I Konferencja Naukowa RÓŻE OWOCOWE W UPRAWIE, PRZETWÓRSTWIE, ŻYWIENIU I OCHRONIE ZDROWIA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "I Konferencja Naukowa RÓŻE OWOCOWE W UPRAWIE, PRZETWÓRSTWIE, ŻYWIENIU I OCHRONIE ZDROWIA"

Transkrypt

1 I Konferencja Naukowa RÓŻE OWOCOWE W UPRAWIE, PRZETWÓRSTWIE, ŻYWIENIU I OCHRONIE ZDROWIA Warszawa 2011

2 I Konferencja Naukowa RÓŻE OWOCOWE W UPRAWIE, PRZETWÓRSTWIE, ŻYWIENIU I OCHRONIE ZDROWIA Warszawa 2011 Warszawa 2011

3 Projekt okładki Studio Elephant, Pracownia graficzna, Marcin Sobiecki, Redakcja i korekta Zespół redakcyjny Spis treści: Fundacja Ernesta Michalskiego Instytut Polska Róża ul. Rakowiecka 36 / 243, Warszawa tel , Komitet Programowy, Komitet Organizacyjny Ramowy program konferencji Dr hab. Marta Mitek, prof. SGGW Słowo wstępne Streszczenia Wykłady Referaty Postery Wykłady otwarte Fundacja Ernesta Michalskiego Instytut Polska Róża Warszawska Szkoła Zdrowia Indeks autorów Skład Studio Artix, Druk Fundacja Źródła Życia Budy Zasłona, ul. Źródlana 1, Mszczonów 3

4 Organizatorzy Fundacja Ernesta Michalskiego, Instytut Polska Róża Wydział Nauk o Żywności, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawski Uniwersytet Medyczny Komitet Programowy Dr hab. Marta Mitek, prof. SGGW Przewodnicząca (Kierownik Zakładu Technologii Owoców i Warzyw Katedry Technologii Żywności, Wydział Nauk o Żywności SGGW) Prof. dr hab. Dorota Witrowa Rajchert (Dziekan Wydziału Nauk o Żywności SGGW) Prof. dr hab. Iwona Wawer (Kierownik Zakładu Chemii Fizycznej na Wydziale Farmaceutycznym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego) Prof. dr hab. Janusz Solski (Dziekan Wydziału Farmaceutycznego z Oddziałem Analityki Medycznej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie) Dr hab. Renata Nowak (Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie) Ernest Michalski (Prezes Fundacji Polska Róża ) Komitet Organizacyjny Izabela Michalska Przewodnicząca (Fundacja Polska Róża ) Dr hab. Renata Nowak (Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie) Dr inż. Stanisław Kalisz (Zakład Technologii Owoców i Warzyw Katedry Technologii Żywności, Wydział Nauk o Żywności SGGW) Mgr inż. Andrzej Cendrowski (Zakład Technologii Owoców i Warzyw Katedry Technologii Żywności, Wydział Nauk o Żywności SGGW) Mgr farm. Marta Olech (Uniwersytet Medyczny w Lublinie) Partner edukacyjny Czasopismo Aptekarskie I Konferencja Naukowa RÓŻE OWOCOWE W UPRAWIE, PRZETWÓRSTWIE, ŻYWIENIU I OCHRONIE ZDROWIA Pod Honorowym Patronatem Rektora Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Prof. dr hab. Andrzeja Książka 8 grudnia 2011, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie ul. Nowoursynowska 159c, Warszawa budynek 32, Wydział Nauk o Żywności. Sala 57, parter PROGRAM RAMOWY 8:30 9:15 Rejestracja 9:15 OTWARCIE prof. dr hab. Dorota Witrowa Rajchert, Dziekan Wydziału Nauk o Żywności SGGW, Dr hab. Marta Mitek, prof. SGGW, prezes Ernest Michalski, Fundacja Polska Róża. 9:35 11:20 WYKŁADY SESJE REFERATOWO POSTEROWE 11:40 12:40 SEKCJA OGRODNICZA I TECHNOLOGICZNA 13:00 14:30 SEKCJA FITOCHEMICZNA 14:30 16:00 Przerwa obiadowa Aula 1, parter 16:00 18:00 WYKŁADY OTWARTE prof. dr hab. Iwona Wawer, Ile witaminy C potrzebuje człowiek? prezes Fundacji Polska Róża Ernest Michalski, Nowy kierunek w nauce o żywieniu 4 5

5 Słowo wstępne S zkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wydział Nauk o Żywności ma zaszczyt gościć uczestników I Konferencji Naukowej Róże owocowe w uprawie, przetwórstwie, żywieniu i ochronie zdrowia. Organizatorem konferencji jest Fundacja Ernesta Michalskiego Polska Róża oraz Wydział Nauk o Żywności Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. To, że spotykamy się w SGGW nie jest przypadkowe. Pierwsze w Polsce badania naukowe nad możliwością wykorzystania owoców dziko rosnących krzewów róży pomarszczonej Rosa rugosa i róży dzikiej Rosa canina przeprowadzono właśnie w SGGW. W Zakładzie Technologii Owoców i Warzyw pod kierunkiem profesora Stefana Mrożewskiego już od roku 1952 opracowywano technologie przetwórstwa owoców róży, a w latach zrealizowano około 20 prac magisterskich związanych z wykorzystaniem płatków i owoców róży w przetwórstwie. Promotorami tych prac byli prof. Stefan Mrożewski, a także wówczas doktorzy: Adolf Horubała, Piotr Lewicki i Andrzej Jarczyk. W tym samym czasie prowadzono również badania nad selekcją nowych gatunków i odmian róż wyróżniających się wysoką zawartością witaminy C. Partnerem w tych badaniach była Państwowa Centrala Leśnych Produktów Niedrzewnych Las oraz Instytut Badawczy Leśnictwa. Efektem tych działań było uruchomienie produkcji soków i nektarów z owoców róży oraz ich wykorzystanie do witaminizowania innych produktów owocowych. W następnych latach intensywność badań nad różą zmalała. Obecnie zakładem przetwarzającym owoce i płatki róży na skalę przemysłową jest Zakład Polska Róża, a założona przez Ernesta Michalskiego Fundacja Polska Róża zajmuje się upowszechnianiem walorów tej rośliny wśród pracowników placówek naukowych oraz szerokiej rzeszy konsumentów. Badania naukowe nad możliwością uprawy oraz wykorzystania potencjału prozdrowotnego owoców i płatków róży podjęto, oprócz SGGW, na Uniwersytetach Medycznych, w Lublinie i w Warszawie, oraz na Uniwersytetach Przyrodniczych, m.in. w Poznaniu, Wrocławiu, Lublinie, a także na Politechnice Łódzkiej i w Instytucie Ogrodnictwa w Skierniewicach. Organizowana obecnie Konferencja pozwoli na szerokie upowszechnienie dotychczasowej wiedzy na temat dziko rosnących i uprawianych odmian róż owocowych w Polsce, m.in. w postaci materiałów pokonferencyjnych. 7

6 I Konferencja Naukowa Jako współorganizatorzy I Konferencji Naukowej Róże owocowe w uprawie, przetwórstwie, żywieniu i ochronie zdrowia mamy nadzieję, że to spotkanie stanie się, także w przyszłości, miejscem wymiany doświadczeń i wiedzy, a owoce i płatki róży będziemy w Polsce wykorzystywać na dużo większą skalę. Dr hab. Marta Mitek, prof. SGGW Kierownik Zakładu Technologii Owoców i Warzyw, SGGW w Warszawie Warszawa, 8 grudnia 2011 WYKŁADY

7 DZIKA RÓŻA W BADANIACH SGGW Marta Mitek, Andrzej Cendrowski Zakład Technologii Owoców i Warzyw, Katedra Technologii Żywności, Wydział Nauk o Żywności, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Owoce i płatki róży jako pełnowartościowy surowiec dla przemysłu spożywczego są bogatym źródłem witaminy C oraz innych deficytowych składników. Mogą stanowić podstawowy surowiec do przetwarzania lub witaminizacji innych przetworów owocowych. Poprawiają smak wielu przetworów owocowych oraz wzbogacają ich wartość żywieniową. Naturalne warunki wzrostu, minimalna chemizacja w okresie rozwoju, wzrostu i zbioru tych owoców kwalifikują je do grupy cennych surowców do produkcji przetworów dla dzieci. Kierunki wykorzystania owoców róży w przemyśle spożywczym oraz prowadzonych nad nimi badań naukowych w Polsce sięgają lat pięćdziesiątych dwudziestego wieku i są ściśle związane z Zakładem Technologii Owoców i Warzyw SGGW w Warszawie. W latach przemysł we współpracy z Katedrą Przemysłu Rolno Spożywczego i nowopowstałym Zakładem Technologii Owoców i Warzyw SGGW w Warszawie oraz Instytutem Badawczym Leśnictwa i Państwową Centralą Leśnych Produktów Niedrzewnych Las opracował technologię produkcji konkretnych rodzajów przetworów z owoców róży. Na podstawie tych prac uruchomiono produkcję owocowych soków pitnych o standaryzowanej zawartości witaminy C, witaminizowanych sokami z róży. Produkowano także pierwsze w kraju różane galaretki i soki niskosłodzone, marmolady i dżemy oraz grupę win jednoowocowych. Z płatków róży produkowano półprodukt o nazwie płatki różane w cukrze wykorzystywany w cukiernictwie. Z krajowych rozwiązań technologicznych zastosowanych w przemyśle w latach siedemdziesiątych XX wieku można wymienić produkcję herbaty ziołowej z dużym udziałem suszonych owoców róży. Wykorzystano również owoce róży do produkcji zagęszczonego koncentratu lub soku służących głównie do wzbogacania asortymentów ubogich w witaminę C. 11

8 I Konferencja Naukowa Róże owocowe w uprawie, przetwórstwie, żywieniu i ochronie zdrowia Prekursorem badań naukowych nad wykorzystaniem technologicznym owoców i płatków dzikiej róży był kierownik Zakładu Technologii Owoców i Warzyw SGGW w Warszawie doc. Stefan Mrożewski. Pierwszą pracę dyplomową pod jego kierunkiem wykonano w 1959 roku i dotyczyła ona ustalenia optymalnych warunków otrzymania soku witaminowego z owoców róży. Wykazano w niej, że metoda ekstrakcji cieplnej owoców jest wydajniejsza w porównaniu z ekstrakcją zimną, a większy stopień rozdrobnienia surowca pozwala nie tylko podnieść zawartość witaminy C w wyciągu witaminowym, ale również obniża wydatnie czas ekstrakcji. W drugiej pracy z 1960 roku podjęto próbę witaminizowania kompotów gruszkowych owocami róży. Stwierdzono, że w kompotach witaminizowanych całymi owocami róż zawartość witaminy C była wyższa, a ich wygląd zewnętrzny był lepiej oceniany w porównaniu z produktami, w których wykorzystywano owoce rozdrobnione. W 1961 roku badano wpływ procesu suszenia na zawartość witaminy C w owocach róży. Stwierdzono, że straty witaminy C w czasie suszenia owoców róży wynoszą od około 15 do 78 % ilości witaminy zawartej w surowcu i zależą od sposobu suszenia, temperatury i stopnia rozdrobnienia surowca. Prace z tego zakresu kontynuowano w następnym roku. Wykazano, że owoce róży (Rosa rugosa i Rosa canina) suszone w suszarni owiewowej wykazały znacznie wyższą zawartość witaminy C niż w suszarni promiennikowej. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku prace profesora Stefana Mrożewskiego i pozostałych pracowników Zakładu Technologii Owoców i Warzyw: w tym dr Adolfa Horubały, dr inż. Andrzej Jarczyka i później dr inż. Bohdana Drzazgi i dr inż. Piotra Lewickiego koncentrowały się na składzie chemicznym owoców (w tym głównie zawartości witaminy C) kilku gatunków róż w czasie dojrzewania oraz składzie chemicznym różnych produktów z owoców róży. Maksymalną zawartość witaminy C wykazywały owoce róż w stanie pełnej dojrzałości. Wykazano też, że biosynteza kwasu L askorbinowego przebiegała równolegle z biosyntezą polifenoli. Dominującym kwasem w owocach róży, moszczach i koncentracie z moszczu różanego jest kwas cytrynowy stanowiący 61 68,3% kwasowości ogólnej. Pod koniec lat sześćdziesiątych zespół profesora Stefana Mrożewskiego opracował proces liofilizacyjnego suszenia owoców róży. Z czterech stosowanych metod suszenia najkorzystniejszą okazała się liofilizacja miazgi z pestkami, która umożliwiała sprawne prowadzenie procesu i pozwalała na uzyskanie suszu o zwartości 4000 mg% witaminy C w suchej masie. Na początku lat siedemdziesiątych zajmowano się badaniem wpływu procesów technologicznych oraz związków wielocząsteczkowych na stabilność witaminy C w wodnym wyciągu z owoców róży (Rosa rugosa). Stwierdzono, że traktowanie wyciągu różanego enzymami pektynolitycznymi prowadzi do 7,5 krotnego obniżenia lepkości roztworu, 12 przy jednoczesnym 1,7 krotnym zmniejszeniu stabilności kwasu askorbinowego. Wykazano, że stabilność kwasu askorbinowego w wyciągu różanym w niewielkim stopniu zależy od lepkości roztworu, lecz przede wszystkim wynika z ochronnej roli związków wielkocząsteczkowych. Po śmierci profesora Stefana Mrożewskiego w roku 1972 tematyka badawcza Zakładu Technologii Owoców i Warzyw uległa zmianie i przez wiele lat nie prowadzono badań nad owocami dzikiej róży. Powrót do tej tematyki nastąpił w 2007 roku, kiedy to przeprowadzono badania nad charakterystyką produktów z owoców i płatków róży oraz wpływem dodatku nektaru z owoców róży na właściwości przeciwutleniające i zawartość składników bioaktywnych w soku jabłkowym. 13

9 SKĄD I DOKĄD ZMIERZAMY STAN BADAŃ FITOCHEMICZNYCH RÓŻ W KONTEKŚCIE ICH AKTYWNOŚCI BIOLOGICZNEJ Renata Nowak Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie Zastosowanie w lecznictwie bądź ochronie zdrowia roślin leczniczych związane jest z obecnymi w nich biologicznie aktywnymi składnikami. Róże należą do znanych roślin leczniczych stosowanych zarówno w polskiej medycynie ludowej jak i w przemyśle farmaceutycznym. Liczne badania fitochemiczne prowadzone w obrębie rodzaju od kilkudziesięciu lat wykazały, że są one potencjalnym źródłem wielu cennych substancji o farmakologicznych właściwościach. Wśród nich warto wymienić: flawonoidy, kwasy fenolowe, antocyjany, garbniki, polisacharydy, witaminę C, K, B1, B2, tokoferole, karotenoidy, nienasycone kwasy tłuszczowe, kwasy organiczne i pektyny. W lecznictwie znalazły zastosowanie głównie pseudoowocnie, płatki róż i owoce właściwe orzeszki. Najbardziej popularne i najczęściej wykorzystywane jako surowiec wielowitaminowy, immunomodulujący i ogólnie wzmacniający są pseudoowocnie róż. Są one niezwykle bogatym źródłem naturalnej witaminy C (0,6 4%), minerałów, karotenoidów, bioflawonoidów, kwasów owocowych, tanin, pektyn i protoantocyjanidyn. Szczególnie wysoka jest zawartość likopenu oraz witaminy C (zawierają jej dziesięciokrotnie więcej niż czarna porzeczka). Obecność flawonoidów i cynku w surowcu wspomaga działanie kwasu askorbinowego i sprawia, że stosowanie preparatów z pseudoowocni zwiększa odporność organizmu a także przyczynia się do wzrostu poziomu zredukowanego glutationu. Ciekawym źródłem cennych składników są również płatki róż. Doniesienia literaturowe wskazują na obecność w nich licznych flawonoidów (m.in.: kemferolu, mirycetyny, kwercetyny), antocyjanów, karotenoidów, glikozydów flawonoidowych, olejku eterycznego, kwasów fenolowych (m.in.: kwasu galusowego) oraz tanin. 15

10 I Konferencja Naukowa Z kolei owoce właściwe (orzeszki) są bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe, witaminę E, kwas foliowy, proteiny, sterole, triterpeny, glikozydy flawonoidowe i fenolokwasy. Mniej popularnymi surowcami są liście i korzenie róż aczkolwiek one także są cenione przez tradycyjną medycynę ludową w krajach azjatyckich. Fakty te oraz inne walory sprawiają, że róże posiadają ogromne znaczenie użytkowe i lecznicze, a co za tym idzie także ekonomiczne. Szczególnie w ostatnich latach obserwuje się nieustający wzrost zainteresowania tymi roślinami. Zaowocowało ono w przeszłości międzynarodową konferencją First International Rose Hip Conference w Turcji we wrześniu 2004 roku. Dzisiejsza konferencja w Warszawie jest z kolei pierwszą próbą integracji polskiego środowiska naukowego i osób żywo zainteresowanych różami, ich biologią i praktycznym zastosowaniem. Obecny wykład jest podsumowaniem własnych i światowych wyników badań w dziedzinie analizy składu chemicznego róż ze szczególnym uwzględnieniem róż owocowych, a zwłaszcza gatunku Rosa rugosa Thunb., dokonanym w celu określenia strategii i celów dalszych badań. 16 BIOAKTYWNE KAROTENOIDY Katarzyna Zawada Zakład Chemii Fizycznej Wydziału Farmaceutycznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny Owoce róży (Rosa rugosa) są znanym od dawna, bogatym źródłem witaminy C, ale mają też dużo karotenoidów, o czym świadczy ich czerwony kolor. Dominuje likopen i β karoten, ale w niektórych odmianach jest nawet dwukrotnie więcej likopenu niż β karotenu. Jaka jest rola karotenoidów w organizmie? Kiedyś sądzono, że potrzebujemy głównie β karotenu, jako źródła witaminy A. Obecnie zaczynamy doceniać rolę innych karotenoidów. Karotenoidy to żółte i pomarańczowoczerwone barwniki roślinne, stosowane jako barwniki w żywności. Chemicznie należą do grupy terpenów, nie rozpuszczają się w wodzie, są natomiast rozpuszczalne w tłuszczach. Znanych jest ponad 500 naturalnie występujących związków z grupy karotenoidów, około 50 z nich obecnych jest w znaczących ilościach w roślinach spożywanych przez człowieka. Spośród tych 50 w osoczu krwi u człowieka wykryto: luteinę, zeaksantynę, likopen, β karoten, α karoten, γ karoten, ζ karoten, β kryptoksantynę, α kryptoksantynę, neurosporen, fitofluen, fitoen, kapsantynę i astaksantynę, przy czym największe stężenie mają luteina, likopen, β karoten oraz kryptoksantyna. Karotenoidy wykazują właściwości antyoksydacyjne, szczególnie w przypadku lipoprotein w błonach komórkowych. Większe stężenie karotenoidów we krwi zaobserwowano u mieszkańców Europy południowej, niż północnej, co jest prawdopodobnie związane z różnicami w diecie. Kobiety w całej Europie miały wyższy poziom karotenoidów niż mężczyźni! Spożywanie pokarmów o wysokiej zawartości karotenoidów związane jest z obniżeniem ryzyka różnego rodzaju nowotworów, chorób układu krążenia oraz chorób oczu. Luteina, wraz z zeaksantyną, obecna jest w dużym stężeniu w plamce żółtej ludzkiego oka. Są to jedyne karotenoidy akumulowane w tym miejscu. Ich odpowiednio wysokie spożycie z dietą obniża ryzyko rozwoju AMD (zwyrodnienia plamki żółtej) oraz zmniejsza ryzyko zaćmy. Działanie luteiny i zeaksantyny uzasadniane jest pochłanianiem 17

11 I Konferencja Naukowa promieniowania UV oraz niebieskiej części widma światła słonecznego, potencjalnie najgroźniejszej dla fotoreceptorów. Likopen stanowi aż 20 43% karotenoidów obecnych w surowicy krwi człowieka. Mimo że w produktach spożywczych dominuje forma cis, we krwi izomery cis i trans obecne są w zbliżonej ilości. Najwięcej likopenu jest w wątrobie, nadnerczach i w prostacie. Jest on silnym antyoksydantem, neutralizuje wolne rodniki, zapobiega utlenianiu LDL (cholesterolu o niskiej gęstości). Badania epidemiologiczne sugerowały, że duże spożycie pomidorów najbogatszego źródła likopenu może chronić przed chorobami układu krążenia i niektórymi typami nowotworów. Niektóre badania pokazały ochronny efekt likopenu w przypadku nowotworów przewodu pokarmowego, ale zależności były wyjątkowo przekonujące w przypadku raka prostaty. Karoten to pomarańczowo czerwony barwnik, który najczęściej występuje w postaci mieszaniny izomerów, głównie α karotenu i β karotenu, ale istnieją także: γ, δ i ε karoten. Organizm przetwarza β karoten na retinal, a następnie na retinol (witaminę A) tylko w miarę potrzeby, w związku z czym duża zawartość β karotenu w diecie jest dobrym sposobem na uniknięcie niedoboru witaminy A bez ryzyka związanego z jej przedawkowaniem. β Karoten jest antyoksydantem, neutralizuje rodniki tlenowe w organizmie, przede wszystkim w skórze i przewodzie pokarmowym. Działa fotoochronnie, wywołując lekkie przebarwienia skóry nie dopuszcza do negatywnego działania na skórę promieni ultrafioletowych. β Karoten i witamina A zapewniają prawidłowe funkcjonowanie wzroku, zapobiegają niedowidzeniu o zmierzchu, nadmiernej suchości i rogowaceniu skóry, stanom zapalnym błon śluzowych. Ich niedobór powoduje zmniejszoną odporność na infekcje dróg oddechowych. Stosowany jest w niewielkich dawkach w profilaktyce antynowotworowej, przeciwmiażdżycowej i geriatrycznej. Kryptoksantyna, podobnie jak β karoten, należy do prekursorów witaminy A. Jest również antyoksydantem, chroniącym organizm przed niekorzystnym wpływem nadmiaru wolnych rodników. Zmniejsza ryzyko raka płuc, obniża prawdopodobieństwo rozwoju zapalenia stawów, w tym również reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). Astaksantyna to czerwony barwnik, który występuje w organizmach morskich (algi, krewetki, łososie). W organizmie człowieka jest kumulowana w osoczu, mięśniach, tkankach jelita oraz w wątrobie. Wykazano, że może obniżać poziom stresu oksydacyjnego, działać immunostymulująco i przeciwzapalnie. Zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia. Astaksantyna pomaga utrzymać wysoką wydajność mięśni przy wysiłku fizycznym, powoduje zwiększone zużycie tkanki tłuszczowej, dlatego interesują się nią sportowcy. 18 OCENA PRZYDATNOŚCI RÓŻ DZIKO ROSNĄCYCH DO UPRAWY TOWAROWEJ NA ZBIÓR OWOCÓW Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach Bożena Matysiak, Michał Koniarski Na świecie występuje prawie 200 gatunków róż, z czego 16 na stanowiskach naturalnych w Polsce. Owoce rzekome (hypancja) wielu gatunków są bogate w wartościowe dla człowieka związki bioaktywne i z tego względu stanowią cenny surowiec dla przemysłu spożywczego i fitofarmaceutycznego. Na plantacjach towarowych uprawiane są przede wszystkim róże pochodzące od Rosa rugosa, owoce innych gatunków pozyskiwane są głównie ze stanowisk naturalnych. Niektóre z nich mogłyby być uprawiane na większą skalę na plantacjach, ale brakuje informacji dotyczących plonowania tych roślin. W Instytucie Ogrodnictwa w Skierniewicach w latach przeprowadzono badania mające na celu określenie wzrostu, kwitnienia i plonowania 9 gatunków róż (Rosa canina, R. carolina, R. filipes, R. glauca, R. multiflora, R. pimpinellifolia, R. rugosa, R. rugotida oraz R. virginiana) w zależności od sposobu prowadzenia krzewów. Materiałem wyjściowym do pozyskiwania roślin były róże znajdujące się w kolekcji banku genów Instytutu Ogrodnictwa. Krzewy uprawiano w rozstawie 65 cm x 150 cm. Połowa roślin była corocznie jesienią przycinana na wysokość 10 cm, a pozostałe krzewy nie były przycinane (kombinacja kontrolna). W pierwszym roku uprawy zawiązywanie pąków kwiatowych było sporadyczne u wszystkich gatunków. W drugim i trzecim roku uprawy róże kontrolne nieprzycinane były wyższe, miały dłuższe pędy, większą masę części nadziemnej, znacznie obficiej kwitły i owocowały niż rośliny corocznie przycinane. W trzecim roku uprawy świeża masa owoców na nieprzycinanych krzewach (średnio na 1 roślinie) wynosiła odpowiednio: Rosa canina 31 g, R. carolina 270 g, R. filipes 58 g, R. glauca 120 g, R. multiflora 316 g, R. pimpinellifolia 21 g, R. rugosa 370 g, R. rugotida 142 g oraz R. virginiana 309 g. Wielkość owoców poszczególnych taksonów róż nie była uzależniona od sposobu prowadzenia krzewów. Największe owoce wytwarzały takie 19

12 I Konferencja Naukowa gatunki jak: R. rugosa, R. rugotida i R. canina. Z kolei takie gatunki jak: R. carolina, R. filipes, R. multiflora i R. virginiana miały stosunkowo niewielkie owoce, których barwa była intensywnie czerwona i występowały one licznie na pędach, co stanowiło o ich dużej wartości dekoracyjnej. Pędy te mogą być wykorzystywane jako cenny materiał bukieciarski. Najwięcej pędów z owocami w przeliczeniu na 1 roślinę wytwarzały kontrolne, nieprzycinane krzewy R. multiflora (110), R. virginiana (98) oraz R. carolina (61 sztuk). REFERATY

13 CHARAKTERYSTYKA SKŁADU OWOCÓW Rosa pomifera KARPATIA Joanna Milala 1, Katarzyna Król 2 1 Instytut Chemicznej Technologii Żywności, Politechnika Łódzka 2 Sadowniczy Zakład Doświadczalny Instytutu Ogrodnictwa Brzezna Sp. z o.o Rodzaj róża (Rosa) obejmuje, według różnych źródeł, gatunków występujących głównie w umiarkowanej strefie półkuli północnej. W Europie rośnie około 30 gatunków, zaś w Polsce w stanie dzikim z nich. Najbardziej rozpowszechnione są róża pomarszczona Rosa rugosa, róża dzika Rosa canina, róża rdzawa Rosa rubiginosa, róża girlandowa Rosa cinnanomea. Róże owocowe uprawia się w Polsce na około 200 ha. W przetwórstwie domowym i przemysłowym wykorzystuje się owoce i płatki. Owoce róży wykorzystywane są do otrzymywania: przecierów owocowych, konfitur, dżemów, soków, preparatów witaminowych i produktów kosmetycznych. Owoce róży zawierają wiele cennych biologicznie związków takich jak witamina C, karotenoidy, polifenole, w tym proantocyjanidyny flawonoidy, kwas elagowy i jego pochodne. Obserwowany, od niedawna, wzrost zainteresowania uprawą i przetwórstwem róż, wiąże się z powszechną tendencją do pełnego wykorzystania zasobów natury oraz z dużą zmiennością składu w obrębie rodzaju Rosa. Jak dotychczas największe znaczenie w przetwórstwie spożywczym w Polsce ma Rosa rugosa. Spośród róż owocowych na uwagę może zasługiwać Rosa pomifera Karpatia. Róża ta jest odmianą słowacką, wyselekcjonowaną w Instytucie Hodowli Roślin w Bojnicach (Słowacja) przez J. Šimánek w 1973 roku, z róży jabłkowatej (Rosa pomifera = R. villosa); charakteryzuje ją wczesny termin dojrzewania (sierpień początek września) ponadto jest odmianą obiecującą pod względem wielkości owoców, ale niedostatecznie poznaną w uprawie oraz w kwestii składu owoców. Wieloletnie doświadczenie wykonywane w Sadowniczym Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Ogrodnictwa w Brzeznej wskazują, że jest to odmiana dobrze przystosowana do środowiskowych warunków podgórskich. Jest odporna na przemarzanie 23

14 I Konferencja Naukowa i suszę. W uprawie wymaga niewielkiej ochrony przed chorobami grzybowymi porażającymi owoce oraz szkodnikami (przędziorki i mszyce). Jest niezawodna w plonowaniu, a zbiór może być jednokrotny. Trwają prace nad zbiorem mechanicznym owoców za pomocą kombajnu, co znacznie ułatwiłoby pozyskiwanie surowca. Celem pracy była charakterystyka składu miąższu i nasion Rosa pomifera Karpatia, otrzymanych z upraw Sadowniczego Zakładu Doświadczalnego Instytutu Ogrodnictwa w Brzeznej z sezonu 2009 i Owoce Rosa pomifera Karpatia, zebrano w fazie dojrzałości zbiorczej. Po zbiorze owoce zamrożono i poddano suszeniu sublimacyjnemu. Następnie oddzielono miąższ od nasion. W zamrożonym miąższu bezpośrednio po zbiorze oznaczono zawartość witaminy C metodą HPLC. W wysuszonym sublimacyjnie miąższu i nasionach oznaczono zawartość białka, tłuszczu, cukrów, błonnika, popiołu, zawartość polifenoli ogółem metodą spektrofotometryczną, wybranych grup polifenoli metodą HPLC oraz skład kwasów tłuszczowych metodą HPLC. Stwierdzono, że miąższ z owoców z sezonu 2009 i 2010 zawierał średnio następujące ilości składników pokarmowych: białko 4,3 %/s.s±1,0; tłuszcz 0,9±0,1%/s.s; błonnik 28,6%/s.s±1,5; cukry 34,1%/s. s±3,9; popiół 4,6%/s.s±0,5. Zawartość polifenoli ogółem oznaczona metodą Folina Ciocaltaeu wynosiła 4,8%/s.s±0,1. Zawartość witaminy C oznaczona metodą HPLC wynosiła 3,5%/s.s±0,5. Wykazano, że zawartość najważniejszych składników w nasionach wynosiła: białko 10,4%/s.s±1,6; cukry 1,5%/s.s±0,5; tłuszcz 10,5%/s.s±0,4; popiół 1,4%/s.s±0,3. Zawartość polifenoli ogółem wynosiła 1,2%/s.s±0,4. Stwierdzono, że udział procentowy kwasu α linolenowego w oleju z nasion Rosa pomifera Karpatia wynosił 31% i był znacząco wyższy niż w olejach otrzymanych z nasion innych badanych róż. Analiza chromatograficzna związków polifenolowych miąższu i nasion Rosa pomifera Karpatia, wykazała, że spośród związków polifenolowych występowały flawanole, pochodne kwercetyny i kampferolu, kwas elagowy i jego pochodne, pochodne kwasu p kumarowego, antocyjany. 24 NAPARY I NALEWKI Z RÓŻY POMARSZCZONEJ JAKO CENNE ŹRÓDŁO SUBSTANCJI O INTERESUJĄCEJ AKTYWNOŚCI BIOLOGICZNEJ Marta Olech 1, Renata Nowak 1, Renata Łoś 2, Jolanta Rzymowska 3 1 Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie 2 Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie 3 Zakład Biologii i Genetyki, Uniwersytet Medyczny w Lublinie Róża pomarszczona (Rosa rugosa Thunb.) jest gatunkiem azjatyckim od dawna stosowanym w medycynie. Od czasu sprowadzenia do Europy pseudoowocnie i kwiaty R. rugosa oraz jej hybrydy są dostępne i stosowane w przemyśle spożywczym, kosmetycznym oraz do celów leczniczych [1]. Pseudoowocnie są bogate w witaminy, które determinowały zastosowanie surowca w medycynie, szczególnie w chorobach połączonych ze spadkiem odporności organizmu, np. w przeziębieniu. Mimo ogromnego potencjału róży pomarszczonej istnieje niewiele doniesień dotyczących składu oraz biologicznej aktywności tej rośliny. Szczególnie uboga jest wiedza na temat mniej popularnych w Europie organów tj. liści i korzeni. Jest to zaskakujące biorąc pod uwagę fakt, że korzenie są od dawna stosowane w tradycyjnej azjatyckiej medycynie do znoszenia bólu i leczenia wielu chorób np. cukrzycy, przewlekłych chorób zapalnych [2]. Doniesienia innych badaczy oraz doświadczenia własne informują o obecności wielu biologicznie aktywnych substancji we wszystkich organach R. rugosa [1 3]. Informowano o aktywności antyoksydacyjnej, przeciwbakteryjnej i przeciwnowotworowej niektórych ekstraktów [3 5]. Jednak do chwili obecnej nie przeprowadzono szczegółowych badań aktywności poszczególnych organów. Nigdy też nie analizowano tradycyjnych preparatów galenowych otrzymanych z tej rośliny. Dlatego też celem pracy było określenie aktywności biologicznej, a mianowicie właściwości antyoksydacyjnych, cytotoksycznych i przeciwbakteryjnych preparatów galenowych uzyskanych z różnych organów Rosa rugosa Thunb. Kwiaty, liście, pseudoowocnie, 25

15 I Konferencja Naukowa owoce właściwe oraz korzenie róży pomarszczonej posłużyły do przygotowania naparów oraz nalewek. Preparaty zostały sporządzone według procedur opisanych w Farmakopei Polskiej V. Oba typy ekstraktów mogą być bez problemu otrzymane w warunkach domowych i są powszechnie stosowane w ziołolecznictwie. Otrzymane wyniki wskazują, że preparaty galenowe z korzeni, liści i kwiatów róży pomarszczonej posiadają wysoką aktywność przeciwrodnikową, porównywalną z aktywnością Troloksu (rozpuszczalnego w wodzie analogu witaminy E). Ponadto wszystkie analizowane wyciągi wykazują silne i średnie właściwości przeciwbakteryjne wobec bakterii Gram dodatnich i Gram ujemnych. Nalewki posiadają wyższą aktywność niż napary. Analiza właściwości cytotoksycznych wykazała antyproliferacyjny potencjał R. rugosa na komórkach raka płuc człowieka (A549) i raka jajnika przerzutowego do endometrium (TOV 112D). NASIONA DZIKIEJ RÓŻY ŹRÓDŁEM ZWIĄZKÓW POLIFENOLOWYCH Dorota Sosnowska, Anna Podsędek, Małgorzata Redzynia, Maria Koziołkiewicz Instytut Biochemii Technicznej Wydziału Biotechnologii i Nauk o Żywności, Politechnika Łódzka Nasiona dzikiej róży ze względu na obecność związków polifenolowych, głównie flawanoli, mogą stanowić potencjalne źródło do otrzymywania preparatów o aktywności prozdrowotnej. Surowcem do otrzymania preparatów były wysuszone i odtłuszczone heksanem nasiona wydzielone z owoców dzikiej róży Rosa rugosa. W badaniach wykorzystano preparat polifenolowy otrzymany metodą ekstrakcyjną oraz preparat flawanolowy uzyskany metodą ekstrakcyjno wytrąceniową. Preparaty analizowano pod kątem składu ilościowego i jakościowego związków polifenolowych i aktywności antyoksydacyjnej, a także hamowania aktywności metaloproteinaz MMP 2 i MMP 9. Otrzymane preparaty charakteryzowały się zróżnicowaną zawartością oznaczanych grup związków polifenolowych w zależności od metody otrzymywania. Preparat polifenolowy zawierał od 2,7 do 17 razy mniejsze ilości oznaczanych składników polifenolowych. Oba preparaty wykazywały zdolność zmiatania kationorodników ABTS +, redukcji jonów żelaza(iii) oraz inhibicji utleniania emulsji kwasu linolowego, przy czym wyższą aktywność wykazywał preparat flawanolowy. Natomiast badane preparaty charakteryzowały się zbliżoną zdolnością hamowania aktywności metaloproteinaz MMP 2 i MMP 9. Preparat flawanolowy z nasion dzikiej róży pod względem składu jak i aktywności antyoksydacyjnej był porównywalny z handlowym preparatem z pestek winogron, co może wskazywać na możliwość zagospodarowania tego surowca do produkcji preparatów o aktywności prozdrowotnej

16 POSTERY

17 PORÓWNANIE SKŁADU I WŁAŚCIWOŚCI LIOFILIZATU I SUSZU KONWENCJONALNEGO OWOCÓW DZIKIEJ RÓŻY Rosa rugosa Jarosława Rutkowska, Agata Adamska, Magdalena Pielat, Małgorzata Białek Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Owoce dzikiej róży z rodzaju Rosa L., do którego należą gatunki Rosa canina i Rosa rugosa charakteryzuje wysoka wartość odżywcza wynikająca z obecności różnorodnych związków biologicznie aktywnych. Dzika róża znana jest przede wszystkim z tego, iż zawiera bardzo duże ilości witaminy C, związku znanego z właściwości przeciwutleniających. Badania epidemiologiczne wskazują na dużą korelację między spożywaniem związków o charakterze antyoksydacyjnym a występowaniem chorób układu krążenia i nowotworów. Antyoksydanty to związki, które hamują reakcje niekontrolowanego utleniania i regulują potencjał antyoksydacyjny. Ze względu na swoje właściwości owoce dzikiej róży wykorzystywane są w fitoterapii oraz stanowią cenny surowiec w przemyśle spożywczym. Jednakże trwałość tych owoców jest ograniczona. Zebrane owoce w odpowiednim dla danych celów stadium dojrzałości muszą być w niedługim czasie po zbiorze poddane zabiegom utrwalającym. Suszenie jest najczęściej stosowaną metodą utrwalania zarówno owoców jak i płatków dzikiej róży rodzaju Rosa L. Mając na uwadze podatność związków bioaktywnych występujących w dzikiej róży na zmiany podczas przetwarzania celowe jest zbadanie wpływu procesu suszenia na jakość surowca. W związku z powyższym, celem niniejszej pracy była analiza składu oraz zbadanie właściwości przeciwutleniających liofilizatu i suszu konwencjonalnego owoców dzikiej róży Rosa rugosa. Materiał badawczy stanowiły owoce gatunku Rosa rugosa odmiany Thunb pozyskane do badań w pierwszej połowie września, w fazie dojrzałości zbiorczej. Analizie poddano owoce rzekome, z których usunięto nasiona. Następnie jedną część surowca poddano 31

18 I Konferencja Naukowa Róże owocowe w uprawie, przetwórstwie, żywieniu i ochronie zdrowia procesowi liofilizacji, a drugą część suszeniu metodą konwencjonalną. W przypadku liofilizacji owoce najpierw zamrażano w atmosferze azotu do temp C, a następnie przeprowadzono proces suszenia z wykorzystaniem sublimacji stosując liofilizator Martin Christ Ralpha. Materiał uzyskany w obu procesach suszenia zmielono wykorzystując młynek laboratoryjny. W liofilizacie i suszu konwencjonalnym oznaczono: zawartość związków polifenolowych, skład karotenoidów, skład kwasów tłuszczowych oraz aktywność antyoksydacyjną. Związki polifenolowe oznaczono metodą kolorymetryczną stosując spektrofotometr UV Vis Milton Roy z wykorzystaniem odczynnika Folina Ciocalteu. Do oznaczenia składu karotenoidowego zastosowano technikę HPLC z detektorem UV Vis stosując kolumnę Hydro RP, Phenomenex Inc., (l=25cm, ID 4,5mm, dp 4μm). Rejestracja widm karotenoidów przebiegała na długości fali świetlnej 460 nm. Oznaczenie aktywności przeciwutleniającej polegało na pomiarze zdolności związków zawartych w dzikiej róży do zmiatania wolnych rodników z wykorzystaniem rodnika DPPH. W materiale liofilizowanym oznaczono również skład kwasów tłuszczowych metodą chromatografii gazowej stosując aparat Agilent 6890N z wykorzystaniem detektora FID. Na etapie przygotowania surowca dokonano również oceny wydajności zastosowanych metod suszenia (liofilizacji i suszenia konwencjonalnego). Wydajność procesu suszenia w przypadku obu metod była porównywalna i zawierała się w przedziale między 22 a 25%. Podczas przygotowywania surowca do dalszych analiz stwierdzono różnice w jego zabarwieniu. W przypadku zastosowania liofilizacji po rozdrobnieniu uzyskano proszek o barwie jasnopomarańczowej i zapachu charakterystycznym dla dzikiej róży. Materiał uzyskany metodą suszenia konwencjonalnego charakteryzowała ciemniejsza barwa i bardziej intensywny zapach. W owocach dzikiej róży oznaczono wysokie zawartości związków polifenolowych, w liofilizacie na poziomie 225 mg GAE/1g s.m. natomiast w suszu konwencjonalnym na poziomie 246 mg GAE/1g s.m. Uzyskane wyniki są znacznie wyższe w porównaniu do zawartości polifenoli w owocach jagodowych. Zarówno liofilizat jak i susz tradycyjny otrzymane z owoców Rosa rugosa charakteryzowały się cennym składem karotenoidów. Zidentyfikowano i oznaczono następujące karotenoidy: luteinę, zeaksantynę, rubiksantynę, β kryptoksantynę, likopen i β karoten. Pod względem ilościowym najistotniejszymi karetonoidami w liofilizacie otrzymanym z owoców róży były: luteina 17,5%, zeaksantyna 11,24%, likopen 10,83%, i rubiksantyna 10,03%. Liofilizat wyróżniała przede wszystkim wyższa zawartość likopenu i rubiksantyny w porównaniu do suszu konwencjonalnego (7,0% i 5,5% odpowiednio). Wyższa zawartość tych karotenoidów w liofilizacie świadczy o lepszym zachowaniu tego cennego składnika podczas tej metody utrwalania ze względu na jego wysoką 32 termolabilność (obecność sprzężonych wiązań podwójnych w strukturze chemicznej) wykazaną we wcześniejszych pracach innych autorów. Analiza aktywności przeciwutleniającej owoców dzikiej róży wykazała wartość FRSA (Free Radical Scavenging Activity, aktywność zmiatania wolnych rodników) dla liofilizatu na poziomie 72%, natomiast dla suszu konwencjonalnego na poziomie 49%. Otrzymane wyniki świadczą o tym, że liofilizacja jest lepszą metodą utrwalania owoców dzikiej róży w celu zachowania właściwości przeciwutleniających. Przeanalizowano również skład kwasów tłuszczowych liofilizowanych owoców dzikiej róży. Owoce Rosa rugosa zawierały niewielką zawartość frakcji lipidowej, jednakże charakteryzującą się bardzo cennym składem kwasów tłuszczowych, głównie: kwasu linolowego C18:2 9c12c na poziomie 35,97%, kwasu α linolenowego C18:3 9c12c15c na poziomie 19,56% oraz kwasu palmitynowego C16:0 na poziomie 20,89%. Przeprowadzone badania wykazały wyższą zawartość związków bioaktywnych i silniejsze właściwości przeciwutleniające owoców dzikiej róży Rosa rugosa utrwalanych metodą liofilizacji w porównaniu do suszów otrzymanych przy zastosowaniu konwencjonalnej metody suszenia. 33

19 Róże owocowe w uprawie, przetwórstwie, żywieniu i ochronie zdrowia WPŁYW TECHNOLOGII NA JAKOŚĆ I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE KONFITUR Z PŁATKÓW RÓŻY Andrzej Cendrowski, Marta Mitek Zakład Technologii Owoców i Warzyw, Katedra Technologii Żywności Wydział Nauk o Żywności, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Zasady produkcji żywności, ocena jej jakości i oddziaływania na organizm ludzki oraz bezpieczeństwa podlegają surowym rygorom. Dzika róża używana jest od dawna w lecznictwie i przetwórstwie domowym, a od kilkudziesięciu lat również w przemyśle spożywczym, jako surowiec zasobny w naturalną witaminę C, do produkcji witaminowych artykułów spożywczych. Niestety przeprowadzane procesy i operacje technologiczne wpływają na skład żywności i często powodują spadek zawartości cennych składników oraz powstawanie związków niepożądanych. Dlatego bardzo ważne jest skuteczne ograniczanie utraty związków aktywnych oraz zapobieganie powstawaniu związków niepożądanych. Nieprawidłowo przeprowadzony proces technologiczny (np. nadmierne i długotrwałe ogrzewanie) lub nieodpowiednie warunki przechowywania mogą spowodować wytworzenie hydroksymetylofurfuralu (HMF). Opierając się na doniesieniach literaturowych sugeruje się limit zawartości HMF w produktach spożywczych typu dżem nie większy niż 5 mg w 100 g produktu. Jego obecność jest wskaźnikiem zachodzącego pierwszego etapu reakcji Maillarda, przed pojawieniem się, niekorzystnych z punktu widzenia organoleptycznego i żywieniowego, barwnych polimerów. Zawartość HMF powinna wynosić praktycznie zero w świeżych, nieprzetworzonych surowcach i półproduktach. Celem pracy była ocena wpływu oddziaływania podwyższonej temperatury podczas procesu technologicznego i/lub złych warunków przechowywania na współwystępowanie w konfiturach z płatków dzikiej róży witaminy C i HMF. Stosując zmienne parametry procesu wyprodukowano w warunkach laboratoryjnych dwie partie wysokosłodzonych konfitur z płatków dzikiej róży. Ogólny schemat postępowania odpowiadał tradycyjnym metodom wytwarzania stosowanym w przemyśle, w których właściwa produkcja konfitur polega na wysyceniu owoców cukrem. Uzyskuje się to zwykle dwoma metodami, metodą jednorazowego gotowania w prawie nasyconym roztworze cukru lub metodą wielokrotnego gotowania w roztworach cukru o coraz większym stężeniu. Pierwszą partię konfitur wykonano w kotle otwartym metodą jednokrotnego smażenia do czasu uzyskania 68% ekstraktu. Natomiast drugą partię konfitur wytworzono metodą trzydniowego gotowania w roztworze o coraz większym stężeniu, ostatecznie uzyskując zamierzony ekstrakt. Wyprodukowane konfitury z płatków dzikiej róży poddano analizom na zawartość witaminy C i HMF. Oznaczenia przeprowadzono bezpośrednio po wyprodukowaniu oraz po 2 miesiącach przechowywania w temperaturze pokojowej i temperaturze chłodniczej (6 ± 2 o C), jak również po 3 miesiącach przechowywania w szafach klimatycznych, pod normalnym ciśnieniem, w temperaturze 25 o C 2 o C i wilgotności 60% ± 5% oraz w temperaturze 40 o C ± 2 o C i wilgotności 75% ± 5%. Do oznaczania badanych związków zastosowano wysokosprawną chromatografię cieczową (HPLC). Zestaw do wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC) firmy Shimadzu składał się z pompy LC 10AD vp, detektora UV VIS SPD 10 Avp, komputera z programem Chromax, pętli o pojemności 20 µl oraz kolumny chromatograficznej firmy Phenomenex (Torrance, CA, USA) LUNA C18 (2) o długości 250 mm, średnicy wewnętrznej 4,6 mm i wielkości ziarna 5 µm. Do oznaczania HMF zastosowano fazę ruchomą składającą się z metanolu i wody (3:7; v/v) przy przepływie fazy ruchomej 1,0 ml/min oraz detekcji UV przy długości fali λ=279 nm. Do oznaczania witaminy C zastosowano fazę ruchomą składająca się z 0,02 M KH 2 PO 4 i metanolu (97: 3, v/v). przy przepływie fazy ruchomej 1,0 ml/min oraz detekcji UV przy długości fali λ=263 nm. Faza ruchoma była doprowadzona kwasem ortofosforowym do ph ok. 2,7. Stwierdzono znaczące różnice w zawartości badanych związków w wytworzonych partiach konfitur, wynikające ze stosowania różnych warunków procesu technologicznego oraz różnych warunków przechowywania. Zawartość witaminy C wahała się od ok. 4,4 mg do poniżej 0,05 mg w 100 g produktu a zawartość HMF od ok. 0,5 mg do 10 mg w 100 g produktu. Dlatego w przekonaniu autorów pracy poziom HMF w żywności prozdrowotnej powinien być kontrolowany. Stosowana metoda HPLC pozwoliła na dokładne, precyzyjne, powtarzalne, liniowe oraz selektywne oznaczenie witaminy C i HMF w badanych konfiturach. Uzyskane wyniki znalazły potwierdzenie w literaturze. Inni autorzy również stosowali metodę HPLC w układzie faz odwróconych do oznaczania HMF i witaminy C w produktach spożywczych oraz udowodnili, że oznaczanie HMF metodą HPLC w dżemach i przetworach można uznać za najbardziej przydatną metodę oceny skuteczności obróbki cieplnej tych produktów

20 Róże owocowe w uprawie, przetwórstwie, żywieniu i ochronie zdrowia ZAWARTOŚĆ KWASU ELAGOWEGO W OWOCACH WŁAŚCIWYCH WYBRANYCH GATUNKÓW DZIKICH RÓŻ Elżbieta Klimczak 1, Katarzyna Król 2, Joanna Milala 1, Bogusław Król 1 1 Instytut Chemicznej Technologii Żywności, Politechnika Łódzka 2 Sadowniczy Zakład Doświadczalny Instytutu Ogrodnictwa Brzezna Sp. z o.o Dane epidemiologiczne wskazują na ścisłą zależność pomiędzy dietą bogatą w owoce i warzywa a zmniejszeniem ryzyka występowania wielu chorób cywilizacyjnych: chorób układu krążenia, schorzeń wywołanych stresem oksydacyjnym czy nowotworów. Produkty pochodzenia roślinnego są bogatym źródłem naturalnych antyoksydantów: witamin oraz polifenoli wtórnych metabolitów roślin o zróżnicowanej budowie cząsteczek. Jedną z grup polifenoli, o obiecujących, lecz mało poznanych prozdrowotnych właściwościach, są elagotaniny. Elagotaniny są estrami monosacharydu, zwykle glukozy i kilku reszt kwasu heksahydroksydifenylowego. W warunkach klimatu umiarkowanego źródłem elagotanin są owoce roślin z rodziny różowatych: truskawki, maliny, jeżyny, róża, a nadto orzechy włoskie. Róża jest powszechnie znanym w Europie i Polsce, dzikorosnącym oraz uprawianym, kolczastym krzewem. Oprócz walorów estetycznych i użytkowych dzika róża spełnia ważną rolę w ziołolecznictwie i kosmetyce. Lecznicze działanie, w szczególności właściwości przeciwbiegunkowe i hemostatyczne, suszonych płatków i owoców róży, związane jest z wysoką zawartością polifenoli, w tym proantocyjanidyn i pochodnych kwasu elagowego w surowcu. Wiele danych literaturowych wskazuje, że elagotaniny wykazują selektywne działanie antybakteryjne w stosunku do mikroflory przewodu pokarmowego i bakterii chorobotwórczych, podobne do działania prebiotyków takich jak oligosacharydy czy błonnik pokarmowy. Celem pracy było określenie zawartości wolnego i uwolnionego kwasu elagowego w owocach właściwych orzeszkach wybranych gatunków róż. Materiał do badań stanowiły wysuszone sublimacyjnie owoce róż następujących gatunków: róża pomarszczona Rosa rugosa, róża dzika Rosa canina i róża wielokwiatowa Rosa multiflora, pochodzące z siedlisk naturalnych z sezonu 2009 i Owoce róży jabłkowatej Rosa pomifera odmiany Karpatia pozyskano w tych samych latach z uprawy doświadczalnej w Sadowniczym Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Ogrodnictwa w Brzeznej. Ilościową analizę wolnego kwasu elagowego prowadzono metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej HPLC. Oznaczenie zawartości kwasu elagowego uwolnionego z cząsteczek elagotanin wykonano w oparciu o standardową hydrolizę kwasową próbki badanego materiału i ponowne oznaczenie kwasu elagowego metodą chromatografii cieczowej HPLC. Wykazano, że zawartość kwasu elagowego wolnego wynosi około 3mg/100g nasion Rosa canina i Rosa pomifera Karpatia oraz około 12 mg w nasionach R. rugosa i R. multiflora. Stwierdzono, że kwas elagowy związany w postaci elagotanin w badanych gatunkach występuje w ilości od 21 mg/100 g (R. canina) do 96 mg/100 g (R.rugosa).W nasionach R. pomifera Karpatia i R. multiflora zawartość kwasu elagowego związanego wynosi blisko 50 mg/100 g. Udział kwasu elagowego wolnego w sumie kwasu elagowego w nasionach badanych róż wynosi średnio 11 %, za wyjątkiem róży R. multiflora, w której udział ten wynosi 23 %. O biologicznej aktywności oligomerycznej mieszaniny elagotanin stanowi zwykle suma kwasu elagowego, w 100 g produktu, która w nasionach róż: R. canina, R. pomifera Karpatia, R. multiflora i R. rugosa wynosi, średnio z dwóch lat, odpowiednio 23, 44, 59, 110 mg w 100 g nasion. Jest to ilość, w przybliżeniu, czterokrotnie mniejsza niż w nasionach truskawek, należących do tej samej rodziny Rosaceae. Niższa sumaryczna zawartość elagotanin w owocach właściwych róży nie dyskwalifikuje tego materiału jako potencjalnego surowca do otrzymywania preparatów o prozdrowotnych właściwościach

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI SPRAWOZDANIE z prowadzenia w 2008r. badań podstawowych na rzecz rolnictwa ekologicznego w zakresie: warzywnictwa metodami ekologicznymi pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o.

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o. Pięć minut dla Twojego zdrowia! Piramida zdrowia i witalności Trzy filary zdrowia to Aktywność fizyczna Racjonalne odżywianie Zarządzanie stresem (relaks) Szlachetne zdrowie Nikt się nie dowie Jako smakujesz,

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Mgr inż. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska

STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Mgr inż. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Mgr inż. Michalina Adaszyńska-Skwirzyńska W ostatnich latach na rynku krajowym pojawiło się wiele nowych odmian lawendy lekarskiej. Odmiany te mogą różnić się składem chemicznym,

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać?

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Komponując codzienne posiłki z ulubionych produktów spożywczych zwykle nie zastanawiamy się nad ich wpływem na nasz organizm

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Barwniki spożywcze Anna Rychter i Michalina Kolan II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Kopernika w Lesznie Czym są barwniki? To chemiczne związki organiczne

Bardziej szczegółowo

WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA

WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA RAMOWY PROGRAM KONFERENCJI WITAMINA D ELIKSIR ZROWIA WARSZAWA, 11 LIPCA 2014r. SESJA INAUGURACYJNA 09:00 9:40 Rejestracja uczestników, kawa powitalna 09: 40-10:00 OTWARCIE KONFERENCJI - Wystąpienia zaproszonych

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Wszechnica żywieniowa Warszawa, 21 października 2015 r.

dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Wszechnica żywieniowa Warszawa, 21 października 2015 r. Rozporządzenie Ministra Zdrowia dotyczące żywienia w stołówkach i asortymentu w sklepikach szkolnych szansą na poprawę sposobu żywienia i stanu zdrowia dzieci i młodzieży. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak

Bardziej szczegółowo

CaniAge. CaniAge. Tabletki

CaniAge. CaniAge. Tabletki CaniAge Tabletki CaniAge Preparat uzupełniający dla psów do leczenia i zapobiegania schorzeniom wieku starczego oraz niewydolności ukł. krążenia (kompleks witalny) > Zastosowanie CaniAge Pomóż swojemu

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Wprowadzenie: Większość lądowych organizmów kręgowych część jonów amonowych NH + 4, produktu rozpadu białek, wykorzystuje w biosyntezie

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z MONITORINGU ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO I SUPLEMENTÓW DIETY W 2007 ROKU

RAPORT Z MONITORINGU ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO I SUPLEMENTÓW DIETY W 2007 ROKU RAPORT Z BADAŃ MONITORINGOWYCH ZAKRESIE WYBRANYCH GRUP ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO ORAZ SUPLEMENTÓW DIETY PRZEPROWADZONYCH PRZEZ PAŃSTWOWĄ INSPEKCJĘ SANITARNĄ W 2007 ROKU.

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r.

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. 594 mln litrów mleka, czyli 20% całej polskiej produkcji tyle w ubiegłym roku wyprodukowała wysokomazowiecka spółdzielnia mleczarska. Tym samym

Bardziej szczegółowo

BIOFITEO pyszne i zdrowe

BIOFITEO pyszne i zdrowe pyszne i zdrowe pysz Pierwszy na rynku naturalny posiłek niskokaloryczny - tylko 20 kcal 1 Smaczny, niskokaloryczny posiłek przygotowany z naturalnych składników" Dostarcza tylko 20 kcal" Łatwo go przygotować

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Pokarm podstawowy dla nimfy witaminizowany 0.5kg. Pokarm podstawowy dla kanarków witaminizowany 0.5kg. Podstawy, witaminizowany pokarm dla kanarków:

Pokarm podstawowy dla nimfy witaminizowany 0.5kg. Pokarm podstawowy dla kanarków witaminizowany 0.5kg. Podstawy, witaminizowany pokarm dla kanarków: Changed PDF-Editor Changed (http://www.cadkas.com). PDF-Editor Changed (http://www.cadkas.com). ANIMALS POKARMY 1 PT- 1 Pokarm podstawowy dla nimfy witaminizowany 0.5kg. Podstawowy, witaminizowany pokarm

Bardziej szczegółowo

OŚWIADCZENIA ŻYWIENIOWE I ZNAKOWANIE NAPOJÓW. Regina Wierzejska

OŚWIADCZENIA ŻYWIENIOWE I ZNAKOWANIE NAPOJÓW. Regina Wierzejska OŚWIADCZENIA ŻYWIENIOWE I ZNAKOWANIE NAPOJÓW Regina Wierzejska 10. Pij wystarczającą ilość wody. Woda dostarczana jest organizmowi w postaci napojów oraz razem ze spożywanymi produktami i potrawami. Organizm

Bardziej szczegółowo

KATALOG PRODUKTÓW Nadzienia Marmolady Powidła

KATALOG PRODUKTÓW Nadzienia Marmolady Powidła KATALOG PRODUKTÓW Nadzienia Marmolady Powidła 2015/2016 Nadzienia wysoki procentowy udział owoców, naturalny owocowy smak, duże kawałki owoców, powstają z owoców nie konserwowanych chemicznie, doskonale

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

Chemia jesienią. Profil chemiczny spotkanie II. mgr Ewelina Zielińska

Chemia jesienią. Profil chemiczny spotkanie II. mgr Ewelina Zielińska Chemia jesienią Profil chemiczny spotkanie II mgr Ewelina Zielińska Barwniki roślinne Do barwienia tkanin i innych przedmiotów codziennego użytku stosowane były już około 4000 lat p.n.e. w Chinach, Indiach

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Biznes Mixer w ramach Forum Inicjowania Rozwoju 2014

Biznes Mixer w ramach Forum Inicjowania Rozwoju 2014 Biznes Mixer w ramach Forum Inicjowania Rozwoju 2014 Oferta rozwiązań naukowych dla biznesu i innych partnerów InnoDoktorant, VI edycja Magdalena Śliwińska prof. dr hab. inż. Waldemar Wardencki dr. inż.

Bardziej szczegółowo

Poznań, 01.04.2014 r. OFERTA NA BADANIA. Lp. Nazwa produktu Badana cecha Metoda badawcza 1 2 3 4 1. Koncentraty spożywcze:

Poznań, 01.04.2014 r. OFERTA NA BADANIA. Lp. Nazwa produktu Badana cecha Metoda badawcza 1 2 3 4 1. Koncentraty spożywcze: Poznań, 01.04.2014 r. OFERTA NA BADANIA Instytutu Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego im. prof. Wacława Dąbrowskiego Zakład Technologii Koncentratów Spożywczych w Poznaniu Lp. Nazwa produktu Badana

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

Co to jest FERMENTACJA?

Co to jest FERMENTACJA? Co to jest FERMENTACJA? FERMENTACJA - rozkład niektórych monosacharydów, np. glukozy, pod wpływem enzymów wydzielanych przez drożdże lub bakterie. czyli tzw. biokatalizatorów. Enzymy (biokatalizatory)

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MEDYCZNY w Lublinie KATEDRA I ZAKŁAD BOTANIKI FARMACEUTYCZNEJ ul. dr W. Chodźki 1, 20-093 Lublin; tel. 081-742-37-02

UNIWERSYTET MEDYCZNY w Lublinie KATEDRA I ZAKŁAD BOTANIKI FARMACEUTYCZNEJ ul. dr W. Chodźki 1, 20-093 Lublin; tel. 081-742-37-02 UNIWERSYTET MEDYCZNY w Lublinie KATEDRA I ZAKŁAD BOTANIKI FARMACEUTYCZNEJ ul. dr W. Chodźki 1, 20-093 Lublin; tel. 081-742-37-02 Ocena rozprawy doktorskiej mgr Urszuli Szymanowskiej p.t.: Wpływ wybranych

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 24 kwietnia 2014 r. Nazwa i adres NUSCANA

Bardziej szczegółowo

LITOZIN Forte jest wynikiem naukowego odkrycia, dzięki któremu powstał preparat, który zawiera Rosenoid - unikalny kompleks aktywnych składników.

LITOZIN Forte jest wynikiem naukowego odkrycia, dzięki któremu powstał preparat, który zawiera Rosenoid - unikalny kompleks aktywnych składników. suplement diety FORTE ROSENOID Forte suplement diety DLA SPRAWNYCH STAWÓW kapsułki Ultra Forte jest wynikiem naukowego odkrycia, dzięki któremu powstał preparat, który zawiera Rosenoid - unikalny kompleks

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Zastanów się, co jesz.

Zastanów się, co jesz. 1 Zastanów się, co jesz. Czas trwania zajęć: 45 minut Potencjalne pytania badawcze: 1. Co dzieje się z witaminą C pod wpływem wysokiej temperatury? Hipoteza sformułowana przez uczniów: 1. Gotowanie albo

Bardziej szczegółowo

Tabela potwierdzenia informacji rejestracyjnych przedsiębiorstwa produkcji importowanego mleka pasteryzowanego

Tabela potwierdzenia informacji rejestracyjnych przedsiębiorstwa produkcji importowanego mleka pasteryzowanego Tabela potwierdzenia informacji rejestracyjnych przedsiębiorstwa produkcji importowanego mleka pasteryzowanego 1. Podstawowe informacje na temat przedsiębiorstwa (wypełnia przedsiębiorstwo ubiegające się)

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Produkty aroniowe w profilaktyce zdrowia. Jan Oszmiański Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu

Produkty aroniowe w profilaktyce zdrowia. Jan Oszmiański Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Produkty aroniowe w profilaktyce zdrowia 1 Jan Oszmiański Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Skład chemiczny owoców aronii 2 Skład chemiczny owoców aronii czarnoowocowej może się nieznacznie różnić,

Bardziej szczegółowo

Chemia lipidów i białek SYLABUS

Chemia lipidów i białek SYLABUS Chemia lipidów i białek nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów

Bardziej szczegółowo

Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej

Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej Poprawa odporności roślin na stres biotyczny poprzez właściwe odżywienie w bieżącej fazie rozwojowej Optymalne odżywienie roślin jest jednym z podstawowych czynników decydujących o prawidłowej odporności

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Towaroznawstwo. Dżemy

Towaroznawstwo. Dżemy Towaroznawstwo Dżemy SUROWCE Podstawą produkcji wysokiej jakości dżemów jest zastosowanie doskonałych surowców. Stosuje się owoce w różnej postaci, np.: Świeże owoce Owoce głęboko mrożone Owoce zakonserwowane

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu SYLABUS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: TOWAROZNAWSTWO SUROWCÓW I PRODUKTÓW ZWIERZĘCYCH Katedra/Wydział: Katedra Hodowli Małych Ssaków i Surowców Zwierzęcych Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Kierownik

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS TIENS POLSKA PRZEDSTAWIA NOWĄ SERIĘ PRODUKTÓW PLUS 5000 lat chińskiej tradycji i wiedzy połączone z najnowszą technologią z Europy PRODUTY PLUS FIRMY

Bardziej szczegółowo

Przyszłość w produkcji owoców porzeczki czarnej na świecie, szanse i zagrożenia

Przyszłość w produkcji owoców porzeczki czarnej na świecie, szanse i zagrożenia Przyszłość w produkcji owoców porzeczki czarnej na świecie, szanse i zagrożenia prof. dr hab. Eberhard Makosz IV Międzynarodowa Konferencja Porzeczkowa Białowieża, 2 6 czerwca 2014 r. Światowa produkcja

Bardziej szczegółowo

Żywność dla przyszłości

Żywność dla przyszłości Żywność dla przyszłości doskonalenie metod przetwórstwa rolno-spożywczego w celu poprawienia zdrowotności uzyskanych wyrobów dla ludzi i zwierząt Renata Jędrzejczak 1, Marian Remiszewski 1, Józef Korczak

Bardziej szczegółowo

CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE. BioProcessLab. Dr inż. Karina Michalska

CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE. BioProcessLab. Dr inż. Karina Michalska CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE BioProcessLab Dr inż. Karina Michalska PLAN PREZENTACJI 1.Opieka merytoryczna 2.Obszar badawczy 3.Wyposażenie 4.Oferta współpracy OPIEKA MERYTORYCZNA 1. Praca

Bardziej szczegółowo

Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu

Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu Jakość plonu a równowaga składników pokarmowych w nawożeniu Jan Łabętowicz, Wojciech Stępień 1. Względność pojęcia jakości plonu 2. Miejsce nawożenia w kształtowaniu jakości plonów 3. Azot jako główny

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Definicja i zakres pojęcia technologia 1.2. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Mineralne stymulatory w ogrodnictwie

Mineralne stymulatory w ogrodnictwie Mineralne stymulatory w ogrodnictwie W ogrodnictwie w ostatnich latach rośnie zainteresowanie różnego rodzaju preparatami mającymi korzystny wpływ na kondycję roślin zwłaszcza w stresowych warunkach uprawy

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

Akcja 5 razy dziennie warzywa i owoce. 31 marca 2007r.

Akcja 5 razy dziennie warzywa i owoce. 31 marca 2007r. Akcja 5 razy dziennie warzywa i owoce 31 marca 2007r. Cele akcji: wzrost spożycia warzyw i owoców do co najmniej 5 porcji dziennie uprawianie aktywności fizycznej utrzymywanie prawidłowej masy ciała Hasło

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2. Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2. Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2 Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek SPIS TREŚCI Rozdział 1. Podstawowe wiadomości o produktach spożywczych

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

1. Kontrola jakości i prawidłowości oznakowania tłuszczów do smarowania innych niż tłuszcze mleczne

1. Kontrola jakości i prawidłowości oznakowania tłuszczów do smarowania innych niż tłuszcze mleczne Stosownie do planu pracy na IV kwartał 2011r. i programu kontroli nr DIH-81-17(1)/11/MJ przedkładam informację z wyników kontroli jakości i prawidłowości oznakowania tłuszczów do smarowania innych niż

Bardziej szczegółowo

SOKI I MUSY WITAMINY W WYGODNEJ FORMIE Kompendium wiedzy o sokach i musach

SOKI I MUSY WITAMINY W WYGODNEJ FORMIE Kompendium wiedzy o sokach i musach Warszawa, dn. 23.04.2015 SOKI I MUSY WITAMINY W WYGODNEJ FORMIE Kompendium wiedzy o sokach i musach Dlaczego soki i musy są dobre dla rodziny? Zgodnie z opiniami ekspertów prawidłowe odżywianie już w okresie

Bardziej szczegółowo

Egzamin Gimnazjalny z WSiP MAJ 2015. Analiza wyników próbnego egzaminu gimnazjalnego

Egzamin Gimnazjalny z WSiP MAJ 2015. Analiza wyników próbnego egzaminu gimnazjalnego Egzamin Gimnazjalny z WSiP MAJ 205 Analiza wyników próbnego egzaminu gimnazjalnego Część matematyczno-przyrodnicza z przedmiotów przyrodniczych Klasa 2 Arkusz egzaminu próbnego składał się z 23 zadań zamkniętych

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

PRZYDATNOŚĆ OWOCÓW ROSA SPINOSISSIMA I ROSA HYBRIDA DO PRODUKCJI WYSOKOWITAMINOWYCH SOKÓW MĘTNYCH

PRZYDATNOŚĆ OWOCÓW ROSA SPINOSISSIMA I ROSA HYBRIDA DO PRODUKCJI WYSOKOWITAMINOWYCH SOKÓW MĘTNYCH BIULETYN Wydziału Farmaceutycznego Akademii Medycznej w Warszawie Biul. Wydz. Farm. AMW, 2004, 3, 18-24 http://biuletynfarmacji.wum.edu.pl/ PRZYDATNOŚĆ OWOCÓW ROSA SPINOSISSIMA I ROSA HYBRIDA DO PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Witamina C w produktach spożywczych i lekach farmaceutycznych

Witamina C w produktach spożywczych i lekach farmaceutycznych Witamina C w produktach spożywczych i lekach farmaceutycznych Opracowała Paulina Wojna uczennica II Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Lesznie z Oddziałami Dwujęzycznymi i Międzynarodowymi

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO SOLUVIT N, proszek do sporządzania roztworu do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH 1 fiolka zawiera: Substancje

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W GIMNAZJUM. Podstawowe [P] zna przedmiotowe zasady oceniania omawia regulamin pracowni

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W GIMNAZJUM. Podstawowe [P] zna przedmiotowe zasady oceniania omawia regulamin pracowni PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA ZAJĘĆ TECHNICZNYCH W GIMNAZJUM KLASA III Moduł Dział podręcznika Treści nauczania Wiadomości Osiągnięcia szczegółowe uczniów Umiejętności Podstawowe [P] Ponadpodstawowe [PP] Podstawowe

Bardziej szczegółowo