1 Zob. Philosophie im 20. Jahrhundert, red. A. Hügli, P. Lübcke, t. 1 2, wyd. 3, Reinbek bei Hamburg 1992.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1 Zob. Philosophie im 20. Jahrhundert, red. A. Hügli, P. Lübcke, t. 1 2, wyd. 3, Reinbek bei Hamburg 1992."

Transkrypt

1 Wstęp Pozwolę sobie rozpocząć od osobistych wspomnień. W październiku 1982 roku, czyli dwadzieścia pięć lat temu, rozpocząłem pracę naukową jako asystent księdza profesora Józefa Tischnera. To on zafascynował mnie filozofią XX wieku. Mogę zatem stwierdzić, że zamierzone tu dzieło powstawało tyle samo lat, a może nawet jeszcze dłużej, doliczając okres studiów. Byłem świadkiem tworzenia pierwszych przekładów klasycznych tekstów filozoficznych filozofi XX wieku na język polski i jednym z pierwszych ich czytelników. Kiedy rozpoczynałem studia, z przekładów tekstów Martina Heideggera mieliśmy dostęp jedynie do dwóch: Co to jest metafizyka? i Wprowadzenie do Co to jest metafizyka?. Byłem świadkiem powstawania przekładu Bycia i czasu Heideggera, który Bogdan Baran czytał fragmentami na seminarium księdza Tischnera. Później, na tym samym seminarium, fascynowaliśmy się dziełami Emmanuela Lévinasa i Franza Rosenzweiga. Nie było wówczas powszechnego dostępu do dzieł źródłowych ani do opracowań. Dlatego dużo zawdzięczałem pracom Krzysztofa Michalskiego, Władysława Stróżewskiego, Barbary Skargi, Leszka Kołakowskiego, Krzysztofa Pomiana, Adama Węgrzeckiego, Hanny Buczyńskiej (Buczyńskiej-Garewicz) i Cezarego Wodzińskiego. Pierwsze teksty źródłowe przywiozłem w 1978 roku ze stypendium w Austrii, następne ze stypendium we Włoszech i w Stanach Zjednoczonych. Ówczesna sytuacja polityczna, paradoksalnie, otwierała nas na wszystkie możliwe kierunki: na myśl niemiecką, francuską, włoską, hiszpańską, angielską i amerykańską, ale także rosyjską. Jako student, a później nauczyciel akademicki poszukiwałem bezskutecznie podręcznika historii filozofii wówczas jeszcze nie zamkniętego XX wieku. Natrafiałem jednak jedynie na prace fragmentaryczne i niepełne. Dlatego przed paroma laty, zainspirowany przez Wydawnictwo Znak, postanowiłem zrealizować marzenie młodości i napisać dzieło, którego wówczas bezskutecznie poszukiwałem, a które zaspokoiłoby moje dzisiejsze oczekiwania jako nauczyciela akademickiego, ale także oczekiwania ówczesne jako studenta. Postanowiłem napisać książkę dla siebie, a właściwie sobie, jako obecny profesor dla byłego studenta.

2 Istniejące dotąd monografie historii filozofii XX wieku są całkowicie niewystarczające krótkie, fragmentaryczne, niepełne. Na przykład Philosophie im 20. Jahrhundert, t. 1 2, pod redakcją Antona Hügli i Poula Lübcke 1 ogranicza się tylko do filozofów niemiecko-, francusko- i anglojęzycznych.pomija filozofów rosyjskich, włoskich, hiszpańskich i polskich. Nie ma w nim historycznych wstępów do nurtów i kierunków. Brak w nim też wielu myślicieli. Na przykład w fenomenologii brak Adolfa Reinacha, Edith Stein, Hedwig Conrad- Martius, Romana Ingardena i postfenomenologów: Michela Henry ego i Jeana Luca Mariona. Poglądy poszczególnych autorów przedstawiane są w sposób niepełny. Na przykład w wypadku Maksa Schelera omówiona jest jego etyka, aksjologia, pojęcie osoby i miłości. Brakuje omówienia jego poglądów na fenomenologię, antropologię filozoficzną, socjologię wiedzy i filozofię religii. Brak też prezentacji takich kierunków, jak: filozofia ducha, filozofia dialogu, personalizm, filozofia chrześcijańska, neoheglizm czy neomarksizm. Wolfgang Stegmüller w swych dwutomowych Hauptströmungen der Gegenwartsphilosophie 2 fenomenologię rozpatruje nieco szerzej, natomiast egzystencjalizm sprowadza jedynie do poglądów Karla Jaspersa. Nie ma w jego dziele nic ani na temat hermeneutyki, ani na temat filozofii dialogu czy personalizmu. Nie ma filozofów francuskich, włoskich czy rosyjskich. Cenną pracą jest Kurta Wuchterla Bausteine zu einer Geschichte der Philosophie des 20. Jahrhunderts 3. Jest ona dość obszerna. Byłaby bardzo interesująca, gdyby w podtytule miała dookreślenie, że chodzi w niej tylko o filozofię niemiecką. Jest to grzech większości opracowań, które mają charakter lokalny i ograniczają się głównie do filozofii narodowych. I tak, Jean Lacroix opublikował w 1968 roku pracę Panorama de la philosophie française contemporaine 4, którą poświęcił filozofom francuskim. Herbert Schnädelbach w ważnej i pouczającej książce Filozofia w Niemczech zajął się między innymi myślą niemiecką pierwszych trzech dekad XX wieku. Natomiast Alfred J. Ayer w Filozofii w XX 1 Zob. Philosophie im 20. Jahrhundert, red. A. Hügli, P. Lübcke, t. 1 2, wyd. 3, Reinbek bei Hamburg Zob. W. Stegmüller, Hauptströmungen der Gegenwartsphilosophie. Eine kritische Einführung, t. 1 2, Stuttgart Zob. K. Wuchterl, Bausteine zu einer Geschichte der Philosophie des 20. Jahrhunderts. Von Husserl zu Heidegger. Eine Auswahl, Bern Stuttgart Wien Zob. J. Lacroix, Panorama de la philosophie française contemporaine, Paris Zob. H. Schnädelbach, Filozofia w Niemczech , tłum. K. Krzemieniowa, Warszawa 1992.

3 wieku 6 filozofii kontynentalnej poświęcił tylko jeden rozdział, w którym stwierdził między innymi, że jedynym fenomenologiem godnym miana prawdziwego filozofa jest Maurice Merleau-Ponty. Paul Gorner w książce Twentieth Century German Philosophy 7 ogranicza się do Husserla, Heideggera, Gadamera, Habermasa i Apela. Pominięcia możemy pozostawić bez komentarza. Można by przytoczyć jeszcze wiele przykładów podobnych prac, które potwierdzą przedstawione uwagi. Na tym tle bardzo pozytywny wkład wniosła włoska historia filozofii współczesnej. Mam tu na myśli głównie dwóch włoskich filozofów. Pierwszy z nich to Giovanni Fornero, który dopisał ostatni, olbrzymi tom, La filosofia contemporanea, do historii filozofii Nicoli Abbagnana 8, w jego duchu i zgodnie z jego metodologią. Drugi to Michele Federico Sciacca, autor dwutomowej La filosofia oggi 9. Obydwie prace są dość komplementarne i uwzględniają szersze spektrum współczesnych poglądów filozoficznych. Warto także wspomnieć o małym, ale ważnym opracowaniu Innocentego Marii Bocheńskiego Europäische Philosophie der Gegenwart 10, w którym autor w sposób systematyczny i obiektywny, a także w dość przystępnej formie przedstawił główne kierunki filozofii XX wieku. W świecie anglojęzycznym podobną rolę odegrała wielokrotnie wznawiana książka australijskiego filozofa i historyka idei Johna Passmore a A Hundred Years of Philosophy 11. Jednakże próba jej uzupełnienia o najnowsze nurty filozoficzne przyniosła mniej zadowalające rezultaty 12. W Polsce nie mieliśmy dotąd zbyt wielu prób spisania syntezy filozofii XX wieku. Za taką nie można uznać trzeciego tomu Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza. Autor zaledwie dotknął w nim problematyki filozofii XX wieku, i to tylko jego pierwszych dekad. Korzystaliśmy z podręcznika Étienne a Gilsona, Thomasa Langana i Armanda A. Maurera 6 Zob. A.J. Ayer, Filozofia w XX wieku, tłum. T. Baszniak, przejrzał i wstępem opatrzył B. Chwedeńczuk, Warszawa Zob. P. Gorner, Twentieth Century German Philosophy, Oxford Zob. N. Abbagnano, Storia della filosofia, t. 4: La filosofia contemporanea, G. Fornero przy współpracy L. Lentini, F. Restaino, Torino Zob. M.F. Sciacca, La filosofia oggi, t. 1 2, Milano Zob. I.M. Bocheński, Europäische Philosophie der Gegenwart, Bern Zob. J. Passmore, A Hundred Years of Philosophy, London 1957, wyd. 2 poszerzone Zob. tenże, Recent Philosophers. A Supplement to A Hundred Years of Philosophy, London 1985.

4 Historia filozofii współczesnej 13. Przez współczesną filozofię autorzy tego opracowania rozumieją także filozofię nowożytną, gdyż podręcznik rozpoczyna się od Johanna G. Fichtego. Friedrich Nietzsche jest potraktowany w nim jako przedstawiciel rewolty egzystencjalistycznej. Nie ma w tym podręczniku na przykład Hansa-Georga Gadamera, a wśród pragmatystów John Dewey i George H. Mead wspomniani są jedynie okazjonalnie. Książka napisana jest językiem bardzo hermetycznym. Od niedawna możemy korzystać też z dwóch ostatnich tomów Historii filozofii Fredericka Coplestona 14. Copleston próbował tę historię uzupełnić, pisząc osobny tom o filozofii w Rosji: Philosophy in Russia. From Herzen to Lenin and Berdyaev 15. Bardzo ważną rolę odegrały natomiast dwie pozycje: Filozofia i socjologia XX wieku 16 oraz Filozofia współczesna 17 (ta ostatnia pod redakcją Zbigniewa Kuderowicza), które dawały przynajmniej minimalny przegląd myśli niektórych współczesnych filozofów i socjologów. Ważną rolę odgrywały także antologie tekstów, jak: Filozofia francuska XIX wieku pod redakcją Barbary Skargi 18, obejmująca także częściowo autorów publikujących w XX wieku, Współczesna filozofia włoska pod redakcją Andrzeja Nowickiego 19, Filozofia egzystencjalna pod redakcją Leszka Kołakowskiego i Krzysztofa Pomiana 20, Drogi współczesnej filozofii pod redakcją Marka Siemka 21, Od Husserla do Levinasa pod redakcją Władysława Stróżewskiego 22, Metafizyka w filozofii analitycznej pod redakcją Tadeusza Szubki 23, 13 Zob. E. Gilson, T. Langan, A.A. Maurer, Historia filozofii współczesnej, tłum. B. Chwedeńczuk, S. Zalewski, Warszawa Zob. F. Copleston, Historia filozofii, t. 8: Od Benthama do Russella, tłum. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1989; t. 9: Od Maine de Birana do Sartre a, tłum. B. Chwedeńczuk, Warszawa Zob. tenże, Philosophy in Russia. From Herzen to Lenin and Berdyaev, Tunbridge Wells Zob. Filozofia i socjologia XX wieku, red. B. Baczko, cz. 1 2, Warszawa Zob. Filozofia współczesna, red. Z. Kuderowicz, t. 1 2, Warszawa Zob. Filozofia francuska XIX wieku, wyboru dokonała oraz wstępem, notami i komentarzem opatrzyła B. Skarga, Warszawa Zob. Współczesna filozofia włoska, teksty wybrał, tłum., wstępem i komentarzem opatrzył A. Nowicki, Warszawa Zob. Filozofia egzystencjalna, red. L. Kołakowski, K. Pomian, Warszawa Zob. Drogi współczesnej filozofii, wybrał i wstępem opatrzył M.J. Siemek, tłum. S. Cichowicz i in., Warszawa Zob. Od Husserla do Levinasa. Wybór tekstów z ontologii fenomenologicznej, red. W. Stróżewski, Kraków Zob. Metafizyka w filozofii analitycznej, red. T. Szubka, Lublin 1995.

5 Fragmenty filozofii analitycznej pod redakcją Bohdana Chwedeńczuka, Barbary Stanosz, Jacka Hołówki, Jana Woleńskiego i Joanny Górnickiej-Kalinowskiej 24, a także przekłady antologii francuskich: Gaëtana Picona Panorama myśli współczesnej 25 i Wiek XX przekroje 26. Z innych opracowań o charakterze przeglądowym należałoby wspomnieć U progu współczesności. Z dziejów doktryn antypozytywistycznych pod redakcją Skargi 27 oraz Filozofię współczesną pod redakcją Józefa Tischnera 28. Nie dającą się przecenić rolę w przybliżaniu myśli dwudziestowiecznej odegrał miesięcznik Znak, który od 1946 roku systematycznie publikował i publikuje przekłady fragmentów bądź całych artykułów filozofów XX wieku. Podobną, choć mniejszą rolę odegrały takie czasopisma, jak Odra, Literatura na Świecie, Więź, W drodze. Duże znaczenie miały także wydawnictwa publikujące do tak zwanego użytku wewnętrznego, które w gruncie rzeczy były filozoficznymi samizdatami. Chciałbym tu wspomnieć o trzech: prowadzonej przez Cezarego Wodzińskiego Alethei, ze szczególnym, monumentalnym opracowaniem poświęconym filozofii Heideggera, wydawanych przeze mnie i Bogdana Barana Tekstach Filozoficznych, spośród których ważną pozycją było Wokół rozumienia wybór tekstów z hermeneutyki, i czasopiśmie Colloquia Communia, redagowanym przez Kolegium Otryckie. To ostatnie realizowało swoje zamierzenia wydawnicze w sposób dość odważny, ale pod kontrolą władzy. Wiele ważnych tekstów ukazało się także w Studiach Filozoficznych. Dostęp do przekładów dzieł filozoficznych umożliwiła seria wydawnicza PWN Biblioteka Współczesnych Filozofów, założona i kierowana przez panią Ewę Szlesińską-Ziach. W ostatnich dwudziestu latach, a szczególnie w okresie polskich przemian politycznych, reaktywowały się stare pisma filozoficzne, pojawiło się także wiele nowych (między innymi Kwartalnik Filozoficzny, Przegląd Filozoficzny, Logos i Ethos, Principia, Sztuka i Filozofia, Przegląd Filozoficzno-Literacki, Filozofia Nauki ). Przyniosły one nowe przekłady i opracowania problematyki filozofii XX wieku. 24 Zob. Fragmenty filozofii analitycznej, red. B. Chwedeńczuk i in. (kilka tomów zob. bibliografia). 25 Zob. Panorama myśli współczesnej, red. G. Picon, Paris Zob. Y. Bertherat i in., Wiek XX przekroje, tłum. I. Kania, Kraków Zob. U progu współczesności. Z dziejów doktryn antypozytywistycznych, red. B. Skarga, Wrocław Zob. Filozofia współczesna, red. J. Tischner, Kraków 1989.

6 Dużo można było i wciąż można nauczyć się z Romana Ingardena Z badań nad filozofią współczesną 29. Doniosłym osiągnięciem dającym przystęp do omówień głównych dzieł filozofii XX wieku jest Przewodnik po literaturze filozoficznej XX wieku pod redakcją Barbary Skargi 30. Pojawiło się także wiele prac poświęconych poszczególnym filozofom. Wciąż jednak nie mamy w miarę pełnej i całościowej syntezy filozofii XX wieku. Przyczyn tego może być wiele. Chciałbym tu wskazać jedynie na trzy. Wiek XX był bardzo bogaty w rozmaite nurty, kierunki czy problemy filozoficzne. Jeśli obecnie po XIX wieku pozostało nam kilkunastu filozofów, których myśl jest wciąż aktualna i żywa, to w wieku XX filozofów, których poglądy ciągle budzą zainteresowanie w różnych kręgach, jest około dwustu. Czy jest to skutek zbyt małego dystansu czasowego do poprzedniego wieku? W naukach humanistycznych, a szczególnie w filozofii, lista cytowań weryfikuje się nie po miesiącu, czy nawet po tygodniach, jak na przykład w szybko rozwijających się naukach genetycznych, lecz po dziesiątkach lat, lub nawet po stu latach. Kto z nas dziś pamięta jednego z najbardziej cytowanych mniej więcej do 1920 roku filozofów Rudolfa Euckena, pierwszego filozofa, który w 1908 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla? Kto zajmuje się obecnie filozofią Hermanna Lotzego, najbardziej znanego metafizyka drugiej połowy XIX wieku, czy Eduarda von Hartmanna, którego książka o nieświadomości miała dwanaście wydań? Być może zatem potrzebujemy dużo większego dystansu czasowego, który sprawi, że część myślicieli osiągnie poziom klasyczności, a inni zostaną zepchnięci w niepamięć. Być może historię filozofii XX wieku należałoby pisać dopiero za sto lat. A może ta ogromna różnica w liczbie myślicieli wynika z o wiele powszechniejszego w XX wieku dostępu do wykształcenia? Był to wiek, w którym po raz pierwszy kobiety zaczęły uzyskiwać doktoraty z filozofii, choć miały jeszcze problemy z uzyskaniem habilitacji (Edith Stein, Hedwig Conrad-Martius). Był to wiek migracji, kiedy to studenci amerykańscy czy japońscy kształcili się w Europie u Wilhelma Diltheya, Martina Heideggera, Edmunda Husserla, Heinricha Rickerta; kiedy to filozofowie europejscy w obliczu nadchodzącego nazizmu emigrowali do Stanów Zjednoczonych. Był to czas coraz większej popularyzacji myśli przez publiczne wykłady, wydawane później w dziesiątkach tysięcy, a nawet czasami w setkach tysięcy egzemplarzy. Przede wszystkim jednak decydującą rolę odegrały rozwijające się w XX wieku media, zarówno dla popularyzacji filozofii, jak i części filozofów. Można powiedzieć, że niektórzy filozofowie w XX wieku byli medialni, a inni nie. I tak, William James był o wiele 29 Zob. R. Ingarden, Z badań nad filozofią współczesną, Warszawa Zob. Przewodnik po literaturze filozoficznej XX wieku, red. B. Skarga, przy współpracy S. Borzyma, H. Floryńskiej-Lalewicz, t. 1 5, Warszawa

7 bardziej medialnym filozofem niż Charles S. Peirce. Okazało się jednak, że to Peirce, który pracował w ukryciu i mało się wypowiadał, stał się największym filozofem Ameryki. Na początku XX wieku we Francji najbardziej znanym filozofem był Alain (Émile Auguste Chartier), znany głównie dzięki publikowanym co tydzień w gazecie filozoficznym propos. Inni filozofowie przedwojennej Francji, jak Louis Lavelle czy Léon Brunschvicg, pracowali na uboczu. Nie mogli być tak medialni jak w powojennej Francji Jean Paul Sartre, gdyż dopiero po wojnie nastąpił szybki i ekspansywny rozwój mediów. Sądzę, że medialność była ważną składową sławy Sartre a. Przykładem filozofa niemedialnego z tego samego okresu jest Vladimir Jankélévitch, który przez długi czas znany był w kręgach uniwersyteckich jedynie jako autor najlepszej książki o Bergsonie. Zaistniał we Francji dopiero po śmierci Sartre a, w latach osiemdziesiątych XX wieku. Okazało się wówczas, że choć mniej znany, jest autorem wielu wybitnych książek. Sądzę, że to właśnie niemedialny Jankélévitch stanie się w o wiele większym stopniu filozofem klasycznym niż Sartre, przynajmniej w zakresie filozofii, a nie literatury. Były jednak także takie przypadki jak Henriego Bergsona i Bertranda Russella. Byli oni filozofami medialnymi, a jednocześnie są i pozostaną klasykami. Rola mediów w relacji do filozofii, jak już wspomniałem, stała się o wiele większa w drugiej połowie XX wieku niż w pierwszej. I to nie tylko w tym sensie, że media w dużej mierze kreowały sławę takich filozofów, jak Jacques Derrida, Michel Foucault, Jürgen Habermas czy Gianni Vattimo, lecz przez ich związek ze współczesną, to znaczy powojenną, kulturą ponowoczesną. Nietzscheańska teza: nie ma faktów, są tylko interpretacje, została urzeczywistniona w medialnej, a szczególnie w telewizyjnej, kulturze drugiej połowy XX wieku. Najwięcej o związku myślenia i kultury z telewizją pisał Vattimo. Problem relacji między myśleniem filozoficznym a rolą mediów w XX wieku pozostaje jednak do zbadania. Wracając do początkowego pytania, trzeba stwierdzić, że bez względu na to, jak odpowiemy: czy że tak wielka liczba znanych i uważanych za wybitnych filozofów w XX wieku jest skutkiem braku odpowiedniego dystansu czasowego, aby ocenić, co było w XX wieku filozoficznie cennego, co warto wydobyć z zapomnienia, a czym nie warto już się zajmować, czy też jest pochodną rozwoju i poszerzania się wiedzy i wykształcenia, piszący syntezę dwudziestowiecznej filozofii musi zająć się ogromem dzieł źródłowych oraz ich interpretacji. Druga przyczyna związana jest ze znaczącym poszerzeniem się w XX wieku zakresu filozofii narodowych. Jeśli XIX wiek pozostawał głównie pod wpływem filozofii niemieckiej, a pod koniec także francuskiej, myśliciele innych nacji należeli do rzadkości. W XX wieku obok wciąż rozwijającej się filozofii niemieckiej i francuskiej powstała rodzima filozofia

8 amerykańska (pragmatyzm), przede wszystkim jednak brytyjsko--amerykańska filozofia analityczna, która nabrała z czasem międzynarodowego charakteru i w ostatnich dekadach XX wieku stała się bodaj dominującą tradycją filozoficzną. Bardzo ważny wkład do dwudziestowiecznej filozofii wniosły także inne filozofie narodowe: rosyjska (między innymi Lew Szestow, Nikołaj Bierdajew), litewska (Emmanuel Lévinas), włoska (między innymi Benedetto Croce, Giovanni Gentile, Luigi Pareyson, Nicola Abbagnano, Gianni Vattimo), hiszpańska (między innymi Miguel de Unamuno, José Ortega y Gasset), austriacka (między innymi Ferdinand Ebner, Ludwig Wittgenstein), rumuńska (Mircea Eliade, Émile Cioran), czeska (Jan Patočka), węgierska (György Lukács), polska (między innymi szkoła lwowsko-warszawska, Roman Ingarden). Dzięki studiującym w Europie Japończykom odkryta została także dwudziestowieczna filozofia japońska (Kitaro Nishida, Keiji Nishitani). Trzecia z przyczyn to charakterystyczna dla XX wieku interdyscyplinarność. Filozofia pozostawała w rozlicznych związkach z rodzącymi się w XX wieku psychologią, socjologią i pedagogiką, ale także z naukami ścisłymi: matematyką i fizyką, z literaturą i poezją, teatrem i muzyką oraz z teologią katolicką, protestancką, judaistyczną i religioznawstwem. Trudno, analizując historię dwudziestowiecznej myśli, nie zająć się rozmaitymi i rozlicznymi jej związkami z wymienionymi dziedzinami. Takie przedsięwzięcie syntetyczne, jakim jest historia filozofii XX wieku, wymaga zatem nie tylko ogromu pracy analitycznej, ale także bardzo rozległych kompetencji. Rozważmy zatem racje za tworzeniem jej przez zespół i przez pojedynczą osobę. Praca zespołowa pozwala z pewnością na większą fachowość, rzetelność i głębię analiz. O filozofii rosyjskiej w o wiele bardziej kompetentny sposób napisze jej znawca, badacz zajmujący się nią od wielu lat, niż tylko czytelnik dzieł rosyjskich filozofów. Podobnie jest z każdą inną filozofią narodową, kierunkami czy nurtami filozofii. Tak rozumiana specjalizacja i fachowość nie wystarczy jednak, jak sądzę, do stworzenia syntezy myśli takiego wieku, jakim był wiek XX. Synteza taka wymaga, mówiąc kolokwialnie, przepuszczenia wszystkich informacji przez jedną głowę. Tylko w ten sposób można uchwycić wzajemne zależności, inspiracje, wpływ i przepływ idei, określić pierwszeństwo i wtórność myśli, rozprawić się z wieloma stereotypami. Zazwyczaj ktoś, kto zajmuje się amerykańskim pragmatyzmem, nie studiuje równolegle francuskiej filozofii ducha i filozofii refleksji. Przy takiej specjalizacji umyka mu paralelizm między kontyngentyzmem Émile a Boutroux i tychizmem Peirce a. Kto zajmuje się neokantyzmem, nie interesuje się szczególnie filozofią dialogu. Umknie mu zatem ciekawa i ważna informacja, że Paul Natorp jeździł za Martinem Buberem i zapraszał

9 go na swoje seminarium, by podyskutować o jego Ja i Ty. Trudno byłoby także odkryć interesującą zbieżność między doświadczeniem pierwotnym i wtórnym u Johna Deweya a refleksją pierwszą i drugą u Gabriela Marcela. Bardzo wiele nurtów współczesnej filozofii zachodziło na siebie lub pozostawało w rozmaitych relacjach. Trudno byłoby uchwycić te wspólne pogranicza przy podziale specjalizacyjnym. Istotna jest także historia wpływów i oddziaływania myśli, gdyż to właśnie na jej podstawie możemy ocenić znaczenie myśliciela. Wpływy te, szczególnie w wypadku myślicieli najbardziej znaczących, dotyczą nie tylko tego nurtu, z którym myśliciel jest łączony, ale także wielu innych. I tak na przykład ktoś, kto zajmuje się filozofią Bergsona, żeby ustalić historię recepcji jego myśli w XX wieku, musiałby porozumieć się ze specjalistami między innymi od pragmatyzmu, filozofii ducha, neokantyzmu, filozofii egzystencji, filozofii dialogu, fenomenologii, hermeneutyki. Wreszcie ostatnia, może najmniej znacząca, ale istotna racja. Trudno jest w wieloosobowym zespole uzgodnić wspólną metodologię i inne istotne kwestie bez narzucania innym własnych przekonań. Trudno także porozumieć się co do tego, ile miejsca przeznaczyć na opisanie danego nurtu czy poglądów danego filozofa, gdyż jak wiadomo, każdy daje pierwszeństwo tym poglądom, do których sam jest przywiązany. Te wszystkie racje przekonują, że choć tworzenie takiej syntezy przez jednego historyka filozofii ma duże wady i musi być traktowane jako przedsięwzięcie odważne, a zarazem ryzykowne, to takiej syntezy, przynajmniej w postaci, w jakiej ją tu zamierzyłem, nie może wykonać zespół. Byłby to co najwyżej zlepek małych syntez poszczególnych kierunków i nurtów, ale nie synteza dwudziestowiecznej myśli. Celem takiej syntezy jest zarysowanie w miarę całościowej mapy dwudziestowiecznej filozofii. Mam świadomość, że nie będzie to mapa doskonała, ukazująca w takim samym przybliżeniu rozmaite zjawiska czy idee. Takie dzieło przekracza bowiem fizyczne i czasowe możliwości jednego autora. Nie badam wszystkich tropów. Często jedynie odnotowuję w przypisach lub na marginesie różne analogie, podobieństwa, zbieżności jako problemy badawcze, które być może zostaną podjęte przez innych. Zarysowana tu mapa ma zatem charakter jedynie szkicowy. Część jej fragmentów została już dogłębnie zbadana przez innych. Większość jednak wciąż czeka na zbadanie. Świadom także ograniczoności własnych kompetencji, staram się konsultować swoje przemyślenia i analizy z bardziej kompetentnymi ode mnie kolegami recenzentami.

10 Metodologia Filozofię XX wieku przyjęło się nazywać filozofią współczesną. Jest to okres następujący bezpośrednio po filozofii nowożytnej, która, jak wiadomo, zaczyna się wraz z Kartezjuszem w XVII wieku, a kończy w wieku XIX. Wszyscy historycy, w tym także historycy filozofii, wiedzą jednak, jak problematyczna jest periodyzacja. Na kim bowiem zakończyć filozofię nowożytną w XIX wieku, a od kogo zacząć wiek XX? W 1900 roku urodził się jedynie Hans-Georg Gadamer, a zmarł Friedrich Nietzsche. Trudno także za kryterium przynależności do myśli współczesnej przyjąć zasadę, że należą do niej ci, których myśl jest żywa i kontynuowana. Takimi z pewnością spośród filozofów XIX stulecia byli Søren Kierkegaard i Karol Marks. Trzymając się jednak tej reguły, za bardziej od nich współczesnych należałoby uznać Immanuela Kanta i Georga W.F. Hegla. Szczególnie Kanta, który jest we współczesnej filozofii, jak postaram się to pokazać, wręcz wszechobecny. W niewiele mniejszym stopniu za współczesnych filozofów należałoby uznać Platona i Arystotelesa, których myśl karmi wiele współczesnych nurtów. Przyjąłem zatem zasadę, by do XX wieku zaliczyć także tych filozofów, którzy co prawda urodzili się, studiowali i publikowali jeszcze w XIX stuleciu, jednak tworzyli także w wieku XX, a nurty i kierunki, z którymi byli identyfikowani, wyznaczały główne linie rozwoju współczesnej filozofii. Jedyny wyjątek uczyniłem dla Nietzschego, którego lata życia przypadają na XIX wiek, jest on jednak całkowicie i w pełni filozofem współczesnym. Bez Nietzschego nie da się zrozumieć kontynentalnej filozofii XX wieku, zwłaszcza jego drugiej połowy. Od periodyzacji historycznej koniecznie trzeba odróżnić wiek XX jako kulturową całość. Czy istotnie XX wiek był pewną całością? Co go szczególnie charakteryzowało i odróżniało od wieków minionych? Jeśli przyjmie się najbardziej charakterystyczne jego idee, kiedy właściwie się zaczął? Na te pytania spróbuję odpowiedzieć dalej. Tu jedynie chciałbym stwierdzić, że bez względu na rozmaite interpretacje i intelektualne diagnozy współczesności przyjąłem w mojej monografii wspomniane sztywne ramy czasowe. XX wiek, jak już powiedziano, był bardzo bogaty i złożony. Stanowi zatem dla historyka filozofii szczególnie trudne wyzwanie. Z jednej bowiem strony rozwijały się od przełomu XIX i XX wieku rozliczne nurty i kierunki jak neokantyzm, pragmatyzm, filozofia życia, filozofia egzystencji, fenomenologia, hermeneutyka które miały własną wewnętrzną historię. Z drugiej jednak bardzo wielu wybitnych filozofów nie było związanych

11 z żadnym z nurtów czy kierunków, a łączyła ich pewna wspólna dominująca problematyka, jak filozofia nauki, filozofia języka, filozofia polityczna, filozofia prawa, filozofia umysłu, filozofia kultury czy filozofia religii. Dlatego w niniejszej monografii przyjąłem podział dychotomiczny. Pierwsza część, którą rozpoczyna niniejszy tom, zamierzona jest jako analiza nurtów i kierunków filozofii XX wieku, druga zaś problemów oraz wpływów filozofii na inne dziedziny humanistyki. Czy można było pominąć, kontrowersyjny skądinąd i wielekroć dyskutowany, podział na nurty i kierunki? Czy nie lepiej byłoby podzielić historię filozofii XX wieku na filozoficzne dyscypliny? Nie ulega wątpliwości, że takie nazwy jak neokantyzm, pragmatyzm, fenomenologia czy egzystencjalizm są obecnie uznanymi nazwami historycznymi i nie da się ich usunąć. Ktokolwiek chce zatem zgłębić filozofię XX wieku, ma prawo dowiedzieć się, co się pod tymi nazwami kryje, kiedy powstały, których myślicieli słusznie lub błędnie z nimi utożsamiano i dlaczego. Poza tym cóż by to był za historyk, który zrezygnowałby z prób podziałów i porządkowania, nawet wówczas, gdyby te podziały były nie do końca ostre i jednoznaczne. Wyjaśnienie wszystkich kwestii spornych związanych z poszczególnymi nurtami starałem się dać we wprowadzeniach, w których przedstawiam nie tylko pochodzenie samego terminu (na przykład filozofia życia), historię rozwoju nurtu, jego główne idee, przyczyny jego zaniku, ale także związki z innymi nurtami czy kierunkami. Nie da się bowiem zrozumieć na przykład filozofii Sartre a bez pokazania związku jego fenomenologii z egzystencjalizmem, a także z dialektyką. Nie da się także zrozumieć filozofii Ricoeura bez pokazania drogi jego myśli, na której łączył filozofię ducha z egzystencjalizmem, fenomenologią, psychoanalizą Freuda i hermeneutyką. Kwestią historyczną są także rozmaite afiliacje filozofów do poszczególnych nurtów. Z jednej strony informacje te mogą wywołać zamęt, z drugiej jednak są bardzo interesujące i pouczające z punktu widzenia samej problematyki filozoficznej. Zagadkową bowiem jest rzeczą, dlaczego na przykład w pewnym momencie Edmund Husserl zaliczany był do egzystencjalistów. W jaki sposób autor takiej propozycji afiliacji Husserla rozumiał jego fenomenologię? Wszystkie tomy monografii zbudowane są w identyczny, systematyczny sposób. I tak, po historycznych i problemowych wprowadzeniach do poszczególnych nurtów zajmuję się poszczególnymi filozofami związanymi z danym nurtem. Prezentację myśli każdego filozofa rozpoczynają cytaty z wypowiedzi innych, najczęściej także klasyków, choć nie tylko, charakteryzujące poglądy danego filozofa wypowiedzi te mają czasami charakter ironiczny, czasami krytyczny.

12 Po stronie otwierającej następuje prezentacja biografii połączona z charakterystyką dorobku twórczego. Staram się dość szeroko uwzględniać biografię każdego myśliciela. Mam w tej kwestii stanowisko wyważone. Nie podzielam przekonania tych, którzy odrywają poglądy myśliciela od jego biografii, tak jakby można było przenieść je w każdy inny wiek i w każdą inną sytuację. Nie podzielam także stanowiska tych, którzy całość poglądów myśliciela usiłują zinterpretować poprzez jego biografię, jak czyniono to na przykład w stosunku do Martina Heideggera (tak zwany casus Heideggera). Uznaję biografię za istotną, szczególnie u dwudziestowiecznych myślicieli, gdyż była ona często związana z burzliwymi wydarzeniami, jakie miały wówczas miejsce. Trudno zrozumieć na przykład brak wczesnej recepcji filozofii Peirce a bez znajomości jego biografii, podobnie jak trudno zrozumieć los szkoły frankfurckiej bez znajomości biografii jej twórców. Po biografii następują Inspiracje i konteksty, w których za pomocą genezy tekstualnej źródeł każdego filozofa usiłuję zrekonstruować źródła jego myśli. Ta część monografii przeznaczona jest dla badaczy i bardziej zaawansowanych studentów. Choć nie da się już odejść od ukształtowanych nazw nurtów i kierunków, to jest rzeczą oczywistą, że te nurty i kierunki niekiedy się do siebie zbliżały, niekiedy nawet częściowo przenikały. Wiadomo, że filozofowie, którzy pracowali na tym samym uniwersytecie, a zaliczani byli do różnych kierunków, nie tkwili w zamkniętych światach. Wzajem się inspirowali, spierali ze sobą, niekiedy głosili poglądy wspólne. Dlatego wydaje się, że prawdziwa historia filozofii XX wieku nie biegnie ostatecznie w obrębie stereotypowo i podręcznikowo określonych nurtów i kierunków, lecz pewnych rodzajów wrażliwości filozoficznej, mającej wspólne korzenie. Istnieje zatem wiedza, którą Michel Foucault nazwał wiedzą ujarzmioną. Pisał: określam tym mianem treści historyczne, które zostały przysypane i ukryte pod funkcjonalnymi całościami lub formalnymi systematyzacjami 31. Istnieje inna, podziemna historia filozofii XX wieku. To tak, jakbyśmy zwiedzali miasto, chodząc wyznaczonymi już traktami. Jeśli natomiast zejdziemy do podziemi, do kanałów, może się okazać, że da się iść na skos, czy nawet w poprzek. Dlatego podjąłem się w tej monografii benedyktyńskiej analizy źródeł myśli każdego z filozofów. Głównie na podstawie dzieł źródłowych, lecz także korespondencji, materiałów seminaryjnych czy wspomnieniowych przedstawiam historię ich lektur, inspiracji, tradycji, od których krytycznie się odcinali, ale także wątki wspólne z innymi, których do końca nie byli świadomi. Jedni filozofowie w autoprezentacjach czy autobiografiach pisali wprost o swych inspiracjach 31 M. Foucault, Trzeba bronić społeczeństwa, tłum. M. Kowalska, Warszawa 1998, s. 19.

13 i drodze intelektualnego rozwoju. W większości jednak wypadków trzeba było tę drogę zrekonstruować. Pewne wątki tych inspiracji są już solidnie opracowane w formie książek i artykułów (wówczas do nich odsyłam). Inne byłem w stanie zaledwie zarysować, wyznaczając perspektywy dalszych możliwych badań. Czasami, tam gdzie dostrzegłem zbieżności, a nie mogłem poświęcić im więcej miejsca, jedynie zasugerowałem pewne zależności czy podobieństwa. Przedstawione w monografii inspiracje i konteksty stanowią zatem dopiero początek badań, które powinny być wielorako kontynuowane. Dzięki analizie inspiracji i kontekstów zwanej genezą tekstualną chciałem osiągnąć kilka celów. Przede wszystkim pokazać, jak rozmaite wątki filozofii i idee filozoficzne, od starożytnych do nowożytnych, obecne są w filozofii XX wieku, a zatem platonizm, arystotelizm, augustynizm, tomizm, kartezjanizm, kantyzm, heglizm itd. Jak i dlaczego pewne idee były przekształcane i reinterpretowane. Którzy filozofowie wywarli największy wpływ na XX wiek. Nie da się tego zbadać inaczej niż przez żmudną analizę źródeł. Przykładem owocności takiej metody jest pokazanie, że to, co odróżnia Johna Deweya od pozostałych pragmatystów, to jego antykantyzm. Natomiast nietrafna jest diagnoza Richarda Rorty ego co do rzekomego antykantyzmu pragmatyzmu w ogóle, a szczególnie Williama Jamesa. Chciałem dzięki analizie inspiracji i kontekstów pokazać także pokrewieństwa myślowe i duchowe różnych filozofów. Okazuje się, że, być może, ważniejszy niż podział na kierunki jest stosunek filozofów do wspólnej tradycji. W XX wieku wyznacza go głównie radykalnie przeciwny, czasami zniuansowany stosunek do filozofii Kartezjusza, Kanta i Hegla. Ciekawą też rzeczą jest pokazanie, jak kilku myślicieli zaliczanych do różnych nurtów znajdowało wspólne zainteresowanie w tej samej tradycji filozoficznej, na przykład w filozofii pozytywnej Schellinga. I tak, badając źródła i inspiracje filozoficzne, udało mi się pokazać, że Pierre Teilhard de Chardin był dotąd błędnie zaliczany do personalizmu chrześcijańskiego. Jego inspiracja Ewolucją twórczą Bergsona, wymiana listów z Maurice em Blondelem, odwołania do Maine de Birana dowodzą jego związku z francuską filozofią ducha. Udało mi się również pokazać, że stosunek filozofów ducha do Kanta i Hegla jest o wiele bardziej skomplikowany i zniuansowany, niż wydawało się to Jeanowi Nabertowi w jego słynnym artykule o filozofii refleksji. Geneza tekstualna pozwoliła także pokazać, że o wiele bliższe są relacje między neokantyzmem a fenomenologią, niż wynika to ze stereotypowych opracowań. Dzięki genezie tekstualnej udało się precyzyjnie określić znaczenie i wpływ każdego z filozofów. Dotąd najczęściej mówiono tylko o bezpośrednich uczniach i następcach. Nie bardzo było wiadomo, kto i kiedy czytał ich dzieła i w jaki sposób oddziaływały. Ten rodzaj badań pozwolił na przykład pokazać, że jednym z najbardziej wpływowych filozofów

14 pierwszych trzech dekad XX wieku był William James czy też że wpływ Bergsona był o wiele silniejszy, niż wydawało się to dotąd, i dotyczył bardzo różnych filozoficznych nurtów. Geneza tekstualna posłuży też, mam nadzieję, badaczom poprzednich wieków historii filozofii, którzy analizując rozmaite współczesne wątki filozofii Platona, Arystotelesa, świętego Augustyna, Blaise a Pascala, Barucha Spinozy czy Immanuela Kanta oraz ich interpretacje, będą mogli w nowym świetle odczytać idee filozofów minionych epok. Przykładem takiej reinterpretacji, która już dokonała się w XX wieku, jest nowe spojrzenie Étienne a Gilsona na filozofię świętego Tomasza z Akwinu dzięki skonfrontowaniu jej z filozofią Heideggera. Geneza tekstualna pozwala wreszcie dojść do przekonania o ciągłości filozoficznych problemów. Filozofia XX wieku dokonała wielu nowych odkryć, wprowadziła wiele nowych paradygmatów, ale odkrycia te i paradygmaty nie byłyby możliwe bez historycznej ciągłości, bez idei gigantów przeszłości, na których ramionach stoimy. W świetle analizy źródeł to, co wydawało się czyimś niekwestionowanym odkryciem, okazuje się już nie tak całkowicie nowe. I tak, twierdzenie, że jedną z cech filozofii ponowoczesnej jest ironia, prowadzi nas do przekonania, że filozofem ponowoczesnym musiał być już Sokrates, który na ulicach Aten dekonstruował wiedzę i przekonania swych rozmówców. Natomiast twierdzenie, że inną cechą filozofii ponowoczesnej jest antyfilozoficzność, prowadzi nas do przekonania, że filozofem ponowoczesnym musiał być Pascal, który głosił, że drwić sobie z filozofii to filozofować. Rozliczne przykłady tego znajdzie czytelnik w Inspiracjach i kontekstach. A zatem w świetle analizy źródeł historia filozofii jawi się jako historia wiecznej filozofii (philosophia perennis) powracających wciąż tych samych pytań, tych samych problemów, na które próbujemy dawać jedynie nieco odmienne odpowiedzi. Nie ukrywam, że bliski jest mi ideał historii filozofii Gilsona, który wbrew ogłaszanym w XX wieku kresom metafizyki argumentował, że filozoficzne pytania zawsze wyrastają z metafizycznej natury ludzkiej, a ciągłość historii filozofii jest dowodem istnienia tej natury. Dzięki genezie tekstualnej udało mi się między innymi ustalić (bądź potwierdzić): prekursorstwo Lavelle a w stosunku do Sartre a i Heideggera w wielu kwestiach filozofii egzystencji; prekursorstwo Lavelle a, Le Senne a i Naberta w stosunku do Lévinasa (metafizyka jako etyka); obecność Nabertowskich wątków u Lévinasa; tajemniczą relację między Diltheyem a Husserlem, która wymaga zbadania; radykalne zbieżności: Lévinas Bonhoeffer (idea odpowiedzialności, substytucji, moralności); podobieństwo między Le Senne em a Tischnerem (wolność jako sposób istnienia dobra, pierwszeństwo dobra przed

15 istnieniem); pierwszeństwo Peirce a przed Buberem (dialogiczny wymiar u Peirce a Ja, Ty, On [To]); podobieństwo koncepcji jakości u Jankélévitcha i Peirce a. Ktoś mógłby powiedzieć, że historia wpływów nie jest aż tak istotna, że wielu myślicieli broniło się przed wpływem. Przykładów tego mamy wiele w XX wieku. Widać na przykład, jak Heidegger w swej krytyce spycha Diltheya w objęcia hermeneutyki romantycznej, aby tylko sobie samemu móc przypisać hermeneutyczny zwrot. Widać, jak Rosenzweig czy Habermas ustawiają sobie historię filozofii, by dowieść odkrywczości swych tez. Problem wpływu jest rzeczywiście istotny w filozofii XX wieku, gdyż odsłania on sposób rozumienia filozofii. Jeśli filozofię rozumie się jako literaturę, to lęk przed wpływem rzeczywiście jest istotny. Jeśli natomiast rozumie się ją jako naukę poszukującą wciąż nowych odpowiedzi na stare pytania, jako analizę tych samych kwestii, to tak rozumiana filozofia nie może istnieć bez wpływów. Pisał neokantysta i wybitny historyk filozofii Wilhelm Windelband: Każdy filozof wydaje się pracować, jakby przed nim w ogóle nie było innych, a szczególnie ten przypadek wydaje się istnieć u najbardziej znaczących. W ten sposób historia filozofii czyni wrażenie czegoś bez związku, wiecznie zmieniającego się, kapryśnego i dowolnego, i przy tym braku ciągłości nie ma w niej ostatecznie nic niekwestionowalnego, nic, co można by wskazać jako to, co przy tym się ujawniło. Nie ma»tej«filozofii, jak jest»ta matematyka,»ta historia prawa itp. Słusznie zatem wydaje się ludziom, którzy w takim bezowocnym następstwie wysiłku myśli wolą widzieć ostatecznie jedynie historię ludzkiej słabości lub ludzkiej głupoty 32. Kiedy jednak krytycznie porównamy obrazy rozwoju najwybitniejszych filozofów, to pomimo rozmaitych różnic ich przekonań dostrzegamy u nich te same problemy i te same prastare zagadki bytu 33. Po Inspiracjach i kontekstach przedstawiam Poglądy filozofów, opierając się na siatce podstawowych i charakterystycznych dla nich pojęć. Staram się przy tym omówić, choć krótko, cały zakres podejmowanej przez nich problematyki. W większości wypadków nie daję jakiejś szczególnie nowej, własnej interpretacji ich poglądów, choć czasami to czynię. Staram się natomiast podać najważniejsze możliwe interpretacje. W każdym podrozdziale na marginesie znajdują się glosy zawierające kluczowe pojęcia i nazwiska. Glosy służą także do rozmaitych uwag i komentarzy. Odnotowuję na nich także co cenniejsze stwierdzenia samych filozofów. Przedstawiając poglądy filozofów, staram się iść za wzorcem Merleau-Ponty ego: Pomiędzy»obiektywną historią filozofii, która ograbiałaby wielkich filozofów z tego, co dali oni do myślenia innym, a medytacją przebraną w formę dialogu, w którym to my 32 W. Windelband, Einleitung in die Philosophie, Tübingen 1914, s Tamże.

16 stawiamy pytania i udzielamy odpowiedzi, powinna istnieć sfera pośrednia, w której filozof, o którym się mówi, i ten, który mówi, są współobecni, choćby miało być niemożliwe, nawet de iure, pooddzielanie w każdym momencie tego, co należy do każdego z nich 34. By nie ograbić wielkich filozofów z tego, co dali oni do myślenia innym, staram się dość często dopuszczać ich samych do głosu, pozwolić czytelnikom na obcowanie z ich językiem i żywą myślą. Ta część monografii przeznaczona jest dla studentów i tych wszystkich, których mniej interesują kwestie szczegółowe i techniczne, a bardziej same filozoficzne poglądy. Po poglądach następują Kontynuacje, w których przedstawiam przeanalizowane już przeze mnie oddziaływanie myśliciela. Ze względu na to, że wciąż pracuję nad kolejnymi tomami monografii, mam świadomość, iż te kontynuacje nie są jeszcze do końca zbadane. Wraz z analizą kolejnych źródeł nasza wiedza o recepcji poglądów różnych myślicieli wciąż się poszerza. Będzie ona mogła być zaznaczona w następnych wydaniach, dopiero po opracowaniu całości. Nieodłączną częścią książki jest bibliografia do każdego rozdziału: podmiotowa znajduje się na końcu tomu, natomiast całość zamieszczono na płycie CD dołączonej do książki. Bibliografia dotycząca poszczególnych filozofów zawiera bibliografię podmiotową, obejmującą pozycje źródłowe, następnie istniejące polskie przekłady dzieł i wyborów tekstów, polskie przekłady fragmentów tekstów i artykułów zamieszczonych w rozmaitych czasopismach, pracach zbiorowych i książkach. Dalej zamieszczam, jeśli są, źródła bibliograficzne, a po nich bibliografię przedmiotową. Najpierw polskie publikacje zwarte, następnie polskie artykuły, dalej publikacje zwarte obcojęzyczne i publikacje porównawcze. Tę ostatnią grupę wyodrębniłem zarówno z polsko-, jak i obcojęzycznej literatury przedmiotowej. Obejmuje ona te prace porównawcze, w których poglądy danego myśliciela konfrontowane są z innymi. Ta część bibliografii stanowi uzupełnienie Inspiracji i kontekstów. W bibliografii podmiotowej i przedmiotowej przyjąłem porządek chronologiczny. Dzięki temu można dostrzec, kiedy w Polsce pojawiły się polskie przekłady dzieł lub fragmentów tekstów jakiegoś filozofa, jakie i kiedy było zainteresowanie nim. W swojej monografii przywiązuję dużą wagę do bibliografii. Sądzę bowiem, że w filozofii, w przeciwieństwie do literatury, konieczne jest odwołanie się do istniejącego stanu badań. A stan badań odzwierciedla się właśnie w bibliografii. Obecnie nie przywiązuje się do tego zbyt wielkiej wagi. Po części wynika to z przekonania, że filozofia przeszła w literaturę. Mam świadomość, że szczególnie polska bibliografia nie jest pełna. Poza wyjątkami, takimi jak 34 M. Merleau-Ponty, Filozof i jego cień, [w:] Fenomenologia francuska. Rozpoznania, interpretacje, rozwinięcia. Wybór, red. J. Migasiński, I. Lorenc, Warszawa 2000, s. 161.

17 polska bibliografia dotycząca Nietzschego, w zasadzie nie istnieją porządne i systematyczne bibliografie poświęcone filozofom. Dlatego w swych badaniach opierałem się głównie na dostępnych bazach bibliograficznych. Zdaję sobie jednak sprawę, że nie są one kompletne, szczególnie jeśli chodzi o ostatnie dekady XX wieku. Wiele przekładów i artykułów publikowanych jest także w pracach zbiorowych, których te bazy nie odnotowują. Powstały liczne małe wydawnictwa na nowo utworzonych uczelniach, których publikacje nie są powszechnie znane. I jeszcze dwie małe, ale istotne uwagi. Czytelnik może się słusznie spodziewać, że rangę filozofa wyznacza liczba poświęconych mu stron. Jest to słuszne kryterium, nie zawsze jednak da się je zachować. Niektórzy myśliciele zajmowali się problematyką bardzo rozległą albo wdawali się w liczne spory z innymi. Czasami też, w wypadku myślicieli w Polsce mało znanych lub prawie w ogóle nie znanych, trzeba było szerzej zaprezentować ich poglądy. Niejednokrotnie trudność i zawiłość wywodów wymagała jaśniejszego, a przez to dłuższego opisu. Druga uwaga dotyczy źródeł. Zasadniczo starałem się cytować źródła zawsze z tych samych wydań. Zachowanie tej zasady nie zawsze jednak było możliwe, ze względu na fakt, że badania prowadziłem w różnych bibliotekach i nie zawsze mogłem mieć dostęp do wydań identycznych. Pierwsza część monografii, Historia filozofii XX wieku. Nurty, w zamyśle składa się z sześciu tomów: Filozofia życia. Filozofia ducha. Pragmatyzm; Neokantyzm. Filozofia egzystencji. Filozofia dialogu; Fenomenologia. Hermeneutyka; Filozofia chrześcijańska. Personalizm. Neoheglizm. Szkoła frankfurcka; Marksizm i neomarksizm. Strukturalizm i poststrukturalizm. Postmodernizm. Feminizm; Filozofia analityczna: początki. Analitycy z Cambridge. Empiryzm logiczny. Szkoła lwowsko-warszawska. Oksfordzka filozofia języka potocznego. Druga filozofia Wittgensteina. Druga część, planowana jako Historia filozofii XX wieku. Problemy, ma obejmować zarówno filozofów kontynentalnych, jak analitycznych, których łączyła wspólna, dominująca w XX wieku problematyka badawcza. Poszczególne tomy będą zatem zawierały: filozofię języka, filozofię nauki, epistemologię, filozofię umysłu, filozofię polityczną, etykę, filozofię prawa, filozofię człowieka i kultury, ontologię i metafizykę, filozofię religii. Ostatni fragment drugiej części będzie poświęcony pograniczom filozofii i innych nauk: psychologii i psychoanalizy, socjologii, teologii, literatury, etnologii i etnografii, religioznawstwa, fizyki, matematyki, biologii i medycyny, ekonomii i ezoteryki. Podział ten, jak już wspomniałem, odpowiada rozwojowi filozofii kontynentalnej i analitycznej w XX wieku. W filozofii kontynentalnej na przełomie XIX i XX wieku

18 równolegle rozwijały się: filozofia życia, filozofia ducha, pragmatyzm, neokantyzm, neoheglizm, marksizm, który przeszedł następnie w neomarksizm. Przed drugą wojną światową powstała fenomenologia, która miała także swój powojenny los, a Martin Heidegger dokonał hermeneutycznego zwrotu. Dalsze losy hermeneutyki związane są już z drugą połową XX wieku. W pierwszej połowie XX wieku powstała filozofia dialogu, choć rozwijała się także po wojnie. Podobnie filozofia egzystencji, choć jako egzystencjalizm została spopularyzowana przez Sartre a po drugiej wojnie światowej. W pierwszej połowie XX wieku rozwinęła się także współczesna filozofia chrześcijańska, choć i ona miała swe dalsze powojenne losy. Natomiast szkoła frankfurcka miała swój okres przedwojenny, wojenny i powojenny. Także personalizm powstał bezpośrednio przed wojną, zasadniczo jednak rozwijał się już po jej zakończeniu. Nowymi nurtami w drugiej połowie XX wieku były: psychoanaliza, strukturalizm i poststrukturalizm, postmodernizm i feminizm. W pierwszej części monografii nie zajmuję się odrębnie psychoanalizą, gdyż traktuję ją raczej jako przynależną do psychologii, a nie filozofii. Mam zamiar poświęcić jej miejsce w drugiej części monografii, w pograniczach filozofii i psychologii. W XX wieku niezależnie od filozofii kontynentalnej rozwijała się filozofia analityczna. Według Tadeusza Szubki, miała ona trzy fazy rozwoju. Pierwszą określił on mianem wczesnej filozofii analitycznej (mniej więcej trzy pierwsze dekady XX wieku). Ten początkowy okres obejmował filozofię i logikę Gottloba Fregego, filozofię zdrowego rozsądku George a E. Moore a, atomizm logiczny Bertranda Russella, pierwszą filozofię Ludwiga Wittgensteina, a także poglądy wcześnie zmarłego Franka P. Ramseya. Pewien wpływ na tę wczesną fazę filozofii analitycznej mógł mieć pragmatyzm Peirce a. Drugą fazę rozwoju filozofii analitycznej nazwał Szubka centralną. Obejmuje ona między innymi pozytywizm logiczny w dojrzałej postaci, filozofię języka potocznego z Cambridge (druga filozofia Wittgensteina) i z Oksfordu (Ryle, Austin, Strawson). W połowie lub pod koniec lat sześćdziesiątych centralna faza filozofii analitycznej przeszła, według Szubki, w coś, co określił on mianem późnej filozofii analitycznej. Tę ostatnią fazę charakteryzuje większe zróżnicowanie. Rzecz jasna pisał Szubka określenie tego okresu jako późnej filozofii analitycznej będzie zasadne tylko przy założeniu, że dzieje filozofii analitycznej powoli dobiegają kresu i że wcześniej lub później w filozofii XXI wieku pojawią się kierunki, które zajmą miejsce nurtów filozoficznych poprzedniego stulecia 35. Obecnie wokół tej ostatniej 35 T. Szubka, Czy zmierzch filozofii analitycznej?, Diametros 2005, nr 6 (czasopismo internetowe). Tam także znajduje się wypowiedź polemiczna J. Woleńskiego. Zob. też J. Woleński, Kierunki i metody filozofii analitycznej, [w:] Jak filozofować, red. J. Perzanowski, Warszawa 1989.

19 kwestii, czyli zmierzchu filozofii analitycznej, toczą się rozmaite spory. Przypominają one wcześniejsze debaty w filozofii kontynentalnej na temat śmierci filozofii. O ile dwie pierwsze fazy filozofii analitycznej łączą się w mniej lub bardziej spójne nurty, o tyle w trzeciej fazie następuje rozpad nurtów, a poszczególnych myślicieli łączy jedynie wspólna problematyka badawcza: logika, filozofia języka, epistemologia, filozofia umysłu, ontologia, filozofia religii. Początkową fazę rozwoju filozofii kontynentalnej i analitycznej w XX wieku charakteryzują rozmaite napięcia i spory. Przypominają one siedemnastowieczne odmienne drogi poszukiwania pewności w racjonalizmie i empiryzmie. Symbolem pierwszej był Kartezjusz, a drugiej John Locke. Za ich dwudziestowiecznych odpowiedników można by uznać Husserla i Russella. W pewnym momencie jednak losy jednej i drugiej filozofii zaczynają się łączyć. I tak jak w filozofii kontynentalnej jednym z najistotniejszych zwrotów był zwrot, jakiego od Husserla dokonał Heidegger, tak analogicznie w filozofii analitycznej był to zwrot, jakiego od Russella dokonał Wittgenstein. W pewnym momencie zwolennicy filozofii Heideggera i drugiego Wittgensteina mogli się ze sobą spotkać. W drugiej połowie XX wieku następowało z jednej strony jeszcze większe rozejście się filozofii analitycznej i tych nurtów filozofii kontynentalnej, które miały nastawienie antyteoretyczne (postmodernizm), z drugiej jednak filozofie te wzajemnie się inspirowały i wchodziły w dialog. Za przykład tego zjawiska można uznać ostatnią fazę filozofii Ricoeura. Dopatrywano się także podobieństwa między hermeneutyką Hansa-Georga Gadamera i radykalną interpretacją Donalda Davidsona. Charakterystyka przełomu XIX i XX wieku Koniec XIX i początek XX stulecia naznaczony był głębokim kryzysem (przełomem). Europa podlegała wówczas rozległym zmianom w myśleniu społecznym, w rozwoju przemysłowym, w dziedzinie sztuki, a także zmianom religijnym. Bocheński wskazuje na trzy zasadnicze przyczyny tych zmian 36. Pierwsza związana jest z kryzysem fizyki i matematyki, który z jednej strony spowodował rozwój myślenia analitycznego, z drugiej zaś upadek typowych dla XIX wieku postaw umysłowych; druga z dwiema metodami, które zaczęły rozwijać się w tym czasie: matematyczno-logiczną i fenomenologiczną; trzecia natomiast 36 Zob. I.M. Bocheński, Das werden der Philosophie der Gegenwart, [w:] tenże, Europäische Philosophie der Gegenwart, dz. cyt.

20 z pojawieniem się pewnych światopoglądów, a pośród nich irracjonalizmu i nowej metafizyki realistycznej. Przyczyny te były ze sobą powiązane. Powstanie logiki matematycznej było związane z kryzysem matematyki, natomiast kryzys fizyki przyspieszył powstanie irracjonalizmu. Bocheński bardzo zwięźle i celnie przedstawił przede wszystkim dwie pierwsze przyczyny. Zasadniczo ograniczę się tu do przytoczenia jego poglądów. Dla większości filozofów XIX wieku Newtonowska fizyka była podstawą absolutnie prawdziwego obrazu świata. Widzieli w niej jasne przedstawienie rzeczywistości, w której wszystko daje się sprowadzić do położenia i pędu materialnych atomów (mechanicyzm). Dawała ona gwarancję, że jeżeli znane są obecne położenie i pęd materialnych atomów, da się przewidzieć przyszły rozwój świata według mechanicznych praw (determinizm Laplace a). Zasady, a nawet teorie fizyczne uznawane były za absolutnie prawdziwe (absolutyzm). Za najprostszą daną uznawana była materia i z niej musiało być wszystko logicznie wyprowadzone (materializm) 37. Pod koniec XIX i na początku XX wieku ten Newtonowski obraz świata stał się wysoce wątpliwy. Nowa fizyka nie zakwestionowała materii ani w pełni nie odrzuciła determinizmu. Nie miała już jednak żadnych pewnych teorii. Okazało się, że materia nie jest niczym prostym, lecz przeciwnie, czymś wysoce skomplikowanym, a jej naukowy opis rodzi jeszcze większe trudności; że nie da się określić spinu cząstki elementarnej, a zatem utrzymać Laplace owskiej formy determinizmu. Do zasady nieoznaczoności Heisenberga o czym Bocheński nie wspomina odwoływał się między innymi John Dewey. Stała się ona jedną z przyczyn jego krytyki podmiotu jako niezaangażowanego obserwatora. Także mechanicyzm przyjął nową formę. Teoria względności Alberta Einsteina i teoria kwantów, podobnie jak i inne odkrycia w fizyce, ukazały jako problematyczne to, co było uznawane za absolutnie prawdziwe. Teoria Einsteina zajmowała wielu filozofów, między innymi Ernsta Cassirera 38 i Bertranda Russella. Te przemiany w fizyce oddziałały na filozofię w dwojaki sposób. To, że sami fizycy nie byli już zgodni co do tego, czy i w jakiej mierze utrzymać mechanicyzm i determinizm, spowodowało, że niemożliwe okazało się powoływanie się mechanicyzmu i determinizmu na autorytet fizyki. Okazało się także, że fizykalistyczne pojęcia i sądy nie mogą być przejęte od filozofii bez analizy. Przełom w fizyce doprowadził zatem także do rozbudzenia tak zwanego analitycznego myślenia, które stało się typowe dla jednego z nurtów filozofii XX wieku. W związku z przełomem pojawiła się także krytyka nauki jako 37 Zob. tamże, s Zob. E. Cassirer, O teorii względności Einsteina, tłum. P. Parszutowicz, Kęty 2006.

Sylabus. LP. Treści merytoryczne przedmiotu: LICZBA

Sylabus. LP. Treści merytoryczne przedmiotu: LICZBA Sylabus 1 rok akademicki 010-011 Nazwa Przedmiotu: Historia filozofii współczesnej (wykład) Kod przedmiotu: Typ przedmiotu: obowiązkowy Poziom przedmiotu: zaawansowany Rok studiów, semestr: rok III, semestr

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Michał Kruszelnicki. Drogi francuskiej heterologii

Michał Kruszelnicki. Drogi francuskiej heterologii Michał Kruszelnicki Drogi francuskiej heterologii Spis treści Wstęp 11 Część I Tło historyczne i filozoficzne podłoże heterologii Rozdział 1 Tło historyczne i społeczno -polityczne 21 Wprowadzenie........................................

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Judaizm: Wybrane zagadnienia z antropologii filozoficznej. Kod modułu : 070 3. Rodzaj modułu : fakultatywny 4. Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Etyka filozoficzna. Wymiar godzin: 30 godzin (stacjonarne i niestacjonarne)

Etyka filozoficzna. Wymiar godzin: 30 godzin (stacjonarne i niestacjonarne) Etyka filozoficzna Tryb studiów: stacjonarne i niestacjonarne. Wszystkie treści programowe przewidziane dla studiów stacjonarnych są realizowane na studiach niestacjonarnych. Wymiar godzin: 30 godzin (stacjonarne

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Logika i Teoria Mnogości Cytaty 1

Logika i Teoria Mnogości Cytaty 1 Logika i Teoria Mnogości Cytaty 1 Gdyby Biblię pisał Platon, to niewątpliwie rozpocząłby w ten sposób: Na początku Bóg stworzył matematykę, a następnie niebo i ziemię, zgodnie z prawami matematyki (Morris

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Reguły kształcenia na studiach doktoranckich w wieloobszarowym uniwersytecie przykład Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Reguły kształcenia na studiach doktoranckich w wieloobszarowym uniwersytecie przykład Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Reguły kształcenia na studiach doktoranckich w wieloobszarowym uniwersytecie przykład Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu SEMINARIUM BOLOŃSKIE STUDIA DOKTORANCKIE W ŚWIETLE NOWYCH REGULACJI PRAWNYCH

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA. Studia stacjonarne

FILOZOFIA. Studia stacjonarne FILOZOFIA Studia stacjonarne II stopnia Studia filozoficzne II stopnia na kierunku filozofia prowadzone są w ramach dwóch specjalności: Filozofia teoretyczna Kognitywistyka Studia na każdej specjalności

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU pieczątka jednostki organizacyjnej OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A (opis i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Administracji i Nauk Społecznych

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 5. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia polska STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 5. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia polska STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 5 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia polska STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia polska trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów).

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu 2. Kod modułu 0-PRA-3 3. Rodzaj modułu obowiązkowy lub fakultatywny obowiązkowy 4. Kierunek studiów ARCHEOLOGIA, specjalizacja Archeologia

Bardziej szczegółowo

JAGIELLOŃSKIE CENTRUM JĘZYKOWE UJ

JAGIELLOŃSKIE CENTRUM JĘZYKOWE UJ JAGIELLOŃSKIE CENTRUM JĘZYKOWE UJ Wspieranie rozwoju akademickiej sprawności językowej Waldemar Martyniuk Monika Stawicka Tydzień Jakości Kształcenia 3 grudnia 2014 r. 1 Jagiellońskie Centrum Językowe

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Elblągu Instytut Ekonomiczny ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH 1. Założenia ogólne Napisanie pozytywnie ocenionej pracy licencjackiej jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 1. Spis treści PEDAGOGIKA JAKO NAUKA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 1. Spis treści PEDAGOGIKA JAKO NAUKA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 1 Spis treści Przedmowa (Zbigniew Kwieciński) 11 Część I PEDAGOGIKA JAKO NAUKA Wstęp (Krzysztof Rubacha) 18 Rozdział 1. Edukacja

Bardziej szczegółowo

Fenomenologia Husserla

Fenomenologia Husserla TRZECIE SPOTKANIA PATOČKOWE Międzynarodowa Konferencja Filozoficzna Fenomenologia Husserla (Między dogmatycznym absolutyzmem a hermeneutyczną otwartością). W 150. rocznicę urodzin Edmunda Husserla 22.10.09.

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-1-103-s Punkty ECTS: 5. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: -

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-1-103-s Punkty ECTS: 5. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: - Nazwa modułu: Podstawy filozofii Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-1-103-s Punkty ECTS: 5 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: - Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

TWIERDZENIEGÖDLAIFILOZOFIA

TWIERDZENIEGÖDLAIFILOZOFIA RECENZJE Zagadnienia Filozoficzne w Nauce XXXIV / 2004, s. 137 140 Krzysztof WÓJTOWICZ TWIERDZENIEGÖDLAIFILOZOFIA Stanisław Krajewski, Twierdzenie Gödla i jego filozoficzne interpretacje. Od mechanicyzmu

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wprowadzenie do psychologii i historii myśli psychologicznej 1100-Ps1WPHM-NJ

OPIS PRZEDMIOTU. Wprowadzenie do psychologii i historii myśli psychologicznej 1100-Ps1WPHM-NJ OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalność/specjalizacja Poziom kształcenia: Profil: Forma studiów Rok/semestr Wprowadzenie do psychologii i historii

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Historia filozofii nowożytnej wykład

Historia filozofii nowożytnej wykład dr Tomasz Kubalica Historia filozofii nowożytnej wykład LISTA LEKTUR Teksty źródłowe: Bacon, Francis: Novum organum; Berkeley, George: Traktat o zasadach ludzkiego poznania: w którym poddano badaniu główne

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Pedagogika Specjalizacja/specjalność. 15 godzin

OPIS PRZEDMIOTU. Pedagogika Specjalizacja/specjalność. 15 godzin OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium magisterskie nt. Organizacje pozarządowe i edukacja w perspektywie porównawczej. Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Sposoby analizy i interpretacji tekstów w założeniach celów kształcenia podstawy programowej. mgr Paweł Mroczkiewicz http://www.mroczkiewicz.edu.

Sposoby analizy i interpretacji tekstów w założeniach celów kształcenia podstawy programowej. mgr Paweł Mroczkiewicz http://www.mroczkiewicz.edu. Sposoby analizy i interpretacji tekstów w założeniach celów kształcenia podstawy programowej. mgr Paweł Mroczkiewicz http://www.mroczkiewicz.edu.pl/ Paweł Mroczkiewicz www.mroczkiewicz.edu.pl Plan wystąpienia

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

KAZIMIERZ TWARDOWSKI (1866-1938) Wydawnictwa zwarte

KAZIMIERZ TWARDOWSKI (1866-1938) Wydawnictwa zwarte KAZIMIERZ TWARDOWSKI (1866-1938) Wydawnictwa zwarte 1. Bobryk Jerzy Twardowski teoria działania / Jerzy Bobryk. - Warszawa : Prószyński i S-ka, 2001. - 176 s. 2. Jadczak Ryszard Człowiek szukający etyki

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 4 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

Poniżej prezentujemy tematyczny podział gromadzonych tytułów czasopism, dostępnych w Czytelni biblioteki.

Poniżej prezentujemy tematyczny podział gromadzonych tytułów czasopism, dostępnych w Czytelni biblioteki. Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach oferuje w bieżącej prenumeracie bogaty zbiór czasopism metodycznych i fachowych dla nauczycieli, wychowawców oraz bibliotekarzy, psychologów, pedagogów szkolnych

Bardziej szczegółowo

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych 1. Informacje ogólne Prawo autorskie Student przygotowujący pracę dyplomową (licencjacką/magisterską) powinien zapoznać się z przepisami wynikającymi z "Ustawy

Bardziej szczegółowo

CO TO JEST SOCJOLOGIA?

CO TO JEST SOCJOLOGIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl CO TO JEST SOCJOLOGIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 1 August COMTE (1798 1857) łac.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki 1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki 2. Obszar kształcenia w zakresie nauk humanistycznych: Kierunek studiów filologia polska obejmuje dwie związane ze

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Nietzsche seminarium http://nietzsche.ph-f.org/

Nietzsche seminarium http://nietzsche.ph-f.org/ Nietzsche seminarium http://nietzsche.ph-f.org/ Gilles Deleuze, Michel Foucault Wprowadzenie ogólne 1 Myślicieli przeklętych rozpoznaje się po trzech cechach: gwałtownie przerwanym dziele, krewnych oszustach,

Bardziej szczegółowo

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz.

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą.

Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. OKLADKA Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się z naszą ofertą. PLACET słowo niegdyś używane w naszym języku a zapożyczone z łaciny oznaczało: przyzwolenie, zgodę, a też,,podobać się. To

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13

Wstęp... 9. Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13 Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13 1. Ekonomizacja bezpieczeństwa państw... 13 2. Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego państw... 27 3. Typologia zagrożeń

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi

Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 data zatwierdzenia przez Radę Wydziału kod programu studiów pieczęć i podpis dziekana Wydział Humanistyczny Studia wyższe na kierunku

Bardziej szczegółowo

XIII LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI im. płk. L. LISA-KULI

XIII LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI im. płk. L. LISA-KULI Gimnazjalisto! W roku szkolnym 2014/15 oferujemy Ci 5 klas ogólnych od drugiego roku nauczania sprofilowanych zgodnie z preferencjami uczniów. Klasa 1a z rozszerzonym programem nauczania języka polskiego,

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Jak napisać literaturę podmiotu:

Jak napisać literaturę podmiotu: Jak napisać literaturę podmiotu: Mamy już temat i lektury - teraz czas na bibliografię. Składa się ona z literatury podmiotu i przedmiotu. Najpierw zajmijmy się literaturą podmiotu. Ten artykuł ma za zadanie

Bardziej szczegółowo

Przedmioty rozszerzone: jęz. angielski (dwujęzyczny) historia geografia

Przedmioty rozszerzone: jęz. angielski (dwujęzyczny) historia geografia ODDZIAŁ I A (klasa 3-letnia dwujęzyczna z językiem angielskim) Głównym celem nauki w tej klasie jest biegłe opanowanie języka angielskiego (poziom C1) i poznanie kultury krajów anglojęzycznych. Powyższe

Bardziej szczegółowo

Marek Wójtowicz "Filozofia śmierci. Od Anaksymandra do Adorno", Georg Scherer, Kraków 2008 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 45/2, 314-318

Marek Wójtowicz Filozofia śmierci. Od Anaksymandra do Adorno, Georg Scherer, Kraków 2008 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 45/2, 314-318 Marek Wójtowicz "Filozofia śmierci. Od Anaksymandra do Adorno", Georg Scherer, Kraków 2008 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 45/2, 314-318 2009 314 materiały [20] kiej, że w gruncie rzeczy mamy

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Bazy Biblioteki Narodowej

Bazy Biblioteki Narodowej Bazy Biblioteki Narodowej Wyszukiwanie i gromadzenie informacji Opracowała: Jolanta Nowakowska Biblioteka Narodowa al. Niepodległości 213 02-086 Warszawa tel. (0-22) 608 29 99 (centrala), (0-22) 452 29

Bardziej szczegółowo

Andragogika. 1. Wprowadzenie do andragogiki. Opr. Katarzyna Verbeek

Andragogika. 1. Wprowadzenie do andragogiki. Opr. Katarzyna Verbeek Andragogika Opr. Katarzyna Verbeek 1. Wprowadzenie do andragogiki Andragogika to dziedzina zajmująca się szeroko pojętym kształceniem dorosłych, ich edukowaniem, wychowaniem i rozwojem. Wywodzi się z pedagogiki,

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANIE PRACY DYPLOMOWEJ

PRZYGOTOWANIE PRACY DYPLOMOWEJ 1/7 I. PRACA INŻYNIERSKA Praca dyplomowa jest widocznym i trwałym świadectwem nabytej wiedzy i szczególnych umiejętności. Zatem warto dołożyć wszelkich starań i pracę przygotować jak najlepiej, tak aby

Bardziej szczegółowo

Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. w zakresie literaturoznawstwa

Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. w zakresie literaturoznawstwa Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w zakresie literaturoznawstwa Nazwa: Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk Adres: Pałac Staszica,

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 3. Jednostka

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ W SIEMIATYCZACH prowadzić będzie w roku szkolnym 2015/2016 rekrutację do następujących szkół ponadgimnazjalnych:

ZESPÓŁ SZKÓŁ W SIEMIATYCZACH prowadzić będzie w roku szkolnym 2015/2016 rekrutację do następujących szkół ponadgimnazjalnych: ZESPÓŁ SZKÓŁ W SIEMIATYCZACH prowadzić będzie w roku szkolnym 2015/2016 rekrutację do następujących szkół ponadgimnazjalnych: Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej o 3-letnim cyklu nauczania

Bardziej szczegółowo

Gdańska Szkoła Wyższa Wydział Administracji Kierunek Administracja, studia II stopnia

Gdańska Szkoła Wyższa Wydział Administracji Kierunek Administracja, studia II stopnia Wymagania dotyczące pracy magisterskiej Gdańska Szkoła Wyższa Wydział Administracji Kierunek Administracja, studia II stopnia Wprowadzenie: Praca magisterska, pisana pod kierunkiem opiekuna naukowego powinna

Bardziej szczegółowo

Słowniki i inne przydatne adresy. oprac. dr Aneta Drabek

Słowniki i inne przydatne adresy. oprac. dr Aneta Drabek Słowniki i inne przydatne adresy oprac. dr Aneta Drabek Encyklopedia PWN Internetowa encyklopedia PWN zawiera wybór 80 tysięcy haseł i 5tysięcy ilustracji ze stale aktualizowanej bazy encyklopedycznej

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo