane przeze mnie jako kolejne problemy ideologiczny i fundamentalistyczny charakter poglądów Dawkinsa. W ramach dyskusji ideologicznego i fundamentalistycznego charakteru Dawkinsa genocentrycznej interpretacji ewolucji, wskazuję i komentuję m.in. problem, jak określił go A. McGrath zderzenia fundamentalizmów 3 ateistycznego fundamentalizmu reprezentowanego przez Dawkinsa z fundamentalizmem kreacjonistycznym. Dotychczasowa krytyka poglądów Dawkinsa na gruncie polskiej filozofii, wyartykułowana przede wszystkim przez Michała Hellera, Kazimierza Jodkowskiego, Józefa Życińskiego, a także innych autorów, skoncentrowała się głównie na wspomnianym, ideologicznym i fundamentalistycznym charakterze poglądów Dawkinsa 4. Świat w ujęciu Dawkinsa, to arena rywalizacji samolubnych genów, powstała bez jakiegokolwiek zamysłu. Wystąpienie przeciw zasadzie teleologicznej w biologii, motywowane jest u tego autora światopoglądowo, wynikając z formułowanego przez niego ateistycznego przekonania, że najprawdopodobniej Boga nie ma 5. W procesie wyjaśniania świata, jak twierdzi Dawkins, nie trzeba, a nawet nie powinno odwoływać się do hipotezy Boga jako jego racji, przyczyny, czy celu istnienia. Postępowanie takie, u biologa badającego przyrodę, jest w pełni uzasadnione metodologicznie. Nie zyskuje jednak akceptacji przez wielu autorów, gdy staje się ono, jak w pracach Dawkinsa, wyrazem przyjmowanej redukcjonistycznej ontologii. Rozumowanie Dawkinsa oparte jest o różnego rodzaju redukcje, stanowiące nie tylko stosowaną przez niego metodę badania świata. Dawkins określa swoje stanowisko jako redukcjonizm hierarchiczny 6, który sprowadza się do tego, że najmniejszymi elementami tłumaczy się elementy bardziej złożone. Kres możliwych wyjaśnień, przed którym staje badacz, jak wskazuję w pracy, może stać się dopiero początkiem wyjaśnień głębszych, przyjęcia założeń z kręgu kategorii filozoficznych czy teologicznych. Dawkins sądzi zaś, iż wskazywana przez niego zasada rządząca światem przyrody, którą określa jako zasadę egoizmu genów, do której doszedł na drodze redukcyjnego rozumowania wystarcza, by wyjaśnić całą złożoność świata. Przekonanie takie odrzuca m.in. posługujący się nieredukcjonistycznym obrazem człowieka Hilary Putnam 7, który wyklucza możliwość wyjaśnienia wszystkiego poprzez wyprowadzenie rozumowania z jakiejś prostej wszechogarniającej konstruującej go zasady. P. Łukow, C. Żekanowski, Pojęcie genu i genocentryczny paradygmat biologii, Przegląd Filozoficzny Nowa Seria 2005, nr 4, s Zob. np. M. Heller, Ślepy zoolog, w: Zagadnienia Filozoficzne w Nauce, 997, nr 20. Autor ten odnosi się do poglądów Dawkinsa wielokrotnie - w kilku pracach książkowych, a także mniejszych formach. Jego krytyczne uwagi względem nich są w pracy wskazywane i komentowane. 3 A. McGrath, J. Collicutt McGrath, dz. cyt., s K. Jodkowski uznaje Dawkinsa za ideologa nauki. Podobnie widzi Dawkinsa J. Haugt. Zob. K. Jodkowski, Filozofia nauki, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2006, Nr (53), s. 3, J.F. Haught, Odpowiedzi na 0 pytań o Boga i ewolucję, przeł. J. Kochanowicz SJ, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003, s R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s R. Dawkins, Ślepy zegarmistrz czyli, jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany, dz, cyt., s H. Putnam, Words and Life, Cambridge Mass., 994.

8 W swojej pracy nie neguję redukcjonizmu jako możliwej do zastosowania metody badania przyrody, lecz polemizuję z zasadnością przekonania, iż przyrodę można całkowicie wyjaśnić przez wskazanie i omówienie jednej prostej zasady, której funkcjonowanie dostrzega się w jej obrębie. Konsekwencją takiego przekonania jest m.in. ignorowanie pojawiających się w miarę wzrostu złożoności systemu, jakim jest przyroda, jego nowych właściwości. Prosta formuła świata (zasada egoizmu genów), w którą wierzy Dawkins podobnie jak stojący na stanowisku fizykalizmu S. Weinberg, mający z kolei swoją zunifikowaną teorię pola, nagrodzoną nagrodą Nobla, za ostatecznie wyjaśniającą świat nie jest w stanie wytłumaczyć go, ani tym bardziej obecnego w nim człowieka (jego pojawienia się w świecie przyrody, sensu jego istnienia). Do najważniejszych wskazywanych i dyskutowanych przeze mnie redukcji, obecnych w ramach genocentrycznej interpretacji ewolucji przeprowadzonej przez Dawkinsa, należy m.in. redukcja żywych istot (roślin, zwierząt, a także człowieka) do roli maszyn przetrwania genów. Dawkins uznaje przyrodę za scjentycznie ujmowalną całość tego, co istnieje. Stanowisko takie uznawane przez H D. Mutschlera za najbardziej twarde 2, zakłada, że w obrębie świata nie istnieje nic, czego nie dałoby się wyjaśnić metodami nauk przyrodniczych. Ów fizykalizm 3, występujący w skrajnej postaci nieuzasadnionego przekonania o niczym nieograniczonych kompetencjach wyjaśniania świata u Franka Tiplera czy Stevena Weinberga, obecny był w filozofii od czasów Koła Wiedeńskiego, w pracach Rudolfa Carnapa czy Moritza Schlicka. Dawkins wpisuje się w ten nurt. Prezentowane przez niego poglądy (jak i innych przedstawicieli wspomnianego nurtu) weryfikować można nie tyle przez stosunek do przyrody, ile przez stosunek do człowieka, którego nie sposób traktować jako całkowicie zależny od niej byt. Nie da się go widzieć, jak chce Dawkins, jako skonstruowaną przez geny i dobór naturalny maszynę przetrwania. Stanowisko fizykalistyczne właściwe także takim teoretykom nauki, jak: Ernest Nagel, C.G. Hempel, W.v.O. Quine, Wolfgang Stegmuller, czy W.K. Eisler utrzymywane jest zawsze przez daleko idące redukcjonistyczne założenia, co może być krytykowane m.in. jako niebędące w stanie wyczerpująco opisać ani organizmów, ani związanego z ich istnieniem fenomenu życia. Rozważania Dawkinsa o całości tego, co istnieje (w ożywionej formie) są ściśle związane z postulatem jej ostatecznego uzasadnienia i wyjaśnienia. Postulat ten tradycyjnie ściśle związany był od Platona po Schellinga i Hegla z metafizyką. Dawkins chce, aby to droga redukcjonistycznego rozumowania prowadziła do wyjaśnienia przyrody, za pomocą najprostszych i nie dających się zakwestionować kategorii (a więc, jego zdaniem, wspominanej już zasady egoizmu genów). Aspiracje metafizyczne Dawkinsa nie zawsze uznawane są za uzasadnione. Przykładowo, zdaniem Zbigniewa Wróblewskiego, kwestie metafizyczne uzupełniają w rozważaniach Dawkinsa istniejące w nich luki argumentacyjne i nadużycia interpretacyjne 4. Problemy metafizyczne są, według krytyki Wróblewskiego, rozwiązywane przez Dawkinsa w perspektywie światopoglądowej i przemycane do nauki jako jej wnioski. Tezy o charakterze metafizycznym, formułowane przez Dawkinsa, skrytykowane zostały przeze mnie m.in. w ramach dyskusji dotyczącej antropologii Dawkinsa, w której degraduje on znaczenie i sens istnienia człowieka. Jak już wspomniałam, w pracy podjęłam się m.in. wskazania ideologicznego i fundamentalistycznego charakteru przeprowadzonej przez Dawkinsa genocentrycznej interpretacji ewolucji. Stanowisko S.Weinberg, Sen o teorii ostatecznej, Alkazar, Warszawa H-D. Mutschler, Wprowadzenie do filozofii przyrody, przeł. J. Bremer SJ, Wydawnictwo WAM, Kraków 2005, s Autorka operuje w pracy tak właśnie zdefiniowanym pojęciem fizykalizmu (w obrębie świata nie istnieje nic, czego nie dałoby się wyjaśnić metodami nauk przyrodniczych), o którym kilkakrotnie mówi w odniesieniu do poglądów Dawkinsa. 4 Zob. Z. Wróblewski, Metafizyczne pułapki nauki popularnej na przykładzie ewolucjonizmu, w: Filozofia Nauki, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa, 2006, Nr (53), s. 23.

9 fundamentalistyczne, które jak sądzę, reprezentuje Dawkins, jest przeze mnie negowane, jako m.in. ograniczające możliwości poznania świata i obecnego w nim człowieka. Na fundamentalistyczny charakter interpretacji ewolucji dokonanej przez Dawkinsa wskazywano wielokrotnie. Z pośród autorów mówiących o tym problemie, jako reprezentatywnych, wskazać można Józefa Życińskiego i Alistera McGratha. Dokonaną przez nich krytykę fundamentalizmu poglądów Dawkinsa przedstawiam w kulminacyjnych dla jego ukazania w pracy rozdziałach (J. Życińskiego krytyka fundamentalistycznej interpretacji ewolucji R. Dawkinsa i radykalnej socjobiologii oraz A. McGratha polemika z ateistycznym fundamentalizmem R. Dawkinsa). Drogą przezwyciężenia wskazywanego w pracy problemu fundamentalizmu, jako ściśle związanego z dokonaną przez Dawkinsa genocentryczną interpretacją ewolucji, jest w moim przekonaniu, komplementaryzm wyjaśnień. Ściśle związana z jego potrzebą jest także potrzeba uznania istnienia granic kompetencji przyrodnika w procesie wyjaśniania świata. Komplementaryzm wyjaśnień świata, który postuluję nie jest nowym postulatem formułowany był on wielokrotnie w ramach dyskusji dotyczącej zagadnień ewolucji. Jego potrzebę wskazywał m.in. Jan Pawł II w liście skierowanym do do o. George a Coyne a, czy też J.R. Berry w książce: God and the Biologist. Faith at the frontiers of science 2. W pracach Dawkinsa postulat ten jest niesłusznie negowany. Stanowisko Dawkinsa wobec postulatu komplementaryzmu wyjaśnień (przyrody i człowieka) było na świecie i w Polsce szeroko dyskutowane 3, a moja praca m.in. dyskusję tę sygnalizuje i podejmuje. Do grona przyrodników reprezentujących scjentyzm, odmawiających uznania dla nauk przyrodniczych jakichkolwiek granic, zalicza Dawkinsa m.in. Luke Davidson 4. Podobnie Mikael Stenmark w pracy Scientism: Science, Ethics and Religion wskazuje Dawkinsa jako czołowego obok E.O. Wilsona reprezentanta scjentyzmu 5. Opinie te wyrażone zostały na początku lat 2000, jeszcze przed ukazaniem się Boga urojonego, w którym w sposób szczególnie wyrazisty eksponuje Dawkins zajmowane przez siebie mocne scjentystyczne stanowisko. Dawkinsowi właściwa jest mentalność naukowa, o której pisze Andrzej Bronk, czy też postawa pozytywistyczno scejentystyczna, jako sposób myślenia i widzenia świata oparty na twierdzeniach nauki i przez nią kształtowany, podważający globalnie każdą teologiczną interpretację świata 6. Jan Paweł II, List do o. George a Coyne a wydany z okazji 300-lecia opublikowania Principiów I. Newtona. Zob., Znak- Idee 59(99) s. 6-4, przeł. J. Dembek. 2 R.J. Berry, God and the Biologist. Faith at the frontiers of science, Inter-Varsity Press, Leicester 996, wyd. polskie: Bóg i biologia. Wiara a nauki przyrodnicze, przeł. J. Kochanowicz, Wydawnictwo WAM, Kraków 2005, s. 33 i Dyskusję tę podejmuje m.in. M. Ruse. Na gruncie polskiej filozofii odnosi się do niej J. Życiński. Zob. M. Ruse, Can a Darwinian Be a Christian: Cambridge University Press 200, s. 24; J. Życiński, Bóg i ewolucja, dz. cyt., s L. Davidson, Fragilities of scientism: Richard Dawkins and the paranoid idealization of science, Science as Culture, vol. 9 (2000), s M. Stenmark, Scientism: Science, Ethics and Religion, Ashgate, Aldershot A. Bronk, Religia i nauka: dwie prawdy? w: Filozofia Nauki, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa, 2006, Nr (53),s. 36.

10 Prace R. Dawkinsa i ich tematyczna zawartość. Richard Dawkins jest autorem siedmiu książek dotyczących różnorodnych zagadnień ewolucji. Zakres rozważań, który postaram się ukazać pod względem tematycznym, jest w nich stosunkowo obszerny. Dawkins, jako pracownik naukowy ważnego ośrodka akademickiego, posiada rozległą wiedzę biologiczną. Naukową wartość jego prac deprecjonują jednak, zawarte w nich tezy o charakterze ideologicznym, a także widoczna w nich nadretoryczność. Krytycznie ocenia to także J. Życiński, wskazując, iż Dawkins traktuje w swych pracach kwestie teologiczne tak, iż zyskują one postać groteskowej karykatury. Również M. Heller w odniesieniu do Ślepego zegarmistrza pisze: szkoda, że wartość tak dobrej książki popularnonaukowej została obniżona przez płytką filozofię i tanią retorykę 2. Retoryka ta swoje apogeum osiągnęła w ostatniej pracy Dawkinsa Bóg urojony, która stanowi przykład celowego (ideologicznego) przekraczania kompetencji naukowych biologa, usiłującego przekonać wszystkich jej czytelników do konieczności uznania świata bez Boga. Wszystkie książki Dawkinsa zostały przetłumaczone i wydane w Polsce, co ułatwia analizę jego poglądów, lecz także w jakimś sensie zobowiązuje, by się do tego, co głosi, ustosunkować. Socjolog, z pewnością mógłby, przeprowadzając odpowiednie badania, powiedzieć coś na temat fali bezkrytycznej fascynacji spojrzeniem Dawkinsa na świat, obserwowanej zarówno w kręgach naukowych 3, jak i pozanaukowych po opublikowaniu pierwszej z nich, a potem kolejnych. Z drugiej jednak strony, nie brakuje i głosów polemicznych, ukazujących deficyty dawkinsowskiej interpretacji ewolucji. Krótka charakterystyka poszczególnych prac Dawkinsa, dokonana poniżej, ma w zamierzeniu między innymi wskazać treści dawkinsowskiej interpretacji przyrody, wstępnie zasygnalizować problemy, na których Dawkins w swych dociekaniach się koncentruje, nakreślić filozoficzne tło jego poglądów. a) Samolubny gen W 976 roku ukazała się pierwsza książka Dawkinsa The Selfish Gene (Samolubny gen), prezentująca niespopularyzowane wcześniej, oryginalne spojrzenie na ewolucję organizmów żywych z perspektywy żywionego przez niego genocentryzmu. W świetle tezy, iż liczy się tylko dobro genów, rozważa w niej Dawkins zagadnienie egoizmu i altruizmu w przyrodzie, postrzegając ich różnorodne przejawy w behawiorze zwierząt, jako efekt realizacji tego dobra. Dyskutując zagadnienie egoizmu i altruizmu, poddaje krytyce założenia Konrada Lorenza, Roberta Ardreya i Irenausa Eibla Eibesfeldta, mówiące o tym, że w ewolucji liczy się dobro gatunku (dobro grupy). Rozwija własną koncepcję genu, którą można postrzegać jako punkt wyjścia dla konstruowania dalszych dawkinsowskich hipotez ( samolubnego genu, rozszerzonego fenotypu i innych), budujących jego filozoficzną interpretację ewolucji. Prezentuje wyraźne mechanistyczne ujęcie organizmu jako maszyny genowej, skonstruowanej przez replikatory w celu zwiększenia swoich szans przetrwania i powielenia się. Odnosząc się polemicznie do poglądów Lorenza, analizuje problem agresji w obrębie królestwa zwierząt. Dyskutuje też, przyjmowaną przez siebie koncepcję Maynarda Smitha strategii Zob. J. Życiński, Trzy kultury, Nauki przyrodnicze, humanistyka i myśl chrześcijańska, Wydawnictwo W drodze, Poznań 990, s M. Heller, Podróże z filozofią w tle, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006, s Entuzjazm ten widoczny jest w wypowiedziach niektórych polskich biologów. Zob. np. H. Szarski, art. cyt.; P. Michalak, Ślepy zegarmistrz Świat Nauki, lipiec 994, nr 7 (35), s. 92; A. Hoffman, wstęp do Ślepego zegarmistrza w polskim wydaniu.

11 ewolucyjnie stabilnej, jako zaprogramowanego przez geny zbioru zachowań zapewniających dalsze trwanie genów. W ostatnim rozdziale pierwszego wydania Samolubnego genu Memy: nowe replikatory, rozpatruje problem analogii, istniejących pomiędzy ewolucją genetyczną a ewolucją kulturową, uznając za szczególnie interesujące objaśnienia analogii między ewolucją genetyczną, a postępem wiedzy naukowej, poczynione na gruncie darwinowskiej ewolucji epistemologicznej przez K. Poppera i dalsze ich rozwinięcia L.L. Cavalli Sforza, F.T. Cloaka czy J.M. Cullena 2. Przedstawia w nim szeroko później dyskutowaną przez wielu autorów koncepcję memów i opartą na niej teorię ewolucji kultury. Kolejne wydanie Samolubnego genu poszerzone zostało o liczne i obszerne przypisy, a także dwa nowe rozdziały, z których drugi Dalekosiężny gen nawiązuje do sformułowanej później koncepcji mówiącej o pozaorganizmalnych wpływach wewnatrzorganizmalnych cząsteczek materiału genetycznego. Większość zagadnień, na których koncentruje się Dawkins w Samolubnym genie, to zagadnienia, będące przedmiotem zainteresowania socjobiologów. Poza wspomnianymi zagadnieniami agresji, altruizmu i egoizmu w przyrodzie, także walka pokoleń i walka płci tak tytułuje kolejne rozdziały książki dobór krewniaczy i wiele innych dyskutowanych na gruncie socjobiologii. Zgodnie z definicją Michaela Ruse a, iż socjobiologia jest badaniem biologicznej natury i podstaw zachowania zwierząt czy też badaniem zachowań społecznych zwierząt, a przedmiot jej zainteresowania stanowi agresja, formy altruizmu, dobór krewniaczy, dobór płciowy, zachowania rodziców wobec potomków itp 3, Samolubnym genem, a potem także i innymi pracami wpisuje się Dawkins w nurt socjobiologii. Uznać też można, że to przede wszystkim jego pierwsza praca, prezentująca koncepcję samolubnego genu, nie zaś monumentalna Socjobiologia Edwarda O. Wilsona opublikowana w 975 roku 4, upowszechniła przyjmowany na gruncie socjobiologii sposób rozumienia świata przyrody 5. Dawkins, początkowo krytykuje próby wykorzystywania osiągnięć socjobiologii do tłumaczenia i usprawiedliwiania piętnowanych społecznie zachowań. Konstruowanie hipotez na zasadzie analogii między zachowaniami owadów a ludzkimi, jest według niego mało przekonujące, jak np. hipotezy dotyczącej homoseksualizmu sformułowanej przez R.L. Triversa (974), E.O. Wilsona (75,78) i J.D. Weinricha (76), gdzie zachowania homoseksualne obserwowane w społecznościach błonkówek ekstrapoluje się na świat stosunków międzyludzkich. Jak napisze Dawkins homoseksualizm może stanowić problem interesujący darwinistów tylko wówczas, gdy istniałyby genetyczne podstawy różnicy między homo a heteroseksualistami, czego jednak nauka jak na razie nie stwierdziła 6. Powyższe poglądy Dawkinsa z czasem uległy radykalnej transformacji w ostatniej książce uzasadniając koncepcję religii jako produktu ubocznego ewolucji i uznając ją za efekt irracjonalnego samooszukiwania się, powołuje się na tezy precyzowane na R. Dawkins ewolucję definiuje jako proces, polegający na stopniowych zmianach częstości genów w populacji wraz z powodowanymi przez nie zmianami w wyglądzie zwierząt i roślin w kolejnych pokoleniach. Przyjmuje on istnienie ewolucji genetycznej ewolucji, której jednostką doboru jest gen. Zob. R. Dawkins, Rozplatanie tęczy, Nauka, złudzenia i apetyt na cuda, przeł. M. Betley, Prószyński i S-ka, Warszawa 200, s. 92. W Samolubnym genie postuluje też Dawkins istnienie ewolucji ludzkiej kultury ewolucji memetycznej, tzn. takiej, w której jednostką podlegajacą selekcji jest mem. 2 Zob. L.L. Cavalli-Sforza, M.W. Feldman, Cultural Transmision and Evolution: A Quantitative Approach, Princeton Univewrsity Press, Princeton 98; F.T. Cloak, Is a cultural ethology possible? Human Ecology 3, 975, s. 6-82; J.M. Cullen, Some principles of animal communication,w: R.A. Hinde (red.) non-verbal Communication, Cambridge University Press, Cambridge 972, s Zob. M. Ruse, Sociobiology: Sense or Nonsense? D. Reidel, Boston E.O. Willson, Sociobiology: The New Synthesis, Harward University Press, Cambridge Zob. A. Hoffman, Wstęp do Ślepego zegarmistrza, w: R. Dawkins, Ślepy zegarmistrz, dz. cyt., s.5. 6 R. Dawkins, Fenotyp rozszerzony. Dalekosiężny gen, przeł. J. Gliwicz, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003, s. 59.

12 drodze nieuzasadnionych ekstrapolacji wyników badań biologii zwierząt na świat specyficznie ludzki. Sam również dokonuje takich ekstrapolacji, pisząc np. Nasz irracjonalny z jednej strony, ale bardzo przydatny z innych względów obyczaj zakochiwania się w jednym, konkretnym przedstawicielu płci przeciwnej może zatem być odpowiednikiem mechanizmu kierowania się światłem u ciem. Błędne jego zastosowanie (które dla ćmy kończy się śmiercią w płomieniu świecy) prowadzi do zakochania się w Jahwe (albo w Dziewicy Maryi, w hostii lub Allachu) i do popełniania rozmaitych irracjonalnych czynów, do których miłość taka prowadzi. Gdy jest to przydatne dla wskazania słuszności własnych poglądów (w tym przypadku dotyczących religii jako ubocznego produktu ewolucji), konstruowanie hipotez na zasadzie analogii między zachowaniami owadów a ludzkimi, jest już dla Dawkinsa czymś uzasadninym. Socjobiologicznej tematyce badań poświęca Dawkins i w innych swoich książkach wiele miejsca, interpretując wszystkie rozpatrywane zagadnienia (a więc wspominaną walkę płci, walkę płci, dobór krewniaczy i inne) jako przejawy działania samolubnych replikatorów genetycznych. Samolubny gen staje się bowiem w jego filozofii podstawową zasadą interpretacyjną, w świetle której konstruowany przez niego obraz przyrody, choć kontrowersyjny, zyskuje pewną spójność. Interpretacja przyrody dokonana przez Dawkinsa nie jest jednak wolna od sformułowanych przez niego tez względem siebie sprzecznych, które wskazuję w swojej pracy. Sprzeczności te, pojawiają się m.in. jako efekt, wprowadzanych przez Dawkinsa, dopowiedzeń metafizycznych do konstruowanej wizji świata i człowieka. Tytułowa koncepcja samolubnego genu wywołała spory oddźwięk w sferach naukowych i filozoficznych 2 dyskusje, polemiki i uwagi krytyczne, do których autor nierzadko ustosunkowywał się w kolejnych pracach. Zasadnicze bowiem tezy, które sformułował Dawkins w pierwszej pracy, bronić będzie w następnych, rozwijać je i podbudowywać nowymi spostrzeżeniami, wykorzystując w tym celu wyniki przeprowadzonych na gruncie biologii badań, mających stanowić empiryczną podstawę jego genocentrycznej interpretacji ewolucji. b) Fenotyp rozszerzony Pracę, będącą nowym zbiorem argumentów na rzecz koncepcji samolubnego genu i dyskutującą krytykę, dotyczącą tej koncepcji The Extended Phenotype. The Long Reach of the Gene (Fenotyp rozszerzony. Dalekosiężny gen), publikuje Dawkins w 982 roku. Postulowane jest w niej szerokie oddziaływanie genów poprzez różnorodne efekty fenotypowe, będące narzędziami, za pomocą których geny przechodzą z pokolenia na pokolenie. Dawkins nie postrzega bowiem genów jako ograniczonych w swym działaniu ramami organizmu. Nowa koncepcja fenotypu umożliwia Dawkinsowi sformułowanie postulatu dalekosiężnego oddziaływania genów i wskazanie istniejących w przyrodzie sieci wzajemnych fenotypowych powiązań. Za walor poznawczy tej książki uznać można to, iż daje ona bardzo dobry przegląd dostępnej na przełomie lat 70/80 tych wiedzy z zakresu teorii ewolucji. R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s Jednym z najważniejszych krytyków koncepcji samolubnego genu stał się S.J. Gould. Zob. S.J. Gould, Niewczesny pogrzeb Darwina. Wybór esejów, przeł. N. Kancewicz-Hoffman, PIW, Warszawa 99. O jego i innych jeszcze krytycznych odniesieniach do poglądów wyrażonych w Samolubnym genie mówię poszczególnych rozdziałach swojej pracy.

13 W Fenotypie rozszerzonym Dawkins wyartykułowuje swoje adaptacjonistyczne przekonania. Analizuje różnorodne ograniczenia, uniemożliwiające osiągnięcie doskonałości przystosowań. Pracę tę można uznać za rozważania z dziedziny teleonomii, rozumianej jako nauka o przystosowaniach, co m.in. sytuuje Dawkinsa podobnie jak Darwina, w którego polu zainteresowań i rozważań również znajdowały się powyższe kwestie, w gronie biologów zajmujących się filozoficzną interpretacją uzyskanych wyników badań. Dawkins włącza się do filozoficznej dyskusji na temat adaptacji, jednostek doboru, genetycznych uwarunkowań zachowań i wielu innych kwestii prowadzonej m.in. przez D.L. Hulla (980), K. Sterelny go i P. Kitchera (988), M. Hampego i S.R. Morgana (987). Jedną z zasadniczych tez, którą Dawkins głosi i tłumaczy w Fenotypie rozszerzonym, jest teza, mówiąca o istnieniu ewolucyjnego wyścigu zbrojeń. Metaforą wyścigu zbrojeń za H.B. Cott em Dawkins nawiązuje do klasycznej darwinowskiej metafory walki o byt. Wyścig zbrojeń staje się jedną z ważniejszych metafor, obecnych w ramach Dawkinsa genocentrycznej interpretacji ewolucji. W Fenotypie rozszerzonym analizuje Dawkins problem organizmu. Widząc organizm z perspektywy samolubnego genu, uznaje jego rolę za podrzędną względem replikatorów, rozszerzając tym samym swoje redukcjonistyczne stanowisko. Konstruuje taką hierarchię przyrody, w której najistotniejszy jest gen, zaś zinstrumentalizowany osobnik staje się wehikułem czasu niosącym go ku przyszłości. Zastępując darwinowski osobnikocentryzm (na marginesie mówiąc, zarysowany przez K. Darwina już we wstępie do Powstawania gatunków) 2 właściwym swojej interpretacji ewolucji genocentryzmem, proponuje Dawkins nowy sposób rozumienia przyrody. Wielu współczesnym autorom właściwe jest holistyczne rozumienie przyrody za jednego z najważniejszych reprezentantów holizmu postrzegać można Jamesa Lovelocka. Nurt ten reprezentuje także, wspominana przeze mnie w pracy, ze względu na odniesienia do jej poglądów, jakie czyni Dawkins, Lynn Margulis. Dawkins neguje holizm, krytycznie wypowiadając się w Fenotypie rozszerzonym m.in. na temat mającej holistyczny charakter hipotezy Gai J. Lovelocka 3. Na stronach Fenotypu rozszerzonego Dawkins podejmuje też dyskusję z lamarkizmem i innymi niedarwinowskimi koncepcjami dotyczącymi ewolucji życia, sytuując się w nurcie współczesnego neodarwinizmu. Jednocześnie wychodzi on w swoim rozumieniu świata przyrody poza jego darwinowską interpretację tezę tę, sformułowałam na podstawie analizy poglądów Dawkinsa, dotyczących poziomu działania doboru naturalnego i postulowanego przez niego istnienia doboru wyższego rzędu odpowiedzialnego za wskazywaną przez niego ewolucję ewoluowalności (evolution of evolvability). De facto postuluje bowiem Dawkins istnienie doboru przed doborem i chociaż Darwin nie wykluczał istnienia innych mechanizmów ewolucji poza omawianym przez niego mechanizmem doboru naturalnego, był to swego rodzaju kurtuazyjny gest w stronę koncepcji inaczej tłumaczących przyrodę i wyraz świadomości faktu, że formułowana przez niego teoria nie będzie ostateczną i jedynie słusznie wyjaśniającą świat. Dawkins myśli inaczej według niego, teoria Darwina zinterpretowana w świetle genocentryzmu, całkowicie tłumaczy przyrodę, człowieka, a także pozwala formułować daleko idące wnioski, dotyczące tego, co pozaprzyrodnicze (nadnaturalne). W pracy analizuję i poddaję krytyce szereg innych dawkinsowskich metafor i analogii, za pomocą których ukazuje on swoje genocentryczne ujęcie przyrody. Niektóre z nich, jak np. wszechobecna w rozważaniach Dawkinsa metafora komputera, wykorzystane są w celu przeprowadzenia obecnego w nich programu odidealizowania przyrody i ontologicznego zrównania tego, co przyrodnicze z tym, co techniczne. 2 K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt, przeł. S. Dickstein, J. Nusbaum, wyd. DeAgostini Altaya, Warszawa 200, s R. Dawkins, Fenotyp rozszerzony, dz. cyt., s

14 c) Ślepy zegarmistrz Kolejną pracę Dawkinsa, wydaną w 986 roku The Blind Watchmaker: Why the Evidence of Evolution Reveals a Universe without Desing (Ślepy zegarmistrz czyli, jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany), widzieć można m.in. jako swego rodzaju ideologiczny manifest. W jego ramach Dawkins wielokrotnie daje wyraz żywionym przez siebie przekonaniom światopoglądowym. Fundamentalistyczna krytyka Dawkinsa, kieruje się nie tylko przeciw religijnemu fundamentalizmowi w sposobie wyjaśniania przyrody i człowieka. Dawkins występuje także, jako przeciwnik wszelkich teistycznych interpretacji świata i zwolennik wykluczenia z dyskursu o świecie hipotezy Boga. Zamierzeniem Dawkinsa, jest kontynuacja ewolucjonistycznego, podarwinowskiego sposobu wyjaśniania przyrody. Niemożliwym do zrealizowania celem badawczym, jest jednak, jak sądzę, postawione w przedmowie do Ślepego zegarmistrza zadanie eleganckiego 2 wyjaśnienia tajemnicy ludzkiego istnienia poprzez odwołanie się wyłącznie do biologicznej teorii ewolucji w darwinowskim jej sformułowaniu. Innym celem, realizowanym przez Dawkinsa w Ślepym zegarmistrzu, jest obalenie przekonania, iż darwinizm jest teorią przypadkowości 3. W konkluzji tej pracy Dawkins stwierdza, iż wyjaśnieniem życia nie może być czysty przypadek, lecz jego wytłumaczenie musi zawierać, jak określa to Dawkins antytezę przypadku. W rozważaniach, dotyczących nieprzypadkowości sukcesu organizmów, a zarazem istnienia różnorodnych form przyrodniczych, Dawkins staje na stanowisku selekcjonizmu. W świetle neodarwinizmu podejmuje też próbę interpretacji powstawania obserwowanej w świecie organizmów żywych złożoności. Dobór kumulatywny, powolny i stopniowy, to właściwe wyjaśnienie [ ] jedyne, jakie dotychczas zaproponowano istnienia uporządkowanej złożoności życia 4. Zagadnienie doboru kumulatywnego, przy objaśnianiu którego Dawkins daje wyraz swemu adaptacjonizmowi, staje się głównym tematem innej książki: Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa. W celu przedstawienia adaptacjonistycznych przekonań, dotyczących istnienia względnej (możliwej) doskonałości budowy organizmów, Dawkins posługuje się w Ślepym zegarmistrzu m.in. przykładem echolokacji, którą dobór kumulatywny zaprojektował dwukrotnie poczynając od innego punktu wyjścia w różnych częściach królestwa zwierząt: u nietoperzy oraz u delfinów i innych waleni. W Ślepym zegarmistrzu Dawkins podejmuje krytykę koncepcji punktualizmu (naruszonej równowagi ewolucyjnej) S. J. Goulda i N. Eldredge a, będącej na gruncie neodarwinizmu najczęściej przyjmowanym sposobem przedstawiania przebiegu ewolucji biologicznej 5. W sposobie pojmowania i wyjaśniania przebiegu ewolucji złożonych narządów i innych adaptacji, Dawkins opowiada się za słusznością koncepcji gradualistycznej. Koncepcję tę rozwija i wspiera licznymi przykładami zaczerpniętymi z badań własnych, jak i odnośnej literatury naukowej, co stanowi jeden z ważniejszych aspektów jego interpretacji ewolucji. Spór między gradualizmem a punktualizmem, rozumiany być może,jako dyskusja na temat słuszności lub nie całej R. Dawkins, Ślepy zegarmistrz, dz. cyt., s Tamże, s.4. 3 Tamże, s Tamże, s Zob. N. Eldredge, S.J. Gould, Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism, w: T.J.M. Schopf (red.), Models in Paleobiology, San Francisco: Freeman Cooper, San Francisco 972.

15 teorii Darwina. Dawkins wskazuje na błędność takiego spojrzenia, tłumacząc jednocześnie, iż w szeroko zdefiniowanej koncepcji gradualizmu jest miejsce na pytanie, czy ewolucyjne zmiany zachodziły w sposób ciągły, czy też krótkimi zrywami przerywanymi dłuższymi okresami stazy. Przekonanie to, poddane zostało przeze mnie krytyce jako mające na celu ocalenie postulatu ciągłości świata organicznego, za cenę nadinterpretacji znanych faktów biologicznych. Koncepcje gradualizmu i punktualizmu, są wyrazem dwu odmiennych sposobów tłumaczenia przebiegu ewolucji biologicznej organizmów żywych. Gradualizm i punktualizm nie mogą być postrzegane, jako komplementarne, czy mieszczące się w sobie ujęcia. Jednakże postulat, iż rozstrzygniecie sporu na korzyść punktualizmu, obalałoby zasadność darwinowskiej teorii, słusznie traktować można, co szerzej dyskutuję w pracy, jako niewłaściwy. Dawkins, w omawianej pracy, usiłuje dokonać syntezy darwinowskiej teorii z wynikami badań dotyczących makromutacji, przy czym nie uznaje, by makromutacje miały odegrać w przebiegu ewolucji znaczącą rolę. Opowiada się też za przekonaniem o powszechnym pokrewieństwie organizmów, zawierającym w sobie tezę, iż życie na ziemi powstało tylko raz, oraz za koncepcją ścisłej hierarchiczności organizmów. Uznaje, iż ewolucyjne drzewo genealogiczne gatunków jest hierarchiczne, a gałęzie jego raz odsunięte na minimalną odległość rozdzielającą gatunki, nigdy więcej się ze sobą nie łączą 2. Koncepcja ślepego zegarmistrza, zawiera w sobie jedną z głównych idei Dawkinsa, iż organizmy żywe, będąc tworami niezaplanowanymi, kształtowane są na drodze ewolucji przez ślepy dobór naturalny, będący konstruującym je, a działającym bez jakiegokolwiek zamysłu zegarmistrzem. Krytyka tej idei, jest jednocześnie krytyką dawkinsowskiej ontologii i dyskusją metafizycznego naturalizmu z którego wyrasta 3. Przykładowo w Polsce, Ślepy zegarmistrz i wyrażone w nim poglądy, krytyce takiej zostały poddane. Warstwę ideologiczną tej książki wskazał i skomentował K. Jodkowski, który dostrzega w Ślepym zegarmistrzu próbę zaprzęgnięcia nauki do walki z religią 4. Jodkowski ocenia, iż ewolucjonizm jest traktowany przez Dawkinsa instrumentalnie, jako środek do realizacji zamierzonego celu walki z religią. Wskazuje on także fakt, iż Dawkins, choć spiera się z kreacjonizmem, w rzeczywistości go nie zna i nie odnosi się do żadnego poważnego reprezentanta tego stanowiska 5. Szerszym, polemicznym odniesieniem do koncepcji ślepego zegarmistrza Dawkinsa, jest także, wspominana już jej refutacja dokonana przez M. Hellera. d) Rzeka genów W 995 roku publikuje Dawkins River Out of Eden. A Darwinian View of Life (Rzeka genów). Niektóre z rozdziałów tej książki, to dalsze rozwinięcia tematów, dyskutowanych wcześniej przez Dawkinsa w artykułach naukowych. Przykładowo rozważania na temat kodu cyfrowego i analogowego, odnoszące się Temat gradualizm czy punktualizm podejmuje Dawkins i w innych pracach. Wskazywany pogląd, wstępnie na tej stronie przez autorkę oceniony, prezentuje Dawkins też w Fenotypie rozszerzonym (s. 337). 2 R. Dawkins, Ślepy zegarmistrz, dz. cyt., s Por. J.F. Haught, dz.cyt., s K. Jodkowski, Ślepy zegarmistrz, Roczniki Filozoficzne 995, t. 43, z.3, s Francis Hitching i Hugh Montefiore, poglądy których Dawkins krytykuje jako kreacjonistyczne, są, jak wskazuje K. Jodkowski, wyrazicielami ewolucjonizmu (jednak nie w darwinowskim jego ujęciu). Zob. F. Hitching, The Neck of The Giraffe: Where Darwin Went Wrong, Ticknor and Fields, New York 982. Nie odnosi się zaś Dawkins w Ślepym zegarmistrzu, choć powinien, skoro dyskutuje z kreacjonizmem, ani do poglądów czołowego przedstawiciela kreacjonizmu młodej Ziemii Henry ego M. Morrisa, ani do kreacjonizmu starej Ziemii, którego zbiór przekonań nie jest tak banalny, jak chciałby to widziec Dawkins. W późniejszych książkach będzie Dawkins krytykował poglądy Ph. E. Johnsona i koncepcję inteligentnego projektu, na co zwracam w swojej pracy uwagę.

16 do będącej przedmiotem jego zainteresowania informacji genetycznej, znalazły się wcześniej w artykule The Spectator z czerwca 994 roku. Z kolei analiza ewolucji oka, mająca wskazywać m.in. stopniową i powolną drogę budowania złożoności tego narządu, została przedstawiona wcześniej w artykule News and Views, stanowiącym relację i komentarz badań Dana Nilssona i Susanne Pelger 2. R. Dawkins, podobnie jak M.S. Dawkins w Trough Our Eyes Only 3, skrupulatnie wykorzystuje wspomniane wyżej, a także i inne badania ewolucji narządów i funkcji organizmów, ich wyniki wkomponowując w dokonaną przez siebie interpretację ewolucji. Między innymi na podstawie wyników badań Nilssona i Pelger 4, argumentuje Dawkins za gradualistycznym ujęciem ewolucyjnych zmian w przyrodzie. Stanowić mają też one empiryczną podstawę dawkinsowskiego antykreacjonizmu i ateistycznej wizji świata. Tytułowa, metaforyczna rzeka genów, to strumień informacji, będącej instrukcją budowy organizmów, które są tylko przekaźnikami na jej drodze. Każde pokolenie organizmów stanowi filtr czy też sito, na którym pozostają złe geny, a przez które przechodzą dobre 5. Rozprzestrzeniają się te geny, które ze sobą współpracują, by osiągnąć sukces jak najdłuższe trwanie. Dawkins wyjaśnia, że kod genetyczny to swego rodzaju słownik, w którym 64 słowa jednego języka tłumaczone są za pomocą 2 słów innego języka. 64 możliwe kombinacje trójkowe z czteroliterowego alfabetu A, G, C, T ( albo U) przekładane są na 2 występujących na Ziemi aminokwasów. Kodowanie cyfrowe zostało wynalezione w drodze naturalnej selekcji, a geny, jak wykazali J. Watson i Francis Crick, w swej budowie wewnętrznej to długie łańcuchy cyfrowo zapisanej informacji w czystej postaci 6. Kod genetyczny składa się z czterech symboli, co, zdaniem Dawkinsa, przypomina binarne kodowanie wykorzystywane w tworzeniu języka komputerowego. Poszukując analogii z dziedziny techniki komputerowej, Dawkins przeprowadza m.in. w Rzece genów, program odidealizowania przyrody, który poddany jest przeze mnie krytyce. Uznawanie poszczególnych elementów przyrody za techniczne artefakty, prowadzi do zrównywania statusu ontologicznego, tego, co w istocie różni się między sobą. Dawkins interpretuje ewolucję, jako przebiegającą na wzór, obecnego w specyficznie ludzkim świecie, procesu tworzenia tego, co techniczne. Ewolucja genetyczna różni się od niego jedynie większym zaawansowaniem i brakiem zamysłu to jedna z tez dawkinsowskiej interpretacji ewolucji, której słuszność próbuje Dawkins wykazać w szczególności we Wspinaczce na szczyt nieprawdopodobieństwa. W Rzece genów Dawkins dyskutuje i przyjmuje na grunt swoich poglądów dotyczących ewolucji, powstałą na gruncie biologii molekularnej hipotezę mitochondrialnej Ewy Alana Wilsona i współpracujących z nim biologów, a także hipotezę zegara molekularnego Motto Kimury. Zamierzeniem Dawkinsa jest udowodnienie wyższości hipotez naukowych nad biblijnymi mitami, mówiącymi o pochodzeniu świata i człowieka, co m.in. traktowane być może, za przejaw ateistycznego fundamentalizmu. Biologiczna geneza człowieka, jest wątkiem pojawiającym się i w innych pracach Dawkinsa. W Rzece genów Dawkins podejmuje próbę doprowadzenia opisu działania darwinowskiego doboru naturalnego do pozaziemskiej kulminacji, mieszczącą w sobie refleksje dotyczące możliwości zaszczepienia fenomenu samoreplikacji wśród miriadów atomów przestrzeni kosmicznej 7. Dawkins głosi wyrosłe na gruncie starożytnego atomizmu przekonanie o Zob. R. Dawkins, News and Views, Nature, kwiecień D. Nilsson, S. Pelger, A Pessimistic Estimate of the Time Required for an Eye to Evolve, Proceedings of the Royal Society, B 256, London 994, s M.S. Dawkins, Trough Our Eyes Only? W.H.Freeman, Oksford Badania te, krytycznie skomentował D. Berlinski. Zob. tenże, A Scientific Scandal, Commentary 4 March 2003, s R. Dawkins, Rzeka genów, dz. cyt., s Tamże, s Tamże, s. 3.

17 biliardach przypadkowych zderzeniach atomów, jako przyczynie organizacji życia zdolnego do przedłużenia swego trwania. Podczas jego powielania, co pewien czas dochodzi do powstawania błędów, będących przyczyną różnicowania się żywych form. Następstwem powstania zdolności do samopowielania się jest pojawienie się darwinowskiej zasady doboru naturalnego, jako mechanizmu kształtującego żywe formy od zarania ich istnienia na naszej planecie. Odmienne sposoby życia są różnymi metodami przekazywania kodu genetycznego następnym pokoleniom. Rzeka genów jest najmniej zróżnicowaną tematycznie książką Dawkinsa. Sformułowany w niej hipotetyczny obraz przebiegu eksplozji życia, na dowolnej planecie we wszechświecie, uznaję za raczej fantastyczną, niż naukową wizję ekspansji życia. Celem sformułowania tej dawkinsowskiej hipotezy, było zdyskredytowanie biblijnych opisów, dotyczących powstania świata, życia i człowieka. Sama jednak nie jest zadawalającym wyjaśnieniem tych zagadnień. W ten sposób interpretacja ewolucji przeprowadzona przez Dawkinsa wzbogacona została o wątki irracjonalne, stając się w Rzece genów bardziej opowieścią o świecie, niż naukowym jego studium. e) Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa Wydana w 996 roku Climbing Mount Improbable (Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa), powstała jako rozwinięcie wykładów, głoszonych przez Dawkinsa w Instytucie Królewskim. Jest ona rozszerzeniem i objaśnieniem dawkinsowskiej genocentrycznej interpretacji ewolucji wraz z istniejącą w jej ramach koncepcją ślepego zegarmistrza. Dawkins koncentruje się w tej pracy na wytłumaczeniu, w jaki sposób, jego zdaniem, powstają, uznawane przez niego za niezaplanowane, obiekty biologiczne. Pomocna ma być w tym zastosowana w pracy metafora góry nieprawdopodobieństwa. Góra nieprawdopodobieństwa posiada wiele szczytów, ograniczonych z jednej strony niedostępnymi, stromymi ścianami, z drugiej na szczyty te wiodą łagodnie wznoszące się stoki. Właśnie te, łagodnie wznoszące się stoki, obrazować mają ewolucyjną drogę powstawania nawet najbardziej skomplikowanych przystosowań organizmów. Prowadząc w tej pracy dalszą dyskusję z kreacjonizmem, Dawkins w poszczególnych rozdziałach obszernie wyjaśnia, w jaki sposób przebiegała ewolucja skrzydła, analizowana już we wcześniejszych pracach ewolucja oka, ewolucja konwergentnych kształtów u daleko spokrewnionych organizmów i in. Wyjaśnienia powyższych zagadnień stanowią zasadniczą treść Wspinaczki na szczyt nieprawdopodobieństwa. Praca ta charakteryzuje się szczególną wnikliwością przeprowadzanej analizy poszczególnych zagadnień. Jednakże i w niej widoczny jest ideologiczny i fundamentalistyczny charakter głoszonych przez Dawkinsa poglądów jeśli oko czy skrzydło pojawiło się na drodze ewolucji, należy uznać, że Boga nie ma. Taki właśnie jest ogólny wydźwięk tej pracy, właściwy i dla wcześniej omawianego Ślepego zegarmistrza. Opierając się na badaniach zwierząt żyjących w muszlach Geerata Vermeija, selekcjonistycznemu ich tłumaczeniu D.M. Raupa oraz analizie zasad powstawania wymyślnych wzorów na powierzchniach muszli Hansa Meinhardta, formułuje Dawkins koncepcję Muzeum Wszystkich Możliwych Zwierząt. W muzeum tym, sąsiadującymi formami są organizmy, różniące się między sobą tylko jednym krokiem mutacyjnym (jedną tylko mutacją). Metafora ta, podobnie jak R. Dawkins, Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa, dz. cyt., s. 58.

18 tytułowa ewolucyjna wspinaczka, jest kolejnym wyrazem gradualistycznych przekonań autora. Wykorzystywane są one przez Dawkinsa m.in. do obrony postulatu ciągłości organicznego świata. We Wspinaczce na szczyt nieprawdopodobieństwa występuje też Dawkins przeciw celowościowemu ujmowaniu procesów ewolucji, formułując m.in. tezę, iż Żadne zwierzę nigdy nie żyło po to, by stanowić jakieś stadium pośrednie ku czemuś lepszemu. Przedstawia w niej także nową wersję koncepcji ewolucji ewoluowalności (evolution of evolvability) 2. Koncepcja ta skłania do refleksji, czy dobór naturalny jest, jak chciał Darwin i co postuluje również Dawkins, najważniejszym mechanizmem ewolucji życia? Czy może jednak, dobór naturalny byłby całkowicie nieskuteczny, gdyby nie istniały jakieś pierwotniejsze w stosunku do niego przyczyny, warunkujące jego zaistnienie? Otwarcie horyzontu badawczego na takie pytania, wydaje się czymś mającym swe filozoficznie znacznie, umożliwiającym wyjście poza syntezę neodarwinowską w rozumieniu i tłumaczeniu przyrody. f) Rozplatanie tęczy Kolejna praca Dawkinsa, wydana 998 roku Unweaving the rainbow science. Delusion and the appetite for Wander (Rozplatanie tęczy. Nauka, złudzenia i apetyt na cuda 3 ), inspirowana była m.in. Dwiema kulturami C.P. Snowa i Trzecią kulturą Johna Brockmana. W zamierzeniu autora praca ta jest obroną: a) nauki zdolnej do zachwytu światem, b) prawdy, którą odkrywa badacz, oraz c) dobrej poezji nauki 4, którą jednak nie zawsze można odnaleźć w pracach Dawkinsa. Krytykę poetyczności prac niektórych przedstawicieli socjobiologii, od której podobnie jak książki Edwarda O. Wilsona, nie są wolne prace Dawkinsa, przeprowadził w Trzech kulturach Józef Życiński. Dawkins stosuje w swych pracach nieuzasadnione metafory, jak np. wspominaną już metaforę maszyny przetrwania. W Rozplataniu tęczy Dawkins broni jednak przede wszystkim własnej interpretacji ewolucji, przedstawieniu której służyć ma i ta książka, w której z właściwą sobie konsekwencją i determinacją interpretuje ewolucję w świetle genocentryzmu. Poświęcone jest także Rozplatanie tęczy ukazaniu, takiej poezji nauki, której obecność na gruncie ewolucjonizmu Dawkins piętnuje w szczególności w poglądach jednego z głównych swych antagonistów, J.S. Goulda. Odnosząc się do przekonań Carla Sagana, wyrażonych w Błękitnej kropce 5 oraz do eseju O cudach Davida Hume a 6, kolejny raz próbuje Dawkins uzasadnić słuszność materialistycznego światopoglądu 7. Odnosząc się także do poglądów Petera Medawara, neguje teistyczną filozofię ewolucji Tamże, s Tamże, s Tłumaczenie dokonane przez M. Betley - zarówno tytułu (Rozplatanie tęczy. Nauka, złudzenia i apetyt na cuda), jak i niektórych terminów stosowanych przez Dawkinsa w tej pracy, pozostawia nieco do życzenia. Tytuł należałoby przetłumaczyć raczej: Zob. wyd. angielskie: R. Dawkins, Unweaving the rainbow science. Delusion and the appetite for Wander, Penguin, London 998 i wyd. polskie pracy: R. Dawkins, Rozplatanie tęczy, dz. cyt. 4 Zręczniejszym zwrotem byłoby może nie poezja nauki lecz poetyczność nauki. Autorka pozostaje jednak przy tłumaczeniu M. Betley, ujmując zwrot ten w swoim tekście w cudzysłów. Zwrot dobra poezja nauki określa takie zastosowane w ramach opisu naukowego porównania i metafory, które uznawane są przez Dawkinsa za przydatne dla lepszego wyjaśnienia opisywanych zjawisk. 5 Zob. Carl Sagan, Błękitna kropka. Człowiek i jego przeszłość w kosmosie, przeł. M. Krośniak, Prószyński i S-ka, Warszawa 996, s D. Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. J. Łukasiewicz i K. Twardowski, PWN, Warszawa R. Dawkins, Rozplatanie tęczy, dz. cyt., s. 40.

19 Teilharda de Chardina, krytykując głównie metafory Teilharda de Chardina stosowane w pracy Fenomen człowieka. Tylko dobra poezja nauki, jak sądzi Dawkins, przybliża do prawdy, a symboliczne intuicje pomagają wykryć rzeczywiste podobieństwa i istniejące prawidłowości w obrębie badanej rzeczywistości. Intuicje te prowadzić mogą, jego zdaniem, do największych odkryć, jak np. chemika Kekule twórcę przestrzennego przedstawienia pierścienia benzenu. Broniąc słusznego prawa do umiejętnego posługiwania się symbolem i przenośnią na gruncie nauki, niefortunnie odwołuje się Dawkins do rozróżnienia, które poczynił S.C.Lewis między poezją mentorską, za pomocą której naukowiec, stosując alegorię czy metaforę, wyjaśnia to, co jest już zrozumiałe oraz poezją uczniowską, która za pomocą obrazów poetyckich wspomaga naukowca w rozwikłaniu tajemnic świata, sprzyjając jego własnemu tokowi rozumowania 2. Wydaje się, że Dawkins, nie zawsze jednak w merytorycznie zasadny sposób, uprawia oba jej rodzaje. W Rozplataniu tęczy podejmuje Dawkins dalszą dyskusję z holistycznym stanowiskiem, reprezentowanym m.in. przez J. Lavelocka i L. Margulis. Krytykuje w tej pracy ideę powszechnej symbiozy, traktowanej jako fundament wzajemnych relacji w świecie przyrody, wskazując, iż u podstaw wszelkich symbiotycznych związków znajduje się postulowany przez niego egoizm genów. g) Bóg urojony Najnowsza książka Dawkinsa, The God Delusion (Bóg urojony), wydana w 2006 roku, stanowi dawkinsowską apologię ateizmu. Autor przeprowadza w niej negację Boga, rozumianego jako byt nadnaturalny 3, (stojąc na stanowisku materializmu 4, nie uznaje Dawkins istnienia niczego, co niematerialne). Jednym z określonych we wstępie celów tej książki jest budzenie nowej świadomości, który zostanie osiągnięty, jak pisze Dawkins: jeśli każdy religijny czytelnik, przeczytawszy ją pilnie od deski do deski, stanie się ateistą 5. Polemika z teizmem, którą autor prowadzi w Bogu urojonym, ma najbardziej agresywną, w porównaniu z innymi pracami, postać. Na agresywny charakter stylu polemiki Dawkinsa z teizmem, jeszcze przed ukazaniem się Boga urojonego, wskazywał w książce Bóg i ewolucja Józef Życiński 6. Bóg urojony, w którym wyartykułowanych zostało wiele tez o charakterze ideologicznym, w pełni tę uwagę potwierdza. Pogląd taki wyrażają m.in. piszący o złudzeniach Dawkinsa Joanna Collicutt McGrath i Alister McGrath 7. Ateizm, którego zasadność przyjęcia sugeruje Dawkins, definiuje w Bogu urojonym w niezrozumiały sposób jako: właściwą niezależność myślenia, a w istocie właściwe myślenie w ogóle 8. Teilhard de Chardin, Fenomen człowieka, przeł. K. Waloszczyk, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa S.C. Lewis znany jest m.in. ze zmiany swego światopoglądu z ateistycznego na teistyczny. 3 R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s Materializm wskazywany przeze mnie w poglądach Dawkinsa, rozumiany jest w pracy, jako przekonanie o tym, że istnieje tylko materia, a Bóg, czy też inne przedmioty wiary, jak dusza, czy aniołowie, są iluzją (jak mówi Dawkins urojeniem). 5 R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s J. Życiński, Bóg i ewolucja, dz. cyt., s A. McGrath, J. Collicutt McGrath, Bóg nie jest urojeniem, dz. cyt., s R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s. 3-4.

20 Pisze też: ateizm łączy się na ogół z niezależnością myślenia i niechęcią do podporządkowania się czemukolwiek. Przytoczoną definicję ateizmu i dalsze wskazane wyżej wyjaśnienie, czym on jest, formułuje Dawkins we wstępie do pracy. Dalej zaś, odwołując się do postaci Alberta Einsteina, Carla Sagana, Stevena Weinberga czy Stephena Hawkinga, jako autorytetów nauki, w sposób demagogiczny próbuje udowodnić, iż ateizm najlepiej harmonizuje z postawą badacza świata. Czyni to m.in. poprzez utożsamianie ze sobą pojęć treściowo różniących się, jak np. ateizmu z panteizmem, a deizmu z teizmem. Jak napisze: Panteizm to w gruncie rzeczy taki nieco podrasowany ateizm, podczas gdy deizm to rozwodniony teizm 2. Próbując udowodnić wcześniej (na podstawie, jak napisze: garści cytatów 3 ), iż religijność Einsteina miała charakter panteistyczny, wnioskuje, iż ateizm był dla niego stysfakcjonujacym światopoglądem 4. W Bogu urojonym Dawkins, usiłuje zdeprecjonować wartość religii, która jak sądzi, dotychczas bezpodstawnie uzurpowała sobie możliwość satysfakcjonującego wyjaśniania świata. Wskazuje, iż najwłaściwszą postawą wobec hipotezy Boga i roli, jaką odgrywa ona w procesie wyjaśniania świata, jest sceptycyzm. Dyskutuje, znane z historii myśli europejskiej, argumenty na rzecz istnienia Boga (od przemyśleń na temat istnienia Boga św. Tomasza z Akwinu, poprzez zakład Pascala, do dowodu z twierdzenia Bayesa), usiłując wykazać ich bezpodstawność. Podpierając się autorytetem nauki, polemizuje z przekonaniem o istnieniu jakkolwiek pojętego projektu świata, twierdząc, iż obaliła go teoria doboru naturalnego. Choć teoria doboru naturalnego odnosi się do zagadnienia powstawania gatunków (o czym Dawkins jako biolog z pewnością doskonale wie), wyznacza ona, według niego, także intelektualne standardy o dużo szerszym zastosowaniu. W omawianej pracy, wskazuje także Dawkins, iż moralność ma, jak sądzi, darwinowskie korzenie. Przeprowadzając fundamentalistyczną obronę ewolucjonizmu, Dawkins dyskredytuje w Bogu urojonym wartość religii, teologii i wszelkich teistycznych interpretacji ewolucji. W pracy tej, liczącej w Polskim tłumaczeniu aż 520 stron, usiłuje przekonać, iż religia jest źródłem zła i jako taka stanowi zagrożenie dla ludzkiej cywilizacji. Ponad to, iż jest ona wyrazem infantylizmu. Największym złem, na które wskazuje w Bogu urojonym, jest religijna edukacja dzieci, postrzegana przez niego jako rodzaj indoktrynacji 5. Poglądy wyrażone przez Dawkinsa w Bogu urojonym, zostały skrytykowane na gruncie teologii, przez wspominanych już A. McGratha i J. Collicut McGrath. Autorzy ci zauważają, iż w Bogu urojonym znajdziemy zadziwiająco mało analizy naukowej. Mnóstwo tam pseudonaukowej spekulacji, połączonej z szerszą, kulturową krytyką religii, zapożyczoną ze starszych pism ateistycznych 6. Retoryczna pasja, z jaką wywodzi Dawkins, ma zniwelować, według ich oceny, w tym pseudonaukowym dziele, będącym, jak piszą, zbiorem wygodnych faktoidów (luźno powiązanych i mających pozorować istnienie linii argumentacyjnej), słabość mizernych i wtórnych argumentów. Dogmatyczne przekonanie o własnej słuszności, na wskroś przenikające niektóre odłamy zachodniego ateizmu znakomicie zilustrowane w Bogu urojonym staje w Tamże, s R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s Tamże, s Skoro tak - tłumaczy dalej Dawkins - dlaczego nie miałby być satysfakcjonujący dla każdego przyrodnika. Jeśli zaś dla przyrodnika, to i dla każdego innego człowieka. Przedstawione rozumowanie Dawkinsa, o którym więcej mógły powiedzieć logik, opierające się na wątpliwie uargumentowanej tezie (iż religijność Einsteina miała charakter panteistyczny) i fałszywym utożsamieniu (iż panteizm to ateizm) ma właśnie dla autorki charakter demagogiczny. 5 R. Dawkins, Bóg urojony, dz. cyt., s A. McGrath, J. Collicut McGrath, Bóg nie jest urojeniem, dz. cyt., s. 2.

KARTA KURSU. Podstawy ewolucjonizmu. Basics of evolution. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Podstawy ewolucjonizmu. Basics of evolution. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Podstawy ewolucjonizmu Basics of evolution Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Prof. dr hab. Władysław Zamachowski Zespół dydaktyczny Prof. dr hab. Władysław Zamachowski

Bardziej szczegółowo

Moduł FB3: Filozofia przyrody ożywionej Kod przedmiotu

Moduł FB3: Filozofia przyrody ożywionej Kod przedmiotu Moduł FB3: Filozofia przyrody ożywionej - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Moduł FB3: Filozofia przyrody ożywionej Kod przedmiotu 08.1-WH-FP-FFPO-S16 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Inteligentny projekt a kreacjonizm ewolucyjny

Inteligentny projekt a kreacjonizm ewolucyjny ANNA LEMAŃSKA Instytut Filozofii UKSW Warszawa Inteligentny projekt a kreacjonizm ewolucyjny W swoim wystąpieniu porównam koncepcję inteligentnego projektu ze stanowiskami, które łącznie można określić

Bardziej szczegółowo

Argument teleologiczny

Argument teleologiczny tekst Argument teleologiczny i piąta droga św. Tomasza z Akwinu Argument z celowości 1. W świecie obserwujemy celowe działanie rzeczy, które nie są obdarzone poznaniem (np. działanie zgodnie z prawami

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA FILOZOFICZNE

ZAŁOŻENIA FILOZOFICZNE ZAŁOŻENIA FILOZOFICZNE Koło Wiedeńskie Karl Popper Thomas Kuhn FILOZOFIA A NAUKA ZAŁOŻENIA W TEORIACH NAUKOWYCH ZAŁOŻENIA ONTOLOGICZNE Jaki jest charakter rzeczywistości językowej? ZAŁOŻENIA EPISTEMOLOGICZNE

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy ewolucji. SYLABUS A. Informacje ogólne

Mechanizmy ewolucji. SYLABUS A. Informacje ogólne Mechanizmy ewolucji A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Język Rodzaj Rok studiów /semestr

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Odnowa Biologiczna

KARTA KURSU. Odnowa Biologiczna KARTA KURSU Odnowa Biologiczna Nazwa Nazwa w j. ang. Metodologia nauk przyrodniczych Methodology of the natural science Kod Punktacja ECTS* 2.0 Koordynator Dr hab. Alicja Walosik Zespół dydaktyczny Dr

Bardziej szczegółowo

INTUICJE. Zespół norm, wzorców, reguł postępowania, które zna każdy naukowiec zajmujący się daną nauką (Bobrowski 1998)

INTUICJE. Zespół norm, wzorców, reguł postępowania, które zna każdy naukowiec zajmujący się daną nauką (Bobrowski 1998) PARADYGMAT INTUICJE Zespół norm, wzorców, reguł postępowania, które zna każdy naukowiec zajmujący się daną nauką (Bobrowski 1998) PIERWSZE UŻYCIA językoznawstwo: Zespół form deklinacyjnych lub koniugacyjnych

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych 2011-10-01 Plan wykładu 1 Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych 2 Podział dyscyplin filozoficznych Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych:

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Germanistyka, Wykład I - Wprowadzenie.

Filozofia, Germanistyka, Wykład I - Wprowadzenie. 2010-10-01 Plan wykładu 1 Czym jest filozofia Klasyczna definicja filozofii Inne próby zdefiniowania filozofii 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady 3 Metafizyka Ontologia Epistemologia

Bardziej szczegółowo

Seminarium monograficzne: Filozofia teoretyczna

Seminarium monograficzne: Filozofia teoretyczna monograficzne: Filozofia teoretyczna - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu monograficzne: Filozofia teoretyczna Kod przedmiotu 08.1-WH-FD-SM1-S16 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Filozofia

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

1. Dyscypliny filozoficzne. Andrzej Wiśniewski Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

1. Dyscypliny filozoficzne. Andrzej Wiśniewski Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 1. Dyscypliny filozoficzne Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Pochodzenie nazwy filozofia Wyraz filozofia pochodzi od dwóch greckich słów:

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI

STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI Załącznik nr 1 do Uchwały nr /2012 Senatu UKSW z dnia 25 września 2012 r. STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Nazwa kierunku studiów

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK

ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK CO TRZEBA NAPISAĆ NA MATURZE Na maturze z języka polskiego poziomie podstawowym zdający będą mieli do wyboru dwa tematy wypracowań. Rozwinięcie każdego z nich będzie wymagało

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology D. Wade Hands Dominik Komar Wprowadzenie Sukces intensyfikacja badań na polu metodologicznym

Bardziej szczegółowo

Jaką wizję teorii ewolucji odrzucali neotomiści w I poł. XX wieku? Paweł Polak (Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie)

Jaką wizję teorii ewolucji odrzucali neotomiści w I poł. XX wieku? Paweł Polak (Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie) Jaką wizję teorii ewolucji odrzucali neotomiści w I poł. XX wieku? Paweł Polak (Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie) Za naukę uważane jest u nas w Polsce wszystko to, co może służyć w antyklerykalnej

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Uchwała o zmianach w programie studiów doktoranckich. 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty:

Uchwała o zmianach w programie studiów doktoranckich. 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty: Uchwała o zmianach w programie studiów doktoranckich 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty: a) Konwersatorium I 30 godzin 3 ECTS b) Konwersatorium II 30 godzin 3 ECTS c)

Bardziej szczegółowo

Teoria ewolucji. Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie.

Teoria ewolucji. Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie. Teoria ewolucji Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie. Ewolucja Znaczenie ogólne: zmiany zachodzące stopniowo w czasie W biologii ewolucja biologiczna W astronomii i kosmologii ewolucja gwiazd i wszechświata

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDŹ NA UWAGI POLEMICZNE KS. DRA MARKA SŁOMKI DO MOJEGO ARTYKUŁU O FILTRZE EKSPLANACYJNYM

ODPOWIEDŹ NA UWAGI POLEMICZNE KS. DRA MARKA SŁOMKI DO MOJEGO ARTYKUŁU O FILTRZE EKSPLANACYJNYM POLEMIKI 345 odwoływania się do czynników pozafizycznych. Staje się to szczególnie ważne w świetle uzasadnionych obaw przyrodników, by w wyjaśnianiu świata nie wprowadzać projektanta tam, gdzie powstają

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK SOCJOLOGIA. Zagadnienia na egzamin magisterski na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych II stopnia

KIERUNEK SOCJOLOGIA. Zagadnienia na egzamin magisterski na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych II stopnia KIERUNEK SOCJOLOGIA Zagadnienia na egzamin magisterski na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych II stopnia 1. Podstawowe paradygmaty współczesnej socjologii K_W25 Posiada pogłębioną wiedzę na temat

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Wymagania do przedmiotu Etyka w gimnazjum, zgodne z nową podstawą programową.

Wymagania do przedmiotu Etyka w gimnazjum, zgodne z nową podstawą programową. Wymagania do przedmiotu Etyka w gimnazjum, zgodne z nową podstawą programową. STANDARDY OSIĄGNIĘĆ: Rozwój osobowy i intelektualny uczniów wynikający z ich uczestnictwa w zajęciach etyki podążając za przyjętymi

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Karta przedmiotu. Obowiązkowy. Kod przedmiotu: Rok studiów: Semestr: Język:

Karta przedmiotu. Obowiązkowy. Kod przedmiotu: Rok studiów: Semestr: Język: Karta przedmiotu Nazwa przedmiotu: Stopień studiów: Doktoranckie Seminarium doktorskie Marketing i jego rola we współczesnym biznesie Tryb studiów: niestacjonarne Obowiązkowy Kod przedmiotu: Rok studiów:

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin/zjazd: 2W, 1S

Liczba godzin/zjazd: 2W, 1S Nazwa przedmiotu: Kierunek: Rodzaj przedmiotu: Ogólny nietechniczny do wyboru Rodzaj zajęć: Wyk., Sem. FILOZOFIA, PHILOSOPHY Inżynieria Materiałowa Poziom studiów: forma studiów: Studia I stopnia studia

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY PRZECIW ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY ATEISTYCZNE 1 1. Argument z istnienia zła. (Argument ten jest jedynym, który ateiści przedstawiają jako

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział. Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, drugi stopień

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział. Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, drugi stopień Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, drugi stopień Sylabus modułu: Wybrane zagadnienia współczesnej antropologii (11-R2S- 12-r2_1) 1. Informacje ogólne koordynator

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin Zdzisł aw Gomółk a Doskonalenie funkcjonowania organizacji Difin Recenzent Prof. dr hab. Zbigniew Banaszak Prof. dr hab. Maciej Wiatr w UE i jej efekty. Copyright Difin SA Warszawa 2009. Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Przyrodnicze i kulturowe obrazy świata

Przyrodnicze i kulturowe obrazy świata Przyrodnicze i kulturowe obrazy świata wykład 6 Darwinizm i jego wpływ na współczesne postrzeganie świata dr Mateusz Hohol sem. zimowy 2014/2015 Dlaczego darwinizm jest ciekawy dla badacza obrazów świata?

Bardziej szczegółowo

Obraz nauki i rzeczywistości z perspektywy strukturalizmu Michała Hellera

Obraz nauki i rzeczywistości z perspektywy strukturalizmu Michała Hellera Obraz nauki i rzeczywistości z perspektywy strukturalizmu Michała Hellera Andrzej Stogowski Poznań 9 V 2009 r. Sposób uprawiania przez Michała Hellera nauki i filozofii (resp. filozofii w nauce ) stawia

Bardziej szczegółowo

Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017

Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017 Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017 Olimpiada Historyczna Gimnazjalistów ma charakter zawodów indywidualnych realizowanych zgodnie z regulaminem i terminarzem

Bardziej szczegółowo

6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania

6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania 6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Dwa zagadnienia źródła poznania

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 FILOZOFIA. data zatwierdzenia przez Radę Wydziału. kod programu studiów

PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 FILOZOFIA. data zatwierdzenia przez Radę Wydziału. kod programu studiów PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 data zatwierdzenia przez Radę Wydziału kod programu studiów Wydział Humanistyczny pieczęć i podpis dziekana Studia wyższe na kierunku

Bardziej szczegółowo

I. Plan studiów doktoranckich. 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty:

I. Plan studiów doktoranckich. 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty: Uchwała o zmianach w programie studiów doktoranckich na Wydziale Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji z siedzibą w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych oraz Międzywydziałowych Środowiskowych

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 1/01 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 8 lutego 01 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

Bardziej szczegółowo

METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH

METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH Punktem wyjścia w całym procesie badawczym jest sprecyzowanie problemu badawczego oraz wyznaczenie celów analizy. Będą one miały wpływ na tok postępowania w dalszych fazach tego

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Acta Universitatis Nicolai Copernici Pedagogika XXXI/2015 Nauki Humanistyczno-Społeczne Zeszyt 426. DOI:

Acta Universitatis Nicolai Copernici Pedagogika XXXI/2015 Nauki Humanistyczno-Społeczne Zeszyt 426. DOI: RECENZJE OMÓWIENIA Acta Universitatis Nicolai Copernici Pedagogika XXXI/2015 Nauki Humanistyczno-Społeczne Zeszyt 426 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/aunc_ped.2015.010 Tomasz Różański Wydział Nauk Pedagogicznych

Bardziej szczegółowo

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Ewolucjonizm NEODARWINIZM Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Główne paradygmaty biologii Wspólne początki życia Komórka jako podstawowo jednostka funkcjonalna

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody - Filozofia Eleatów i Demokryta

Filozofia przyrody - Filozofia Eleatów i Demokryta 5 lutego 2012 Plan wykładu 1 Filozofia Parmenidesa z Elei Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii 2 3 4 Materializm Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej

Bardziej szczegółowo

POJECIE BYTU I NICOŚCI W TEORII KWANTOWEJ A

POJECIE BYTU I NICOŚCI W TEORII KWANTOWEJ A POJECIE BYTU I NICOŚCI W TEORII KWANTOWEJ A RZECZYWISTOŚĆ Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wóycickiego 1/3, 01-938 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: PEDAGOGIKA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia wraz z uzasadnieniem

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: PEDAGOGIKA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia wraz z uzasadnieniem EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: PEDAGOGIKA Poziom kształcenia Profil kształcenia Tytuł zawodowy absolwenta studia I stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia

Bardziej szczegółowo

http://server.phys.us.edu.pl/~ztpce/

http://server.phys.us.edu.pl/~ztpce/ Pokazany poniżej wykaz bardzo dobrych pozycji literatury popularnonaukowej na wskazane tematy można znaleźć na stronie internetowej Zakładu Teorii Pola i Cząstek Elementarnych Instytutu Fizyki Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16 SPIS TREŚCI P r z e d m o w a... 5 P r z e d m o w a do d r u g i e g o w y d a n i a... 7 P r z e d m o w a do t r z e c i e g o w y d a n i a... 9 P r z e d m o w a do c z w a r t e g o w y d a n i a...

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. prof. Edwarda F. Szczepanika w Suwałkach SYLLABUS na rok akademicki 2016/2017

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. prof. Edwarda F. Szczepanika w Suwałkach SYLLABUS na rok akademicki 2016/2017 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. prof. Edwarda F. Szczepanika w Suwałkach SYLLABUS na rok akademicki 06/07 Tryb studiów Niestacjonarne Nazwa kierunku studiów Studia Podyplomowe w zakresie Przygotowania

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI DO DZIAŁU:

SCENARIUSZ LEKCJI DO DZIAŁU: Autorka: Małgorzata Kacprzykowska SCENARIUSZ LEKCJI DO DZIAŁU: Wprowadzenie do filozofii Temat (4): Dlaczego zadajemy pytania? Cele lekcji: poznanie istoty pytań filozoficznych, stawianie pytań filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Ogólna metodologia nauk SYLABUS A. Informacje ogólne. Semiotyka kognitywna, Konceptualizacja i definiowanie

Ogólna metodologia nauk SYLABUS A. Informacje ogólne. Semiotyka kognitywna, Konceptualizacja i definiowanie Ogólna metodologia nauk SYLABUS A. Informacje ogólne Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu Rodzaj przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Stanisław Juszczyk "Technologia informacyjna w polskiej szkole. Stan i zadania", Bronisław Siemieniecki, Toruń, 2002 : [recenzja] Chowanna 1,

Stanisław Juszczyk Technologia informacyjna w polskiej szkole. Stan i zadania, Bronisław Siemieniecki, Toruń, 2002 : [recenzja] Chowanna 1, Stanisław Juszczyk "Technologia informacyjna w polskiej szkole. Stan i zadania", Bronisław Siemieniecki, Toruń, 2002 : [recenzja] Chowanna 1, 207-210 2003 Chowanna Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Podział nauk Arystoteles podzielił wszystkie dyscypliny wiedzy na trzy grupy:

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK SOCJOLOGIA Pytania na egzamin licencjacki Studia stacjonarne i niestacjonarne I stopnia Obowiązują od roku akad.

KIERUNEK SOCJOLOGIA Pytania na egzamin licencjacki Studia stacjonarne i niestacjonarne I stopnia Obowiązują od roku akad. KIERUNEK SOCJOLOGIA Pytania na egzamin licencjacki Studia stacjonarne i niestacjonarne I stopnia Obowiązują od roku akad. 2015/2016 Egzamin licencjacki jest ostatnim etapem weryfikacji efektów kształcenia.

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu: Współczesne koncepcje raportowania finansowego spółek w warunkach rynku kapitałowego. Obowiązkowy

Nazwa przedmiotu: Współczesne koncepcje raportowania finansowego spółek w warunkach rynku kapitałowego. Obowiązkowy Karta przedmiotu Seminarium doktorskie Nazwa przedmiotu: Stopień studiów: Doktoranckie Współczesne koncepcje raportowania finansowego spółek w warunkach rynku kapitałowego Tryb studiów: stacjonarne Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa.

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa. KAPITAŁ W PRZEDSIĘBIORSTWIE I JEGO STRUKTURA Autor: Jacek Grzywacz, Wstęp W opracowaniu przedstawiono kluczowe zagadnienia dotyczące możliwości pozyskiwania przez przedsiębiorstwo kapitału oraz zasad kształtowania

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych O CO CHODZI W TYM ARGUMENCIE Argument ten ma pokazać, że istnieje zewnętrzna przyczyna wszechświata o naturze wyższej niż wszystko, co

Bardziej szczegółowo

Dlaczego matematyka jest wszędzie?

Dlaczego matematyka jest wszędzie? Festiwal Nauki. Wydział MiNI PW. 27 września 2014 Dlaczego matematyka jest wszędzie? Dlaczego świat jest matematyczny? Autor: Paweł Stacewicz (PW) Czy matematyka jest WSZĘDZIE? w życiu praktycznym nie

Bardziej szczegółowo

O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ

O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ Jak określa się inteligencję naturalną? Jak określa się inteligencję naturalną? Inteligencja wg psychologów to: Przyrodzona, choć rozwijana w toku dojrzewania i uczenia

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant 2011-10-01 Plan wykładu 1 Immanuel Kant - uwagi biograficzne 2 3 4 5 6 7 Immanuel Kant (1724-1804) Rysunek: Immanuel Kant - niemiecki filozof, całe życie

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne podstawy kognitywistyki religii K O N R A D T A L M O N T - K A M I N S K I U M C S

Teoretyczne podstawy kognitywistyki religii K O N R A D T A L M O N T - K A M I N S K I U M C S Teoretyczne podstawy kognitywistyki religii K O N R A D T A L M O N T - K A M I N S K I U M C S Plan Kognitywistyka religii Główne tezy Podstawy i problemy Racjonalność ograniczona Religia i prospołeczność

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z biologii

Przedmiotowy system oceniania z biologii Przedmiotowy system oceniania z biologii Poziom podstawowy 1. Cele kształcenia - wymagania ogólne I. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie informacji. Uczeń odbiera, analizuje i ocenia informacje pochodzące

Bardziej szczegółowo

Współpraca międzynarodowa miast województwa łódzkiego

Współpraca międzynarodowa miast województwa łódzkiego WYŻSZA SZKOŁA STUDIÓW MIĘDZYNARODOWYCH W ŁODZI WYDZIAŁ STUDIÓW MIĘDZYNARODOWYCH I DYPLOMACJI Michał Adamski Współpraca międzynarodowa miast województwa łódzkiego Praca doktorska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Szanowny Studencie, ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA bardzo prosimy o anonimową ocenę osiągnięcia kierunkowych efektów kształcenia w trakcie Twoich studiów. Twój głos pozwoli

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu

Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) Kod przedmiotu 06.4-WI-ArchKP-wyb.zag.z filozofii-

Bardziej szczegółowo

Wstęp do pisania i redagowania tekstów naukowych

Wstęp do pisania i redagowania tekstów naukowych Wstęp do pisania i redagowania tekstów naukowych - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Wstęp do pisania i redagowania tekstów naukowych Kod przedmiotu 09.0-WH-FiPlP-PKP-RTN-L-S14_pNadGenDURJ5

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Jak to się zaczęło??? W latach 30 badacze doszli do wniosku, że neoklasyczna metoda badawcza nie odpowiada na

Bardziej szczegółowo

Spór o poznawalność świata

Spór o poznawalność świata ROMAN ROŻDŻEŃSKI FILOZOFIA A RZECZYWISTOŚĆ Spór o poznawalność świata Wydawnictwo WAM Kraków 2012 Spis treści Przedmowa 11 Rozdział I Myślenie filozoficzne w cieniu zwątpienia 15 1. Wprowadzenie 15 2.

Bardziej szczegółowo

Genocentryzm jako współczesna wersja darwinizmu i jego implikacje dla rozumienia świata i człowieka

Genocentryzm jako współczesna wersja darwinizmu i jego implikacje dla rozumienia świata i człowieka Anna Marek-Bieniasz Genocentryzm jako współczesna wersja darwinizmu i jego implikacje dla rozumienia świata i człowieka 1. Najważniejsze źródła genocentryzmu Poglądy wewnątrz ewolucjonizmu wskazujące,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

NOWY egzamin maturalny

NOWY egzamin maturalny NOWY egzamin maturalny z BIOLOGII Komentarze ekspertów Poniżej znajdziesz komentarze naszych ekspertów do Informatora CKE na temat matury 2015. Zobacz, jakie umiejętności i wiadomości będą sprawdzane podczas

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: PRACA SOCJALNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: PRACA SOCJALNA EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: PRACA SOCJALNA Poziom kształcenia Profil kształcenia Tytuł zawodowy absolwenta Obszar wiedzy Dziedzina Dyscyplina studia I stopnia praktyczny licencjat obszar nauk

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA. Studia stacjonarne

FILOZOFIA. Studia stacjonarne FILOZOFIA Studia stacjonarne I stopnia Studia filozoficzne I stopnia na kierunku filozofia prowadzone są w ramach dwóch specjalności: Filozofia teoretyczna Kognitywistyka Studia na każdej specjalności

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 182/09/2013 Senatu UR z 26 września 2013 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZDROWIE PUBLICZNE I STOPNIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZDROWIE PUBLICZNE I STOPNIA EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZDROWIE PUBLICZNE I STOPNIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopnia praktyczny licencjat I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach

Bardziej szczegółowo

David Hume ( )

David Hume ( ) David Hume (1711-1776) Chciał być Newtonem nauk o człowieku. Uważał, że wszystkie nauki (oprócz matematyki i logiki), również filozofia, powinny kierować się metodą eksperymentalną, opartą na doświadczeniu.

Bardziej szczegółowo

O argumentach sceptyckich w filozofii

O argumentach sceptyckich w filozofii O argumentach sceptyckich w filozofii - Czy cokolwiek można wiedzieć na pewno? - Czy cokolwiek można stwierdzić na pewno? Co myśli i czyni prawdziwy SCEPTYK? poddaje w wątpliwość wszelkie metody zdobywania

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika... (Nazwa kierunku studiów)

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika... (Nazwa kierunku studiów) Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika... (Nazwa kierunku studiów) studia pierwszego stopnia Rok: I Przedmiot: Retoryka Rhetoric Semestr: II Rodzaje zajęć i liczba godzin: Studia stacjonarne Studia

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Studia stacjonarne WF AIK NAZWA PRZEDMIOTU: SEMINARIUM MAGISTERSKIE NAZWA PRZEDMIOTU PO ANGIELSKU: MA DIPLOMA SEMINAR I. KARTA PRZEDMIOTU CELE PRZEDMIOTU C1. Analiza wybranych

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 4 do uchwały nr 440/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Europeistyka poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo