Technologia chłodnicza żywności - Technologia i technika zamrażania, Zamrażalnicze zamiany jakości i właściwości produktów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Technologia chłodnicza żywności - Technologia i technika zamrażania, Zamrażalnicze zamiany jakości i właściwości produktów"

Transkrypt

1 Technologia chłodnicza żywności - Technologia i technika zamrażania, Zamrażalnicze zamiany jakości i właściwości produktów Zamrażanie jako technika utrwalania żywności Pod koniec trzeciej dekady XX w. w USA opatentowano i wdrożono do przemysłu technologię utrwalania żywności w niskiej temperaturze, której efektem było wkrótce wprowadzenie na rynek nowej grupy produktów zamrożonych. To typowo amerykańskie, pionierskie osiągnięcie z czasem przekształciło się w odrębną, nowoczesną wielobranżową dziedzinę przetwórstwa spożywczego. Przemysłowe zamrażalnictwo żywności dysponuje możliwościami pozyskiwania sezonowo występujących surowców w optymalnym stadium ich przydatności technologicznej oraz nieosiągalnymi przy użyciu innych technik metodami ich utrwalania i przetwarzania. Jako podstawową, makroekonomiczną funkcję zamrażalnictwa żywności wymienia się integrację produkcji rolnej z przetwórstwem spożywczym i rynkiem konsumenckim. Liczne pochodne tej funkcji sprawiają, że znaczenie zamrażalnictwa we współczesnej gospodarce żywnościowej trudno przecenić. Zapewnia ono ograniczanie wciąż jeszcze dużych strat surowców i produktów, przedłuża okresy zachowania ich wysokiej jakości, skutecznie pokonując czas i przestrzeń warunkuje ich stałą dyspozycyjność, sprzyja racjonalnej dystrybucji i rozwojowi międzykontynentalnej wymiany towarowej. W warunkach zwiększającej się ludności globu, ograniczonych zasobach energii i praktycznie wyczerpanego areału ziemi pod uprawy, uzasadnione są obawy przed niedoborem żywności. Przy rosnącym (w tempie ok. 20% rocznie) poborze energii w nowoczesnej produkcji żywności, wyżywienie świata w coraz większym stopniu zależeć będzie nie od zwiększania jej podaży, lecz ograniczenia strat. Zamrażanie jest najmniej destrukcyjną, najbardziej naturalną, racjonalną i efektywną metodą utrwalania żywności. Optymalnie zachowuje ono żywieniowe i sensoryczne walory produktów, przy zużyciu 4-6-krotnie mniej energii niż na ich wytworzenie. Dzięki swym zaletom, dostosowaniu do zmieniających się warunków bytowych i wymagań współczesnych społeczeństw oraz wyjątkowo innowacyjnej ofercie handlowej, zamrażalnictwo systematycznie umacnia swą pozycję na globalnym rynku żywnościowym. Przemysłowo zamrażane produkty są żywnością bezpieczną, o poziomie zakażenia drobnoustrojami oraz zawartości substancji niepożądanych znacznie poniżej granic tolerancji. Przyjmuje się, że produkty zamrożonej poniżej <-12 C są w pełni zabezpieczone przed mikrobiologicznymi formami psucia się. Pomimo wysoce pozytywnej oceny efektów zamrażania, procesowi temu towarzyszą również pewne niekorzystne przemiany jakościowe. Zapoczątkowane podczas zamrażania i pogłębione w toku

2 dalszej obróbki chłodniczej, nie zawsze są one w pełni odwracalne. Stopień zaawansowania tych zmian i ich odwracalności zależy od właściwości i wyjściowej jakości surowców i produktów oraz stosowanej technologii ich przetwarzania i zamrażania. Dla wielu produktów (mięso, ryby) dopracowano technologię zamrażania, pozwalającą zachować ich naturalne właściwości, porównywalne z walorami świeżej żywności. Niektóre produkty wymagaj ą stosowania dodatkowych zabiegów, j eszcze inne wykazują po rozmrożeniu znaczące różnice w porównaniu do produktów świeżych. W takich przypadkach, kiedy możliwe jest ograniczenie się tylko do schładzania produktów, temu procesowi należy przyznać pierwszeństwo. Obecnie i w dającej się przewidzieć przyszłości, w zakresie utrwalania żywności nie należy oczekiwać konkurencyjnej techniki o podobnych walorach użytkowych. Schładzanie j est znacznie mniej energochłonne i również nie powodujące następstw jakościowych, nie zapewnia jednak dostatecznej dyspozycyjności produktów. Zmiany strukturalne w mrożonej żywności W produktach żywnościowych o budowie tkankowej, przemianie fazowej podczas zamrażania towarzyszą również zmiany ich tekstury i właściwości funkcjonalnych. W tkankach roślinnych zmiany strukturalne występują w obrębie łańcuchów celulozowych, natomiast w tkankach zwierzęcych w ich łańcuchach białkowych. Przemysłowe techniki zamrażania wywołują zawsze określone zmiany ultrastrukturalne, uchwytne mikroskopią elektronową, ale na ogół nie powodujące uszkodzeń struktur tkankowych i spadku walorów użytkowych produktów. Zakłada się, że tak długo jak kryształy lodu powstaj ą w miej scu przyżyciowego występowania tworzących je cząsteczek wody - nie następują poważniejsze uszkodzenia struktury. Zamrażalnicze zmiany strukturalne w tkankach roślinnych są większe niż w tkankach zwierzęcych. Obejmują one: plazmolizę (zjawisko koagulacji plazmy i odciągania wody, wpływające na zanik funkcji życiowych tkanek), utratę półprzepuszczalności membran komórkowych (powodują wymieszanie i ługowanie składników), rozluźnienie struktur komórkowych (wyciek wody z cząsteczek pektyn i spadek ich funkcji wiązania komórek). Zamrażanie pogłębia również zmiany strukturalne, wywołane obróbką cieplną produktów przed zamrożeniem (np. w blanszowanych warzywach). Zmiany strukturalne zależą od budowy i funkcji komórek roślinnych. Mniej podatne na nie są włókniste tkanki warzyw o komórkach grubościennych niż delikatne tkanki i komórki owoców. Lepszą przydatność wykazują wyselekcjonowane odmiany o zwięzłej konsystencji miąższu. Zmiany ultrastrukturalne maleją ze wzrostem zawartości skrobi w komórkach i suchej substancji w tkankach. Młode komórki są bardziej odporne na te zmiany niż komórki stare. Mechanizm zmian strukturalnych w zamrażanych owocach i warzywach jest mało znany. Wg Seböka [37] są one powodowane wzrostem ciśnienia, towarzyszącym przemianie fazowej roztworów wewnątrzkomórkowych, które wymarzając w dalszej fazie procesu szybko zwiększają swą objętość. Istotnie lepsze zachowanie konsystencji truskawek i malin przynosi zamrażanie kriogeniczne. Podczas zamrażania fluidyzacyjnego truskawek o zróżnicowanej jakości obserwuje się rozrywanie w podmuchu powietrza owoców o słabszej konsystencji i osadzanie ich cząstek na powierzchni innych owoców (zjawisko określane żargonowo jako choinki"). Zamrażalnicze zmiany strukturalne w tkankach zwierzęcych o prostszej budowie są bardziej

3 ograniczone. Nawet kilkukrotne kontrolowane zamrażanie i rozmrażanie powodują jedynie niewielkie zmiany w ultrastrukturze produktów. Zamrażane tkanki ryb zmiennocieplnych są podatniejsze na te zmiany niż mięso i drób. Największe nasilenie niekorzystnych zmian zamrażal-niczych obserwuje się we frakcji białkowej produktów. Polegają one na określanych jako denaturacja mroże-niowa" procesach dezorganizacji struktury przestrzennej makrocząsteczek. Podatne na te zmiany są zwłaszcza białka miofi brylarne i retikulum, przy niewielkich zmianach białek sarkoplazmy [48]. Białka ryb (zwłaszcza sarkomiozyn) są na te zmiany bardziej podatne niż białka zwierząt stałocieplnych, w drobiu są one wyraźniej sze w mięśniach ciemnych niż jasnych. Za główną przyczynę zmian frakcji białkowej uważa się spadek ilości dostępnej wody, mechaniczne uszkodzenia struktury mięśni przez kryształy lodu i wzrost stężenia substancji rozpuszczalnych w niewymrożonej części roztworów tkankowych [38]. Warunkiem stabilności natywnej struktury białek jest utrzymywanie wody przez ich grupy funkcyjne o energii wiązania większej od uwalnianej przy przemianie fazowej wody w lód. Duże znaczenie mają interakcje białek miofi brylarnych z wodą, które określają zachowanie produktów podczas procesów technologicznych. Dopiero zaawansowane zmiany stają się nieodwracalne. Wiąże się to z rozpadem pośrednich wiązań stabilizujących strukturę białek (rys. 1) i naruszeniem biologicznie ważnych właściwości funkcjonalnych [38]. Najbardziej typowe zmiany frakcji białkowej, to spadek rozpuszczalności, zdolności wiązania wody i pęcznienia, zwiększanie wycieku rozmrażalniczego i pogorszenie konsystencji. W typowych warunkach przemysłowych, zmiany białek nie są zbyt istotne. W temperaturach <-5 C ich szybkość znacznie maleje, m.in. ograniczana zmianami właściwości pozostałego roztworu (lepkość, siły jonowej, ph). Niewielkie na ogół są straty białek i produktów ich degradacji. W większości przypadków trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy zaistniałe zmiany przekraczają już trudną do zdefi niowania granicę rzeczywistych zmian denaturacyjnych. Wpływ szybkości zamrażania na jakość produktów Przez wiele lat ścierały się kontrowersyjne opinie na temat wpływu szybkości procesu na jakość zamrażanych produktów. Wielu badaczy prowadziło wnikliwe studia tego procesu, w wyniku czego istnieje dziś dość dokładny obraz przemian, jakie zachodzą w produktach, w różnych warunkach ich zamrażania. Nie stwierdzono ogólnej zależności między szybkością zamrażania i jakością zamrożonych produktów. Wpływ ten był w przeszłości mocno przeceniany, obecnie przyjmuje się, że wrażliwość produktów na szybkość zamrażania jest istotnie zróżnicowana. Produkty tkankowe o mniej zwartej konsystencji doznają z reguły większych uszkodzeń. Zwykle wyróżnia się pod tym względem 4 grupy produktów [15]: 1 - produkty, na które szybkość zamrażania praktycznie nie ma wpływu (o dużej zawartości suchej substancji, przetłuszczone mięso, część potraw); 2 - produkty mało wrażliwe na szybkość, przy zachowaniu pewnej wartości minimalnej (ryby, chude mięso, potrawy zawierające skrobię); 3 - produkty poprawiające jakość przy wzroście szybkości (produkty roślinne o małej suchej substancji, ale jędrnej tkance); 4 - produkty zachowujące dobrą jakość tylko przy szybkim i ultraszybkim zamrażaniu (m.in. maliny, pomidory, ogórki). Istnieją próby uściślenia szybkości przemysłowych procesów zamrażania, zalecanych dla poszczególnych grup produktów. Dla produktów 2. grupy proponuje się przyjąć minimalne wartości szybkości procesu na poziomie 0,3 cm/h lub 0,5-1,0 K/min., dla produktów 3. grupy jako optymalne odpowiednio wartości 8 cm/h lub 3-6 K/min. Doświadczalnie ustalono, że szybkość zamrażania w > 2

4 cm/h jest wystarczająca dla zachowania właściwej struktury większości produktów żywnościowych o budowie tkankowej. Na podstawie cech zewnętrznych możliwe jest jedynie rozróżnienie produktów zamrażanych przy skrajnych szybkościach procesu (np. <0,1 i >10 cm/h). Zmiany wyróżników sensorycznych i mikroskładników produktów Jakość żywności jest określana nie tylko przemianami w obrębie ich podstawowych składników, ale także (często przede wszystkim) zmianami ich mikroskładników, które na proces zamrażania reagują w różny sposób. Mikroskładniki o rozproszeniu cząsteczkowym, w stanie naturalnym chemicznie stabilne (sole mineralne, proste cukry, kwasy organiczne, elementy śladowe), podczas zamrażania nie ulegają istotnym zmianom. Ich straty są możliwe jedynie w fazie obróbki wstępnej. W warunkach powszechnej dostępności tlenu, wiele mikroskładników żywności narażonych j est na procesy utleniania. Tylko w tłuszczach i lipidach zmiany oksydacyjne ujawniają się dopiero podczas przechowywania zamrożonych produktów. Szczególne znaczenie mają przemiany mikroskładników, którym towarzyszą uchwytne zmiany cech produktów, współokreślające ich jakość sensoryczną. Ważny wyróżnik jakości stanowi barwa produktów, często wyprzedzająca inne zmiany sensoryczne. Można podać wiele przykładów takich przemian, np. ciemnienie owoców o miąższu jasnym (utlenianie bezbarwnych polifenoli do chinonów) i czerwonym (przemiany antocyjanów), konwersja chlorofi lów do feofi tyny w warzywach zielonych. Zachowanie wielu barwników w niskiej temperaturze jest dotąd mało znane. Wysiłki technologów zmierzają do zachowania naturalnej barwy produktów poprzez eliminowanie aktywności enzymów, obniżanie temperatury, ograniczanie dostępu tlenu i światła, zmiany odczynu, dodatki przeciwutleniaczy. Zmiany barwy mięsa wiążą się z przemianami barwników mięśniowych i polegają na przechodzeniu zredukowanej mioglobiny Mb w formę utlenowaną (oksymioglobina MbO ) lub utlenioną (metmioglobina MMb). W mięsie po zamrożeniu dominują Mb i MbO2, nadające mu naturalną czerwoną barwę. Niekorzystne zmiany barwy na brązową obserwuje się po ok. 4 tygodniach przechowywania w temperaturze -18 C, przy wzroście MMb >40%.

5 Często występują brązowe przebarwienia powierzchni filetów rybnych mrożonych na morzu (wynik utleniania chromoproteidów i reakcji Maillarda). Szczególna forma brązowienia mięśni występuje przy zamrażaniu tuńczyków. Skuteczne ograniczenie tych zmian wymaga stosowania temperatury <-45 C. Zmiany barwy produktów mrożonych mogą być również wynikiem powierzchniowej ususzki produktów. Przy lekkim wysuszeniu powierzchnia mięsa zabarwia się na kolor brązowoczerwony, owoce i warzywa tracą naturalny połysk i matowieją. W późniejszym stadium pojawia się odcień szarożółty i miejsca lokalnie odwodnionych tkanek o innym zabarwieniu. W pełni odwracalnym zjawiskiem jest optyczny efekt wybielenia, powstający w wyniku tworzenia się drobnokrystalicznej struktury szybko zamrażanych powierzchniowych warstw produktów (korzystny w odniesieniu do drobiu, niekorzystny dla mięsa). Osłabienie aromatu owoców następuj e głównie w wyniku rozkładu typowych dla nich estrów zapachowych pod wpływem enzymów tkankowych lub kwasów przenikających z uszkodzonych komórek na zewnątrz. Wysokie ciśnienie cząstkowe substancji aromatycznych umożliwia ich bezpośrednie przechodzenie do otoczenia. Lotne substancje zapachowe porywane są także przez cząsteczki sublimującej pary wodnej. Przyczyną wielu niekorzystnych zmian zapachowych mogą być uboczne efekty określonych interakcji zachodzących pomiędzy składnikami produktów lub współdziałania tlenu atmosferycznego z enzymami oksydacyjnymi. Istotny wyróżnik jakości zamrażanych produktów stanowi konsystencja, podlegająca przemianom m.in. w wyniku przekształceń strukturalnych, procesów denaturacji białek i hydrolizy tłuszczów. Można przyjąć, że w zasadzie każdy proces przebiegający w produktach żywnościowych podczas ich zamrażania i przechowywania może mieć określone następstwa sensoryczne.

6 Jakość mrożonej żywności zależy również od strat fizjologicznie ważnych składników, określających w znacznym stopniu ich wartość żywieniową. Sceptycznie odnieść się należy do nie znajdującej naukowego potwierdzenia hipotezy o pozytywnym wpływie zamrażania na wzrost przyswa-jalności niektórych mikro składników mrożonej żywności, m.in. żelaza, witamin grupy B, czy wartościowych frakcji albumin. Straty witamin podczas zamrażania zależą od ich charakteru chemicznego, początkowej zawartości w surowcach oraz parametrów zamrażania i przechowywania. Największe str ty od 20 do 50% zawsze występują podczas przetrzymywania przed przerobem i w procesie blanszowania warzyw. Przemiana kwasu askorbinowego KA w mrożonych owocach i warzywach polega na zwykle enzymatycznym utlenianiu do kwasu dehydroaskorbinowego KDA i następnie kwasu 2,3-diketogulonowego. Dwa pierwsze składniki są fi zjologicznie aktywne (sumę KA + KDA określa się jako witaminę C), trzeci jest bez wartości. Różne źródła podają nieco odmienne dane dotyczące strat witaminy C podczas przemysłowego zamrażania owoców i warzyw; wg źródeł niemieckich [10] nie przekraczają one 10%. Wyższe straty zamrażania warzyw (w wyniku większego ph i dodatkowych strat blanszowania), rzędu 20-40% są kompensowane mniejszymi stratami przechowalniczymi. Wyliczono, że średni spadek witaminy C podczas przechowywania 17 krajowych odmian truskawek wynosi ok. l%o wartości wyjściowej dziennie w temperaturze -18 C. Niezależnie od postępującego spadku ogólnej ilości witaminy C w zamrożonych owocach obserwuje się niekorzystne zmiany w proporcjach obu j ej frakcji (rys. 2). Udział KDA wzrasta po obróbce zamrażalniczej w wiśniach z 52 do 93%, w malinach z 66 do 80%, w truskawkach z 78 do 82%. W

7 mrożonych morelach, brzoskwiniach i śliwkach witamina C występuje praktycznie tylko w postaci kwasu dehydroaskorbinowego. Dodatek cukru suchego lub syropu wpływa korzystnie na zachowanie witaminy C (ograniczenie aktywności enzymów i kontaktu z tlenem atmosferycznym). Warto tu może przestrzec, że przy niekiedy praktykowanym, bardzo powolnym zamrażaniu owoców z cukrem w dużych beczkach, jako półprodukt do dalszego przetwórstwa, mogą występować zmiany fermentacyjne. Dane literaturowe dotyczące strat innych witamin w produktach zamrożonych są nader skąpe. W produktach zwierzęcych stwierdza się pewne straty witamin z grupy B. Zależą one od rodzaju substratu i występują głównie w fazie obróbki wstępnej oraz podczas rozmrażania. Względną stabilność wykazuje niacyna i kwas pantotenowy, nieco mniej szą pirydoksyna, tokoferol i rybofl awina, najmniejszą tiamina.

8 Podczas zamrażania znacznie zmieniają się podstawowe właściwości produktów żywnościowych. Dotyczy to zarówno widocznych cech zewnętrznych, jak i właściwości cieplno-fizycznych. Zewnętrzne zmiany zamrażanych produktów Produkty zamrożone różnią się od schłodzonych głównie rzucającą się w oczy sztywną strukturą. Twardość stanowi zewnętrzny przejaw bardziej subtelnych zmian cech mechanicznych produktów. W większości z nich występują takie cechy jak plastyczność i sprężystość, w cieczach płynność. Cechy te zmieniają się podczas zamrażania wraz ze zmianą stanu produktów. Poniżej Tkr tkanka mięśniowa produktów zwierzęcych wykazuje np. cechy określane jako sprężysto-plastyczne, z postępującą w miarę obniżania temperatury przewagą sprężystości, która w temperaturze -65 C staje się cechą dominującą. Powierzchnie zamrożonych produktów wykazują niekiedy żywsze zabarwienie, stanowiące efekt optyczny wywołany przez kryształy lodu. W przeciwieństwie do większości cieczy, wymrożenie wody powoduje wzrost objętości - maksymalny do 9% przy zamrażaniu czystej wody. Szybkie zamrażanie lepiej zachowuje stan uporządkowania cząsteczek wody oraz ogranicza rozszerzalność i towarzyszące jej niekorzystne zjawiska, wywołane efektem rozsadzania przez wymarzającą wodę. Zmiany objętościowe zamrażanych produktów są mniejsze, ze względu na fakt, że nie składają się one z samej wody, nie cała woda podlega zamrożeniu, a ponadto produkty o budowie tkankowej posiadają wewnętrzne przestrzenie powietrzne. Średni przyrost objętości żywności po zamrożeniu wynosi ok. 6% ze znacznymi odchyleniami (np. pulpa truskawkowa zwiększa objętość o 8,2% gdy całe truskawki tylko o 3%). Wzrost objętości zwiększa ciśnienie wewnętrzne w obrębie zamrażanych produktów nawet do 1,2 MPa (Lorentzen), co powodować może szkodliwe oddziaływania na strukturę tkankową. Z tych względów tak znaczne zmiany objętości powinny być brane pod uwagę podczas projektowania aparatów zamrażalniczych. Jednocześnie w procesie zamrażania, z obniżeniem temperatury <Tkr, w wyniku wzrastającego udziału lodu o gęstości mniejszej od wody (odpowiednio 917 i 1000 kg/m3) o ok. 10% maleje również gęstość zamrażanych produktów. Zmiany właściwości cieplno-fizycznych produktów W procesie zamrażania zasadniczo zmieniają się takie istotne właściwości produktów, jak ciepło właściwe C, przewodność cieplna X i przewodność temperaturowa (dy-fuzyjność cieplna) a. Właściwości te w temperaturach >Tkr są w przybliżeniu stałe, jednak w fazie przemiany fazowej wykazują zmiany, podlegające takiej samej zależności funkcjonalnej od temperatury, jak ilość wymrażanej w produktach wody co. Wobec zestawionych poniżej, zasadniczo odmiennych właściwości cieplno-fi zycznych wody i lodu, ich zmiany w zamrażanych produktach - przy braku ostro zaznaczonego punktu zamarzania - następują stopniowo, w istocie w sposób ciągły w szerokim zakresie temperatury wewnętrznej (od Tkr do ok. -35 C), przy szczególnym nasileniu w początkowej, krytycznej fazie procesu (do ok. -5 C).

9 Złożoną zależność współczynników cieplnofi zycznych zamrażanego mięsa od j ego temperatury wewnętrznej przedstawia wykres na rysunku 3. Praktycznie do wyznaczania tych właściwości stosuje się wyprowadzone z prawa Raoulta wzory uproszczone w ogólnej postaci: X z =X o ±A*W*w Pozwalają one orientacyjnie określić badaną właściwość zamrażanego produktu XZ na podstawie jej znanej wartości >Tkr -X0 oraz odchylenia, obliczonego w oparciu o zawartość wody w produkcie W i stopień j ej wymrożenia co przy danej temperaturze wewnętrznej T. Liczbowe wartości współczynników korekcyjnych A we wzorze stanowią różnicę pomiędzy doświadczalnie ustalonymi wartościami tych współczynników dla wody i lodu. Podstawiając te dane do wzoru ogólnego uzyskuje się podane niżej wzory, określające wartość danej cechy w trakcie zamrażania produktu: Na zmianę właściwości cieplnych zamrażanych produktów wpływać mogą również niektóre zabiegi technologiczne (np. rozdrabnianie, niszczące struktury tkankowe oraz ogrzewanie w środowisku wody) wg [15]. Ciepło właściwe produktów podlega prawu addytywności i stanowi sumę iloczynów ciepła właściwego wszystkich składników C i ich ułamków masowych x i : C = E c i * x i Ciepło właściwe w temperaturach <Tkr określa wzór uproszczony: C = 4,187 * W + C ss (1 - W) gdzie: W-zawartość wody, C ss - średnie ciepło wł. suchej substancji = 1,256 kj/(kg. K). W obszarze zamrażania na zmianę ciepła właściwego produktów istotnie wpływa wydzielanie się znacznych ilości ciepła przemiany fazowej (335 kj/kg), stanowiące efekt spadku energii kinetycznej cząsteczek w strukturach kryształów lodu. Szczególnie skomplikowany charakter mają przemiany ciepła w krytycznej strefi e procesu, gdzie na malejące jawne ciepło właściwe samych produktów C pz raptownie nakłada się utajone ciepło zamarzania wody Q w, określone relacją: Q = (w 1 - w 2 )*L e *W gdzie: w 1 -w 2 - ilość wymrożonej wody, L e - ciepło przemiany fazowej jednostki masy wody o 1 K, W - względna zawartość wody w produkcie.

10 Zachodzące podczas zamrażania zmiany entalpii, konieczne dla obniżenia temperatury jednostki masy zamrażanego produktu o 1 K dotyczą całkowitego ciepła właściwego C zw, obejmującego zarówno ciepło właściwe samych produktów C pz, jak i ciepło ich przemiany fazowej Q w : C zw = C pz + C w Zarówno C pz, jak i C zw są funkcjami zależnymi od temperatury o zupełnie odmiennym przebiegu w obszarze zamrażania, co przedstawiono porównawczo na wykresach a i b na rysunku 4. Jak wynika z porównania obu wykresów nałożenie się ciepła przemiany fazowej na monotoniczną, malejącą funkcję C pz = f (T) istotnie zmienia charakter funkcji C zw = f (T) i jej przebieg < Tkr. Wysoka wartość całkowitego ciepła właściwego (charakterystyczne piki na wykresie b) utrzymuje się do czasu wymrożenia podstawowej masy wolnej wody, po czym stopniowo, dość szybko się obniża przy malejącym udziale ciepła właściwego. W końcu procesu zamrażania ustala się ona na poziomie, w przybliżeniu o połowę mniejszym od wartości C z produktów w stanie nie zamrożonym. Dla przykładu dla większości gatunków owoców i warzyw wynosi ono po zamrożeniu 1,8-1,9 kj/(kg.k), wobec 3,6-3,9 kj/(kg.k) w stanie świeżym. Znamienne jest, że przejściowa, wysoka zawartość całkowitego ciepła właściwego w szczególnym stopniu zależy również od zawartości wody w produkcie - im jej mniej, tym mniejszy jest pik na wykresie, a przy W<20% pik w ogóle nie występuje. Przewodność cieplna żywności jest właściwością w pełni zależną od rodzaju i temperatury produktu. Ponieważ współczynnik X lodu jest ok. 3,7-krotnie większy niż wody, podczas zamrażania następuje szybki wzrost przewodności cieplnej produktu, w miarę spadku temperatury i wzrostu ilości wymrożonej wody, co oczywiście korzystnie wpływa na intensyfikację procesu zamrażania. Różnice przewodności cieplnej produktów zamrożonych w porównaniu do produktów świeżych są tym większe, im większa jest w nich zawartość wody. W produktach o strukturze tkankowej na wartość współczynnika X wpływa również kierunek strumienia ciepła. Przy przepływie równoległym do włókien jest on o ok. 15% większy niż przy przepływie prostopadłym. Odpowiednie wartości współczynnika X wynoszą: 1,36 i 1,07 w temperaturze -100C oraz 1,44 i 1,17 w temperaturze -20 C, wobec wartości 0,50 W/(m.K) w temperaturze 0 C. Zmiany współczynnika przewodzenia ciepła podczas zamrażania produktów przedstawiono na rysunku 5. Linia wykresu rośnie monotonicznie, największy przyrost współczynnika X przypada na strefę maksymalnej krystalizacji, tuż poniżej Tkr. Jako praktycznie użyteczne przyjmuje się orientacyjne wartości współczynnika X produktów ok. 0,6 na początku i ok. 2,2 W/(m.K) na końcu przemysłowego procesu zamrażania. Ciepło przemiany fazowej nie ma fi zycznego związku z przewodnictwem cieplnym zamrożonych produktów, wiąże się natomiast z przewodnictwem temperaturowym. Niestacjonarność procesu zamrażania powoduj e czasową zmienność pole temperaturowego. Szybkość rozprzestrzeniania się ciepła w obrębie produktu do momentu dostosowania do temperatury otoczenia określa przewodność temperaturowa (nazywana też dyfuzyjnością cieplną), której miarą jest współczynnik wyrównania temperatury: a = X/C*p [m 2 /s] Wszystkie elementy warunkujące wartość współczynnika a (przewodność X, pojemność cieplna C, gęstość p) w różny sposób zmieniają się podczas zamrażania. Skokowe zmiany tych wielkości, przy znacznych różnicach ich wartości dla wody i lodu powodują, że zmienia się również przewodność temperaturowa od wartości 0, m 2 /s dla wody do 1, m 2 /s dla lodu. Im większa jest

11 wartość współczynnika a, tym szybciej zachodzi wyrównywanie temperatury w obrębie produktów, zwłaszcza przy większej zawartości wody. W zamrażanych produktach przewodność temperaturowa rośnie w sposób ciągły, osiągając końcową wartość o ok. 0,7-0, m 2 /s większą niż przed procesem. Doliczając do występującej we wzorze na współczynniku a pojemności cieplnej, ciepło krzepnięcia wody - ten przyrost wartości współczynnika a zwiększa się do 1,02 m 2 /s. Stąd w fazie zamrażania występują właściwie dwie odmienne funkcje a = F (T), zależne od tego, czy w wartości ciepła właściwego uwzględniono ciepło zamarzania wody, czy nie. Przedstawiono to na rysunku 6 w postaci dwóch linii wykresu, które dopiero w temp. -30 C mają ten sam przebieg (w funkcji a w wartość Q w uwzględniono, w funkcji a pz nie). cdn... autor: inż Jacek Postolski źródło: technika chłodnicza i klimatyzacyjna KONTAKT Technika chłodnicza i klimatyzacyjna Tel: Adres: Budowlanych Gdańsk

ZAMRAŻANIE PODSTAWY CZ.2

ZAMRAŻANIE PODSTAWY CZ.2 METODY PRZECHOWYWANIA I UTRWALANIA BIOPRODUKTÓW ZAMRAŻANIE PODSTAWY CZ.2 Opracował: dr S. Wierzba Katedra Biotechnologii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Opolskiego Odmienność procesów zamrażania produktów

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska

Politechnika Gdańska Politechnika Gdańska Wydział Mechaniczny Katedra Energetyki i Aparatury Przemysłowej Seminarium z Współczesnych Technik Zamrażania Temat: 2. Własności termofizyczne produktów żywnościowych świeżych i po

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska

Politechnika Gdańska Politechnika Gdańska Współczesne techniki zamrażania Temat: Odwracalność zmian jakościowych w produktach rozmrożonych. Wykonał: Przemysław Drywa SUCHiKL semestr 9 Plan prezentacji: 1. Definicja rozmrażania,

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM Z WSPÓŁCZESNYCH TECHNIK ZAMRAŻANIA

SEMINARIUM Z WSPÓŁCZESNYCH TECHNIK ZAMRAŻANIA SEMINARIUM Z WSPÓŁCZESNYCH TECHNIK ZAMRAŻANIA Temat: Relacje między zastosowaną metodą zamrażania a jakością produktu po jego rozmrożeniu. Kamil Kaszyński Wydział Mechaniczny Spis treści 1. Wstęp 2. Mechanizm

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAśANIA - SEMINARIUM Temat: Warunki przechowywania a jakość mroŝonej Ŝywności. Przygotowała: Patrycja Puzdrowska

Bardziej szczegółowo

2. Budowa i podstawowy skład surowców oraz produktów żywnościowych Robert Tylingo 9

2. Budowa i podstawowy skład surowców oraz produktów żywnościowych Robert Tylingo 9 Spis treści Przedmowa XI 1. Zakres i rola chemii żywności Zdzisław E. Sikorski 1 1.1. Zakres i rozwój chemii żywności 3 1.2. Rola chemii żywności w gospodarce żywnościowej 3 1.2.1. Priorytety 3 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne techniki zamrażania

Nowoczesne techniki zamrażania Nowoczesne techniki zamrażania Temat: Nowoczesne technologie produkcji mrożonych owoców, warzyw i ich przetworów. Dariusz Słupski SUChiKl Sem. 9 1. Wstęp Zamrażanie owoców i warzyw jest niezwykle istotną

Bardziej szczegółowo

ZMIANY CECH PRODUKTÓW PODCZAS ZAMRAŻANIA

ZMIANY CECH PRODUKTÓW PODCZAS ZAMRAŻANIA METODY PRZECHOWYWANIA I UTRWALANIA BIOPRODUKTÓW ZMIANY CECH PRODUKTÓW PODCZAS ZAMRAŻANIA Opracował: dr S. Wierzba Katedra Biotechnologii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Opolskiego Nietrwałość produktów

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Definicja i zakres pojęcia technologia 1.2. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE CZASU I SZYBKOŚCI ZAMRAŻANIA SUROWCÓW I PRODUKTÓW

OZNACZANIE CZASU I SZYBKOŚCI ZAMRAŻANIA SUROWCÓW I PRODUKTÓW OZNACZANIE CZASU I SZYBKOŚCI ZAMRAŻANIA SUROWCÓW I PRODUKTÓW Wprowadzenie Zamrażanie zalicza się do uniwersalnych i najkorzystniejszych metod konserwacji żywności. Pod pojęciem procesu zamrażania rozumieć

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI 1. ZAKRES, ROZWÓJ I ZNACZENIE CHEMII ŻYWNOŚCI 11

SPIS TREŚCI 1. ZAKRES, ROZWÓJ I ZNACZENIE CHEMII ŻYWNOŚCI 11 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 9 1. ZAKRES, ROZWÓJ I ZNACZENIE CHEMII ŻYWNOŚCI 11 1.1. Zakres chemii żywności 11 1.2. Zarys rozwoju 12 1.2.1. Początki wiedzy o żywności 12 1.2.2. Zaczątki chemii żywności 13 1.2.3.

Bardziej szczegółowo

Seminarium z Nowoczesnych Technik ZamraŜania

Seminarium z Nowoczesnych Technik ZamraŜania Seminarium z Nowoczesnych Technik ZamraŜania TEMAT: Przygotowanie zamroŝonych produktów do spoŝycia. Prowadzący: Dr inŝ. Z. Bonca Wykonał: Tomasz Czonstke MroŜona Ŝywność przed wykorzystaniem musi być

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum Program nauczania chemii w gimnazjum autorzy: Teresa Kulawik, Maria Litwin Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

Budowa tkanki korzeni buraków cukrowych

Budowa tkanki korzeni buraków cukrowych Cukier z buraków jest od dawna pozyskiwany na drodze dyfuzji. Jako materiał zapasowy rośliny dwuletniej znajduje się w tkance korzenia (rys.). Budowa tkanki korzeni buraków cukrowych W korzeniu wyróżnia

Bardziej szczegółowo

Seminarium z Nowoczesnych Technik ZamraŜania

Seminarium z Nowoczesnych Technik ZamraŜania Seminarium z Nowoczesnych Technik ZamraŜania TEMAT: Ubytki masy, oparzelina mrozowa i rekrystalizacja, jako typowe zmiany fizyczne zachodzące w mroŝonej Ŝywności. Prowadzący: Dr inŝ. Z. Bonca Wykonał:

Bardziej szczegółowo

Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne, szybkość reakcji chemicznych

Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne, szybkość reakcji chemicznych Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne, szybkość reakcji chemicznych I. Reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne 1. Układ i otoczenie Układ - ogół substancji

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

TRANSTHERM Płyny niezamarzające do instalacji chłodniczych, klimatyzacyjnych, grzewczych, przeciwpożarowych, solarnych i pomp ciepła

TRANSTHERM Płyny niezamarzające do instalacji chłodniczych, klimatyzacyjnych, grzewczych, przeciwpożarowych, solarnych i pomp ciepła TRANSTHERM Płyny niezamarzające do instalacji chłodniczych, klimatyzacyjnych, grzewczych, przeciwpożarowych, solarnych i pomp ciepła Informacja o produkcie Płyny niezamarzające TRANSTHERM produkowane są

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

II. Analiza sensoryczna w ocenie jakości produktów spożywczych

II. Analiza sensoryczna w ocenie jakości produktów spożywczych SPIS TREŚCI Wprowadzenie 11 I. Jakość żywności, systemy zarządzania jakością i klasyfikacja żywności 13 1. Wstęp 13 2. Określenia jakości 14 3. Systemy zapewniające prawidłową jakość produktów spożywczych

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA 1. 2. 3. 4. 5. Ogólne podstawy biologicznych metod oczyszczania ścieków. Ścieki i ich rodzaje. Stosowane metody analityczne. Substancje biogenne w ściekach. Tlenowe procesy przemiany

Bardziej szczegółowo

Odwracalność przemiany chemicznej

Odwracalność przemiany chemicznej Odwracalność przemiany chemicznej Na ogół wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne, tzn. z danych substratów tworzą się produkty, a jednocześnie produkty reakcji ulegają rozkładowi na substraty. Fakt

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA DOBORU POMP DLA PRZEMYSŁU CUKROWNICZEGO

PROCEDURA DOBORU POMP DLA PRZEMYSŁU CUKROWNICZEGO PROCEDURA DOBORU POMP DLA PRZEMYSŁU CUKROWNICZEGO Wskazujemy podstawowe wymagania jakie muszą być spełnione dla prawidłowego doboru pompy, w tym: dobór układu konstrukcyjnego pompy, parametry pompowanego

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY 1 POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ TEMAT: WPŁYW METODY ZAMRAŻANIA PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH NA ICH CECHY JAKOŚCIOWE Paweł Szymański Semestr IX Specjalność SM i UE 2 SPIS

Bardziej szczegółowo

TIENS L-Karnityna Plus

TIENS L-Karnityna Plus TIENS L-Karnityna Plus Zawartość jednej kapsułki Winian L-Karnityny w proszku 400 mg L-Arginina 100 mg Niacyna (witamina PP) 16 mg Witamina B6 (pirydoksyna) 2.1 mg Stearynian magnezu pochodzenia roślinnego

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 5: Wymiana masy. Nawilżanie powietrza.

Ćwiczenie 5: Wymiana masy. Nawilżanie powietrza. 1 Część teoretyczna Powietrze wilgotne układ złożony z pary wodnej i powietrza suchego, czyli mieszaniny azotu, tlenu, wodoru i pozostałych gazów Z punktu widzenia różnego typu przemian skład powietrza

Bardziej szczegółowo

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze spis treści 3 Wstęp... 8 1. Żywność 1.1. Podstawowe definicje związane z żywnością... 9 1.2. Klasyfikacja żywności... 11 2. Przechowywanie i utrwalanie żywności 2.1. Zasady przechowywania żywności... 13

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI SPRAWOZDANIE z prowadzenia w 2008r. badań podstawowych na rzecz rolnictwa ekologicznego w zakresie: warzywnictwa metodami ekologicznymi pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do laboratorium z przedmiotu Metody i Narzędzia Symulacji Komputerowej

Materiały pomocnicze do laboratorium z przedmiotu Metody i Narzędzia Symulacji Komputerowej Materiały pomocnicze do laboratorium z przedmiotu Metody i Narzędzia Symulacji Komputerowej w Systemach Technicznych Symulacja prosta dyszy pomiarowej Bendemanna Opracował: dr inż. Andrzej J. Zmysłowski

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2: Właściwości osmotyczne koloidalnych roztworów biopolimerów.

Ćwiczenie 2: Właściwości osmotyczne koloidalnych roztworów biopolimerów. 1. Część teoretyczna Właściwości koligatywne Zjawiska osmotyczne związane są z równowagą w układach dwu- lub więcej składnikowych, przy czym dotyczy roztworów substancji nielotnych (soli, polisacharydów,

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO w Gdańsku ĆWICZENIE III. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA, A METABOLIZM WYSIŁKOWY tlenowy

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO w Gdańsku ĆWICZENIE III. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA, A METABOLIZM WYSIŁKOWY tlenowy Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO w Gdańsku ĆWICZENIE III AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA, A METABOLIZM WYSIŁKOWY tlenowy AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA W ujęciu fizjologicznym jest to: każda

Bardziej szczegółowo

3. Przejścia fazowe pomiędzy trzema stanami skupienia materii:

3. Przejścia fazowe pomiędzy trzema stanami skupienia materii: Temat: Zmiany stanu skupienia. 1. Energia sieci krystalicznej- wielkość dzięki której można oszacować siły przyciągania w krysztale 2. Energia wiązania sieci krystalicznej- ilość energii potrzebnej do

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Analysis of food

KARTA KURSU. Analysis of food KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Analiza żywności Analysis of food Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator dr Apolonia Sieprawska Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem wykładów jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów technologia żywności i żywienie człowieka i ich odniesienie do efektów obszarowych

Efekty kształcenia dla kierunku studiów technologia żywności i żywienie człowieka i ich odniesienie do efektów obszarowych Załącznik do uchwały nr 394/2012 Senatu UP Efekty kształcenia dla kierunku studiów technologia żywności i żywienie człowieka i ich odniesienie do efektów obszarowych Wydział prowadzący kierunek: Wydział

Bardziej szczegółowo

Kinetyka reakcji chemicznych. Dr Mariola Samsonowicz

Kinetyka reakcji chemicznych. Dr Mariola Samsonowicz Kinetyka reakcji chemicznych Dr Mariola Samsonowicz 1 Czym zajmuje się kinetyka chemiczna? Badaniem szybkości reakcji chemicznych poprzez analizę eksperymentalną i teoretyczną. Zdefiniowanie równania kinetycznego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 2. TŁUSZCZ MLECZNY: STRUKTURA, SKŁAD I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE 39

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 2. TŁUSZCZ MLECZNY: STRUKTURA, SKŁAD I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE 39 PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 1.1. Charakterystyka ogólna i podział.......................... 13 1.2. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach....................... 16 1.2.1. Witamina A......................................

Bardziej szczegółowo

Co to jest FERMENTACJA?

Co to jest FERMENTACJA? Co to jest FERMENTACJA? FERMENTACJA - rozkład niektórych monosacharydów, np. glukozy, pod wpływem enzymów wydzielanych przez drożdże lub bakterie. czyli tzw. biokatalizatorów. Enzymy (biokatalizatory)

Bardziej szczegółowo

Best Body. W skład FitMax Easy GainMass wchodzą:

Best Body. W skład FitMax Easy GainMass wchodzą: Gainery > Model : - Producent : Fitmax Easy GainMass - to produkt przeznaczony jest szczególnie dla sportowców trenujących dyscypliny siłowe, szybkościowo-siłowe oraz wytrzymałościowe. Doskonale dopracowany

Bardziej szczegółowo

Przemiany energii w zjawiskach cieplnych. 1/18

Przemiany energii w zjawiskach cieplnych. 1/18 Przemiany energii w zjawiskach cieplnych. 1/18 Średnia energia kinetyczna cząsteczek Średnia energia kinetyczna cząsteczek to suma energii kinetycznych wszystkich cząsteczek w danej chwili podzielona przez

Bardziej szczegółowo

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA

TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA TERMODYNAMIKA I TERMOCHEMIA Termodynamika - opisuje zmiany energii towarzyszące przemianom chemicznym; dział fizyki zajmujący się zjawiskami cieplnymi. Termochemia - dział chemii zajmujący się efektami

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenia chemiczne

Zanieczyszczenia chemiczne Zanieczyszczenia chemiczne Zanieczyszczenia w środkach spożywczych Podstawa prawna: Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1881/2006 z dnia 19 grudnia 2006 r. ustalające najwyższe dopuszczalne poziomy niektórych

Bardziej szczegółowo

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych Dział 9. Węglowodory rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z TOWAROZNAWSTWEM Klasy 1TŻ1, 1TŻ2

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z TOWAROZNAWSTWEM Klasy 1TŻ1, 1TŻ2 TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z TOWAROZNAWSTWEM Klasy 1TŻ1, 1TŻ2 Moduł - dział -temat L.p. Zakres treści Zapoznanie z PSO Kryteriami egzaminu zawodowego 1 Procesy technologiczne w produkcji potraw. Cele i

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA

RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA KARTA TECHNICZNA IMMERLAYER PE-RT/AL/PE-RT RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA Podstawowe dane rury grzewczej IMMERLAYER PE-RT/AL/PE-RT Kod Średnica Ø Grubość ścianki Ilość rury w krążku Maksymalne ciśnienie

Bardziej szczegółowo

DRUGA ZASADA TERMODYNAMIKI

DRUGA ZASADA TERMODYNAMIKI DRUGA ZASADA TERMODYNAMIKI Procesy odwracalne i nieodwracalne termodynamicznie, samorzutne i niesamorzutne Proces nazywamy termodynamicznie odwracalnym, jeśli bez spowodowania zmian w otoczeniu możliwy

Bardziej szczegółowo

Współczesne techniki zamrażania

Współczesne techniki zamrażania Seminarium z przedmiotu Współczesne techniki zamrażania Temat: Obliczanie ilości ciepła odprowadzanego podczas chłodzenia i zamrażania wybranych produktów żywnościowych. Przemysław Gromow Sem. IX SUCH

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

11. PRZEBIEG OBRÓBKI CIEPLNEJ PREFABRYKATÓW BETONOWYCH

11. PRZEBIEG OBRÓBKI CIEPLNEJ PREFABRYKATÓW BETONOWYCH 11. Przebieg obróbki cieplnej prefabrykatów betonowych 1 11. PRZEBIEG OBRÓBKI CIEPLNEJ PREFABRYKATÓW BETONOWYCH 11.1. Schemat obróbki cieplnej betonu i konsekwencje z niego wynikające W rozdziale 6 wskazano

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

Lp. Dział 1. Zakres i znaczenie nauki o żywieniu człowieka 2. Charakterystyka, źródła i znaczenie dla organizmu człowieka Umiejętności i wiadomości na

Lp. Dział 1. Zakres i znaczenie nauki o żywieniu człowieka 2. Charakterystyka, źródła i znaczenie dla organizmu człowieka Umiejętności i wiadomości na Technikum Żywienia i Gospodarstwa Domowego Podstawy żywienia człowieka Przedmiotowy system oceniania Lp. Dział 1. Zakres i znaczenie nauki o żywieniu człowieka 2. Charakterystyka, źródła i znaczenie dla

Bardziej szczegółowo

OPAKOWANIE A JAKOŚĆ PRODUKTÓW

OPAKOWANIE A JAKOŚĆ PRODUKTÓW OPAKOWANIE A JAKOŚĆ PRODUKTÓW Przy wzrastającym nasyceniu rynku, coraz większych wymaganiach konsumenta i silniejszej konkurencji, jakość produktów niezmiennie wpływa na wielkość popytu. Określa się je

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

PL B1. Preparat o właściwościach przeciwutleniających oraz sposób otrzymywania tego preparatu. POLITECHNIKA ŁÓDZKA, Łódź, PL

PL B1. Preparat o właściwościach przeciwutleniających oraz sposób otrzymywania tego preparatu. POLITECHNIKA ŁÓDZKA, Łódź, PL PL 217050 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217050 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 388203 (22) Data zgłoszenia: 08.06.2009 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ASPEKTY OCENY WARTOŚCI TECHNOLOGICZNEJ BURAKÓW CUKROWYCH. Mgr inż. Barbara Gajewnik

WYBRANE ASPEKTY OCENY WARTOŚCI TECHNOLOGICZNEJ BURAKÓW CUKROWYCH. Mgr inż. Barbara Gajewnik Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno Spożywczego im. prof. Wacława Dąbrowskiego Warszawa, ul. Rakowiecka 36 ODDZIAŁ CUKROWNICTWA Leszno, ul. Inżynierska 4 WYBRANE ASPEKTY OCENY WARTOŚCI TECHNOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

Wykład 5. przemysłu spożywczego- wykład 5

Wykład 5. przemysłu spożywczego- wykład 5 Wykład spożywczego- wykład Katedra Inżynierii i Aparatury Przemysłu Spożywczego 4maja2014 1/1 Układy gaz-ciecz Rozpuszczalnośćwybranychgazówwcieczachw20 o Cw g/100g cieczy CIECZ H 2 N 2 O 2 CO 2 H 2 S

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III:

Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III: Chemia Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III: Dopuszczający: Ocenę otrzymuje uczeń/ uczennica, który: rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach

Bardziej szczegółowo

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W GIMNAZJUM. Podstawowe [P] zna przedmiotowe zasady oceniania omawia regulamin pracowni

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W GIMNAZJUM. Podstawowe [P] zna przedmiotowe zasady oceniania omawia regulamin pracowni PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W GIMNAZJUM KLASA III Moduł Dział podręcznika Treści nauczania Wiadomości Osiągnięcia szczegółowe uczniów Umiejętności Podstawowe [P] Ponadpodstawowe [PP] Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum. Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który:

Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum. Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który: Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum Dział 1. WĘGLOWODORY rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne,

Bardziej szczegółowo

Podczas przyjmowania witamin i minerałów mogą wystąpić problemy z ich wchłanianiem z kilku powodów:

Podczas przyjmowania witamin i minerałów mogą wystąpić problemy z ich wchłanianiem z kilku powodów: Synergizm i antagonizm witamin oraz składników mineralnych Witaminy i składniki mineralne, ze względu na odmienną budowę, wchodzą w interakcje pomiędzy sobą i z innymi składnikami powodując ograniczenie

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Barwniki spożywcze Anna Rychter i Michalina Kolan II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Kopernika w Lesznie Czym są barwniki? To chemiczne związki organiczne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM Dział 9. WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich

Bardziej szczegółowo

Fosfor w żywności i żywieniu

Fosfor w żywności i żywieniu Wydział Nauk o Żywności SGGW Fosfor w żywności i żywieniu Prof. dr hab. Mirosław Słowiński Zakład Technologii Mięsa Wydział Nauk o Żywności Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ PRODUKTÓW A WYMAGANIA RYNKU

JAKOŚĆ PRODUKTÓW A WYMAGANIA RYNKU JAKOŚĆ PRODUKTÓW A WYMAGANIA RYNKU Priorytetem producentów i handlowców jest stała troska o jakość towaru oraz o zaspokojenie oczekiwań klienta. Oferta z roku na rok staje coraz bogatsza, ważne więc, aby

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska

Politechnika Gdańska Politechnika Gdańska Współczesne Techniki Zamrażania Urządzenia typu LIN do kriogenicznego zamrażania wybranych produktów żywnościowych wykonał :Maciej Jaskułka specjalność: SUCHiK Wstęp Zamrażanie - jedna

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu SYLABUS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: TOWAROZNAWSTWO SUROWCÓW I PRODUKTÓW ZWIERZĘCYCH Katedra/Wydział: Katedra Hodowli Małych Ssaków i Surowców Zwierzęcych Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Kierownik

Bardziej szczegółowo

* potrafi samodzielnie zaplanować wyposażenie pracowni tak aby była ona funkcjonalna i spelniała wszystkie wymogi sanitarno-higieniczne

* potrafi samodzielnie zaplanować wyposażenie pracowni tak aby była ona funkcjonalna i spelniała wszystkie wymogi sanitarno-higieniczne Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych Zawód i symbol cyfrowy zawodu: [ 343 404 ] Technik żywienia i usług gastronomicznych klasa : II OCENA NAZWA DZIAŁU

Bardziej szczegółowo

Czynnik roboczy pełni decydującą rolę przy przekazywaniu ciepła między ośrodkami. Jego parametry decydują o stabilnej i bezpiecznej pracy układu.

Czynnik roboczy pełni decydującą rolę przy przekazywaniu ciepła między ośrodkami. Jego parametry decydują o stabilnej i bezpiecznej pracy układu. Czynnik roboczy pełni decydującą rolę przy przekazywaniu ciepła między ośrodkami. Jego parametry decydują o stabilnej i bezpiecznej pracy układu. Współczesne instalacje grzewcze i chłodnicze pracują w

Bardziej szczegółowo

czyli Lepiej mniej a Lepiej

czyli Lepiej mniej a Lepiej Wysokie Ciśnienia w nowych technologiach przetwórstwa żywności czyli Lepiej mniej a Lepiej (konserwantów) Sylwester J. Rzoska Monika Fonberg-Broczek, Bożena Windyga, Małgorzata Rutkowska Instytut Wysokich

Bardziej szczegółowo

Utylizacja osadów ściekowych

Utylizacja osadów ściekowych Utylizacja osadów ściekowych Ćwiczenie nr 1 BADANIE PROCESU FERMENTACJI OSADÓW ŚCIEKOWYCH 1. CHARAKTERYSTYKA PROCESU Fermentacją nazywamy proces przemiany biomasy bez dostępu tlenu. Znalazł on zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii Klasa II WODOROTLENKI A ZASADY

Wymagania edukacyjne z chemii Klasa II WODOROTLENKI A ZASADY Wymagania edukacyjne z chemii Klasa II WODOROTLENKI A ZASADY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą wymienia rodzaje wskaźników; sprawdza doświadczalnie działanie podaje przykłady

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

Zastanów się, co jesz.

Zastanów się, co jesz. 1 Zastanów się, co jesz. Czas trwania zajęć: 45 minut Potencjalne pytania badawcze: 1. Co dzieje się z witaminą C pod wpływem wysokiej temperatury? Hipoteza sformułowana przez uczniów: 1. Gotowanie albo

Bardziej szczegółowo

Handel zagraniczny towarami rolno-spoŝywczymi Polski z USA w latach 2009 2013 i w okresie I VII 2014 r.

Handel zagraniczny towarami rolno-spoŝywczymi Polski z USA w latach 2009 2013 i w okresie I VII 2014 r. BIURO ANALIZ I PROGRAMOWANIA Warszawa, 14-9-6 Handel zagraniczny towarami rolno-spoŝywczymi Polski z USA w latach 9 13 i w okresie I VII 14 r. Stany Zjednoczone utrzymują pozycję największej i najbardziej

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C

11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C 11.01.2009 r. GRANULACJA OSADÓW W TEMPERATURZE 140 O C * Firma TUZAL Sp. z o.o. jako współautor i koordynator międzynarodowego Projektu pt.: SOILSTABSORBENT w programie europejskim EUREKA, Numer Projektu:

Bardziej szczegółowo

Suszone przekąski mięsne

Suszone przekąski mięsne Suszone przekąski mięsne czyli wołowina i drób poddane suszeniu w stanie zamrożenia i w mikrofali Maksymilian Jaworowski Elżbieta Jakoniuk Adam Szymański Przegląd projektu Po co suszyć mięso? Jak suszyć?

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY INŻYNIERSKI. z katedr dyplomowania. dla kierunku TRANSPORT

PYTANIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY INŻYNIERSKI. z katedr dyplomowania. dla kierunku TRANSPORT PYTANIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY INŻYNIERSKI z katedr dyplomowania dla kierunku TRANSPORT 1 Katedra Energetyki i Pojazdów 1. Charakterystyka procesu dystrybucji paliw płynnych w Polsce. 2. Przegląd, budowa,

Bardziej szczegółowo

Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06

Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06 Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06 Granulowany Węgiel Aktywny GAC (GAC - ang. Granular Activated Carbon) jest wysoce wydajnym medium filtracyjnym.

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI CHEMII LUB BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SPOSÓB NA IDEALNĄ PIANĘ

SCENARIUSZ LEKCJI CHEMII LUB BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SPOSÓB NA IDEALNĄ PIANĘ SCENARIUSZ LEKCJI CHEMII LUB BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SPOSÓB NA IDEALNĄ PIANĘ SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III.

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Kompozycja przyprawowa do wyrobów mięsnych, zwłaszcza pasztetu i sposób wytwarzania kompozycji przyprawowej do wyrobów mięsnych, zwłaszcza pasztetu

Kompozycja przyprawowa do wyrobów mięsnych, zwłaszcza pasztetu i sposób wytwarzania kompozycji przyprawowej do wyrobów mięsnych, zwłaszcza pasztetu RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 206451 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 371452 (51) Int.Cl. A23L 1/221 (2006.01) A23L 1/0522 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA TECHNOLOGII POLIMERÓW

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA TECHNOLOGII POLIMERÓW POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA TECHNOLOGII POLIMERÓW PRZETWÓRSTWO TWORZYW SZTUCZNYCH I GUMY Lab 8. Wyznaczanie optimum wulkanizacji mieszanek kauczukowych na reometrze Monsanto oraz analiza

Bardziej szczegółowo

Wstęp... CZĘŚĆ 1. Podstawy technologii materiałów budowlanych...

Wstęp... CZĘŚĆ 1. Podstawy technologii materiałów budowlanych... Spis treści Wstęp... CZĘŚĆ 1. Podstawy technologii materiałów budowlanych... 1. Spoiwa mineralne... 1.1. Spoiwa gipsowe... 1.2. Spoiwa wapienne... 1.3. Cementy powszechnego użytku... 1.4. Cementy specjalne...

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA. WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAśANIA

POLITECHNIKA GDAŃSKA. WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAśANIA POLITECHNIKA GDAŃSKA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAśANIA SEMINARIUM Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodanów jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w Ŝywności mroŝonej

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie. Zagadnienia na egzamin dyplomowy studia I stopnia

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie. Zagadnienia na egzamin dyplomowy studia I stopnia Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie Zagadnienia na egzamin dyplomowy studia I stopnia Kierunek ŻYWIENIE CZŁOWIEKA I OCENA ŻYWNOŚCI ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Przemiany materii

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo