Biuletyn PPP / Listopad 2013 / Numer 23

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biuletyn PPP / Listopad 2013 / Numer 23"

Transkrypt

1 Biuletyn PPP / Listopad 2013 / Numer 23 Poradnia Psychologiczno- Pedagogiczna w Zabrzu

2 Spis treści Słowo wstępne Dyrektor Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Zabrzu mgr Urszula Koszutska... 3 Wprowadzenie do Biuletynu Redaktor Naczelna Biuletynu PPP mgr Bogumiła Kasprzycka-Gładysz... 4 Temat przewodni: DZIECI Z TRUDNOÂåIAMI W KONTAKTACH SPO ECZNYCH. PERSPEKTYWA MEDYCZNA I PSYCHOLOGICZNA. DSM 5 a prawdziwa psychiatria dzieci i młodzieży dr hab. n. med. Małgorzata Janas-Kozik... 5 Trudności w relacjach społecznych dzieci z zaburzeniami eksternalizacyjnymi lek. Małgorzata Mróz-Idasiak... 6 Medycyna a psychologia w kontakcie z rodzicami i dziećmi korzystającymi z systemu opieki zdrowotnej, edukacyjnej i opieki społecznej lek. med. mgr psycholog Magdalena Skotnicka-Chaberek...10 Nasz syn z autyzmem Beata i Mariusz Wojewodowie rodzice dziecka z autyzmem Zespół Aspergera, choroba czy dar mgr Joanna Spisak Czytanie umysłu a czytanie ludzi jak dziecko z autyzmem tworzy teorie na temat myśli i uczuć innych osób mgr Tomasz Batruch ADHD - życie pełne wrażeń mgr Iwona Chrószcz Dziecko z autyzmem lub z zespołem Aspergera w systemie edukacji mgr Mariola Gumkowska Biuletyn sfinansowano ze środków budżetu miasta Zabrze Redaktor Naczelna mgr Bogumiła Kasprzycka-Gładysz Konsultacja mgr Urszula Koszutska Opracowanie Komputerowe Beata Furtak, mgr Marta Andzel-Kida DTP/Druk MR Studio/Drukarnia, tel.: 32/ , Biuletyn wydaje Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu, Zabrze, ul. 3 Maja 91, tel./fax 32/ , tel. kom Sakretariat: tel. 32/ , oraz 2 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

3 Szanowni Państwo! Ubiegłoroczna konferencja nt Dzieci z dysfunkcją dróg moczowych w placówce oświatowej. Oddziaływanie terapeutyczne i leczenie zakończyła się sukcesem. Zaproszenie przyjęli przedstawiciele różnych profesji, co potwierdza potrzebę wspólnego dialogu i dyskusji nad systemem pomocy psychologicznej i medycznej skierowanej do dziecka i nastolatka. Dziękujemy wszystkim uczestnikom i prelegentom za wspaniałą współpracę. W tym roku pragniemy powtórzyć spotkanie międzyśrodowiskowe i podjąć dyskusję na temat kompleksowej pomocy skierowanej do dziecka i ucznia z trudnościami w kontaktach społecznych. Psychologia i medycyna są naukami niesłychanie szybko i stale się rozwijającymi, co koreluje z potrzebami osób korzystających z wsparcia i pomocy tych grup specjalistów. Dlatego natychmiastowa wymiana wiedzy i doświadczeń, może wzbogacać oba środowiska a w efekcie bardziej wszechstronnie i całościowo wspomagać wspólnych badanych. Nasze dotychczasowe doświadczenia, wskazują na konieczność stałego rozwijania i wspomagania kompleksowej pomocy dziecku ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, szczególnie poprzez integrowanie wiedzy i doświadczeń tych dwóch ważnych środowisk, mających istotne znaczenie dla harmonijnego i wszechstronnego rozwoju dziecka: medycyny i psychologii. Liczymy na to, iż efekty i wnioski wynikające z tych spotkań potwierdzą potrzebę holistycznego spojrzenia na człowieka i podkreślą, że w procesie rozwoju dziecka ważny jest rozwój fizyczny, poznawczy, emocjonalny i społeczny. Stała współpraca z rodzicami, lekarzami, pielęgniarkami, nauczycielami, psychologami, pedagogami a także innymi osobami opiekującymi się dzieckiem, pozwoli na efektywniejsze wykorzystywanie zasobów rozwojowych ucznia. Jedynie interdyscyplinarność oddziaływań może zwiększyć szanse dziecka na poprawę jakości jego życia. Dyrektor PPP w Zabrzu Urszula Koszutska - psycholog, psychoterapeuta European Certyficate of Psychotherapy Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny 3

4 Drodzy Czytelnicy! Odnosząc się do mojego wieloletniego doświadczenia zawodowego spostrzegam, że w ostatnich latach trafiają do poradni dzieci z coraz bardziej złożonymi zaburzeniami rozwoju. Zaniepokojeni tym faktem są także nauczyciele, wychowawcy i rodzice. Wychowanie zdrowego dziecka jest już sporym trudem a dzieci ze specyficznymi trudnościami w komunikowaniu się - to prawdziwe wyzwanie. Kiedy trafia do nas rodzic z dzieckiem autystycznym bądź z ADHD, często jest bezradny i przestraszony jego przyszłością. Specjaliści pracujący w naszej poradni starają się na wiele sposobów uświadomić rodzicom sedno problemu oraz próbują w formie zaleceń a także praktycznych warsztatów ułatwić im kontakt z własnym dzieckiem. Znając podłoże i objawy autyzmu czy ADHD łatwiej zdobyć się na cierpliwość i wyrozumiałość. Jak wiele zależy od postawy rodziców mogłam się ostatnio przekonać analizując dwa przypadki dzieci ze spektrum autyzmu uczęszczających do mnie na terapię mowy. Pierwszy to 6 letnia dziewczynka z zespołem Aspergera. Uczęszczając przez rok na terapię mowy poczyniła postępy nie tylko w rozwoju języka ale przede wszystkim w otwarciu się na osoby z zewnątrz. Zawdzięczała to głównie swojej mamie, która miała do dziecka niezwykle opanowane i ciepłe podejście z jednoczesną bezwzględną akceptacją ograniczeń córki. Całkiem odmienną sytuację w domu miał nastoletni Marcin* z zespołem Aspergera. Starszy brat się z niego wyśmiewał, matka nie tylko go nie akceptowała ale wręcz prowokowała, a w klasie szkolnej jedni od niego stronili a inni pokpiwali. Samotność w szkole, brak zrozumienia w domu, doprowadziły chłopca do myśli samobójczych. Całkowicie nie wierzył w siebie, ani w to, że zda maturę ani,że będzie w stanie znaleźć sobie dziewczynę. Nie widział siebie również w przyszłości w żadnym zawodzie. Jedyną osobą przychylną mu w domu, był ojciec - niestety z reguły w rozjazdach. Po rocznej terapii i kilku rozmowach z ojcem, Marcinowi udało się wpoić nieco optymizmu, efektem czego było podejście do matury i zdanie jej na tyle dobrze, że dostał się na Politechnikę. Na moją sugestię zamieszkał w akademiku, który ojciec zgodził się sfinansować. Studenci go zaakceptowali, zaczął nawiązywać przyjaźnie. Brak oparcia w rodzinie to poważny problem chorych dzieci. Naszą rolą specjalistów, pracujących w poradni, jest między innymi zmiana postaw rodzicielskich i wyrobienie wiary we własne możliwości w ich dzieciach. * Imię pacjenta zostało zmienione Redaktor Naczelna Biuletynu PPP mgr Bogumila Kasprzycka-Gladysz Certyfikowany Terapeuta Mowy 4 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

5 DSM 5 a prawdziwa psychiatria dzieci i młodzieży Dr hab. n. med. Małgorzata Janas-Kozik Specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży, specjalista pediatra, Kierownik Oddziału Klinicznego Psychiatrii i Psychoterapii Wieku Rozwojowego Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach posadowionego w Centrum Pediatrii im. Jana Pawła II w Sosnowcu. Przewodnicząca Sekcji Naukowej Psychiatrii Dzieci i Młodzieży PTP, konsultant wojewódzki na Śląsku w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży. Szczególny obszar zainteresowań zawodowych to szeroko rozumiane zaburzenia odżywiania się, problematyka spektrum poalkoholowych wrodzonych zaburzeń rozwojowych, psychoterapia zaburzeń okresu rozwojowego. Autorka lub współautorka licznych artykułów z zakresu psychiatrii rozwojowej opublikowanych w recenzowanych czasopismach polskich i zagranicznych, rozdziałów w podręcznikach. Prywatnie żona, a także matka dorosłego już syna. Znak szczególny rodziny obecność (od zawsze) dwóch jamniczek karłowatych szorstkowłosych obecnie - Buksi i Chilli oraz kocura Felicjana. W DSM 5 większość zaburzeń psychicznych charakterystycznych dla wieku rozwojowego została umieszczona w kategorii zaburzeń neurorozwojowych (neurodevelopmental disorders).w zaburzeniach ze spektrum autyzmu zrezygnowano z wyodrębnienia poszczególnych jednostek chorobowych. W tej kategorii zebrano wszystkie zaburzenia, dla których objawy autystyczne są charakterystyczne: autyzm dziecięcy, autyzm atypowy, zespół Aspergera, dziecięce zaburzenia dezintegracyjne oraz całościowe zaburzenia rozwoju nie określone; objęto je wspólną nazwą: zaburzenie ze spectrum autyzmu (Autism Spectrum Disorder, ASD). Proponowane zmiany dla diagnozy ADHD w DSM 5 to: wydłużenie wieku, do którego muszą pojawić się objawy (było do 7 r.ż., a będzie do 12 r.ż.), wyodrębnienie 2 grup wiekowych pacjentów do 16 r. ż. dla podtypu z nadruchliwością i impulsywnością pozostaje wymóg obecności 6 objawów, natomiast dla pacjentów od 17 r.ż. - 4 objawy. Dla starszych pacjentów wymagane jest nadal uzyskanie informacji o funkcjonowaniu z różnych środowisk, np. ze środowiska szkolnego, ale podstawowymi osobami informującymi są rodzice, a informacje z innych źródeł uzyskuje się w miarę możliwości (nastolatki, a głównie dorośli). Zespół destruktywnego rozregulowania nastroju (Disruptive Mood Dysregulation Disorder, DMDD) zostanie włączony do DSM 5 w celu diagnozy dzieci, które przejawiają drażliwość i częste epizody wybuchów złości, 3 lub 4x w tygodniu przez okres ponad roku. Ta diagnoza jest reakcją na zgłaszane obawy o możliwości postawienia nieprawidłowej diagnozy zaburzenia afektywnego dwubiegunowego i niepotrzebnego leczenia tego schorzenia u dzieci. Czy jest słusznie wprowadzona taka diagnoza? Wybuchy złości i uporczywa drażliwość to najważniejsze i najczęstsze objawy w psychiatrii dziecięcej i dorosłych, jak cecha /objaw wielu chorób/zaburzeń psychicznych.przewlekła drażliwość i wybuchy złości u młodzieży są często błędnie diagnozowane jako objawy choroby dwubiegunowej. DMDD kontrowersyjna diagnoza, gdyż brak jest publikacji zawierających dane wykorzystujące zaproponowane kryteria diagnostyczne dla młodzieży. Poparcie dla DMDD pochodzi głównie z badań nad podobnym zjawiskiem (ale nie identycznym), jak ciężka dysregulacja nastroju (Severe Mood Dysregulation, SMD). Pierwsze badania doświadczalne nad DMDD opublikowano w pracach Copelanda i wsp. Zespół destruktywnego rozregulowania nastroju ma dwie kategorie objawów: ostre wybuchy gniewu i nastrój drażliwy lub złość. Około 50% badanych w wieku szkolnym prezentuje ciężkie wybuchy złości w trakcie 3 miesięcy poprzedzających badanie po zastosowaniu kryterium częstotliwości występowanie zaburzenia zmalało 7x do wartości 6-7%. Zły nastrój (depresyjny, smutny, drażliwy lub złości albo niska tolerancja na frustrację przez większość dni) był obecny u 8-13% dzieci, biorąc pod uwagę kryterium czasu trwania 1,5-2,8%, a stosując wszystkie kryteria DMDD występowanie to wynosiło 1%. Wysoki wskaźnik współchorobowości depresja, zaburzenia lękowe, ADHD, opozycyjno-buntownicze zaburzenia zachowania i zaburzenia zachowania. Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny 5

6 Trudności w relacjach społecznych dzieci z zaburzeniami eksternalizacyjnymi lek. Małgorzata Mróz-Idasiak Specjalista psychiatra, specjalista psychiatra dzieci i młodzieży, od 2004 roku pracuje w Szpitalu Psychiatrycznym w Toszku, w latach pracowała w Oddziale Psychiatrii Sądowej dla Nieletnich o Wzmocnionym Zabezpieczeniu, od 2006 pracownik Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej Partner w Gliwicach, biegły sądowy z zakresu psychiatrii i psychiatrii rozwojowej. Zajmuje się diagnozą i leczeniem chorób i zaburzeń psychicznych dzieci, młodzieży i dorosłych. Kształtowanie relacji społecznych człowieka, dokonujące się w toku rozwoju ma ogromny wpływ na całokształt funkcjonowania w okresie dorosłości. Często trudności w tworzeniu prawidłowych relacji społecznych w okresie dzieciństwa i adolescencji powodują istotnie gorsze funkcjonowanie w późniejszym życiu. Niemalże wszystkie zaburzenia psychiczne, pojawiające się w okresie rozwojowym powodują utrudnienie prawidłowego rozwoju społecznego, w niektórych te nieprawidłowości stanowią główną oś problemu. Do zaburzeń eksternalizacyjnych klasyfikacja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego zalicza ADHD (w przyjętej w Polsce klasyfikacji ICD10 opisywany jako zespół hiperkinetyczny, co w znacznej mierze odpowiada granicom amerykańskiego ADHD) oraz zaburzenia zachowania, w tym również zaburzenia opozycyjno-buntownicze. Zaburzenia relacji społecznych dzieci z zaburzeniami eksternalizacyjnymi, nie należą do ich podstawowych kryteriów diagnostycznych według klasyfikacji ICD 10, niemniej jednak są ważnym elementem ich globalnego zaburzonego wzorca funkcjonowania. Trudności w relacjach społecznych dzieci i młodzieży z zespołem hiperkinetycznym. Kryteria zespołu hiperkinetycznego, wg ICD 10, koncentrują się na trzech obszarach zaburzeń obejmujących deficyt uwagi, nadmierną aktywność i nadmierną impulsywność. Rozpoznanie zespołu hiperkinetycznego opiera się na przede wszystkim na szczegółowej analizie wzorca funkcjonowania, obejmującego szkołę, dom i zajęcia pozalekcyjne. Diagnoza wymaga również wykluczenia innych przyczyn zaburzeń koncentracji uwagi, nadruchliwości czy impulsywności. Niezwykle pomocne w przeprowadzaniu prawidłowego procesu diagnostycznego są metody kwestionariuszowe oparte na kryteriach diagnostycznych ICD10, kiedy pytamy opiekunów dziecka o funkcjonowanie w różnych środowiskach, w których dziecko przebywa (szkoła, dom, świetlica, zajęcia dodatkowe) oraz oceniamy na ile objawy zaburzeń koncentracji uwagi, nadruchliwość i impulsywność mają wpływ na realizowanie zadań edukacyjnych i codzienne funkcjonowanie. Pytania zawarte w kwestionariuszu odnoszą się do konkretnych trudności i są dostosowane do codziennych wymagań szkolnych i sytuacji życiowych. Dla przypomnienia, aby spełnione były kryteria diagnostyczne zespołu hiperkinetycznego, konieczne jest stwierdzenie przynajmniej 6 z 9 kryteriów badawczych zawartych w ICD 10 zaburzeń uwagi, co najmniej 3 z 5 kryteriów badawczych nadruchliwości i 1 z 4 kryteriów badawczych impulsywności. Coraz częściej zwraca się uwagę na występowanie innych stałych cech zespołu hiperkinetycznego, wynikających ze współistnienia powyższych deficytów, a więc na problemy z kontrolą i rozpoznawaniem emocji i gorszą od rówieśników umiejętnością przestrzegania i rozumienia norm społecznych. Badania neuropsychologiczne dowodzą występowania deficytów procesów planowania, procesów organizacji bodźca, szczególnie w zakresie chronologii wydarzeń, co związane jest z brakiem poczucia czasu i trudnościami w przenoszeniu doświadczeń z jednej sytuacji na drugą, trudności z wyhamowaniem reakcji, zaburzeń kontroli impulsów oraz zaburzeń procesów emocjonalnych, również trudności w rozpoznawaniu i kontroli emocji. 6 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

7 Opisuje się również niższą niż przeciętną dla danego wieku dojrzałość emocjonalną dzieci dotkniętych ADHD. Te właśnie objawy ściśle powiązane z deficytem uwagi, nadruchliwością i impulsywnością negatywnie wpływają na relacje społeczne osób dotkniętych ADHD. Często już od wieku przedszkolnego nie są one akceptowane w grupie rówieśniczej, postrzegane jako konfliktowe, niepodporządkowane, skłonne, z powodu nadmiernej impulsywności, do zachowań agresywnych. Odrzucenie przez rówieśników i częste odgrywanie roli kozła ofiarnego może prowadzić do utrwalania się niskiego poczucia wartości i niechęci do systemu edukacyjnego. Często dzieci z ADHD opisywane są jako chętne do kontaktu z rówieśnikami, ale jednocześnie nieumiejące tego kontaktu w adekwatny sposób podtrzymać, absorbujące, głośne, nadmiernie gadatliwe, niecierpliwe, impulsywne i skłonne do agresji. Te właśnie cechy powodują ich niepopularność wśród rówieśników, co im samym przysparza dodatkowego cierpienia. W okresie szkoły podstawowej, stopniowo, wraz z rosnącymi wymaganiami edukacyjnymi, na pierwszy plan wysuwają się zaburzenia koncentracji uwagi, które prowadząc często do braku szeroko pojętego sukcesu szkolnego, utrwalają niską pozycję w grupie rówieśniczej dziecka dotkniętego ADHD. Niska samoocena, w powiązaniu z powyżej zdefiniowanymi deficytami, z kolei może prowadzić do rozwoju zaburzeń opozycyjno-buntowniczych i zaburzeń zachowania. Nie bez znaczenia pozostaje również utrwalający się negatywny obraz takiego ucznia w oczach nauczycieli, którzy skłonni są widzieć hiperkinetyczne dzieci jako prowodyrów wszelkich sytuacji konfliktowych. W okresie adolescencji młodzież dotknięta ADHD jest szczególnie narażona na występowanie powikłań zespołu, tj. w aspekcie zaburzonych relacji społecznych, na rozwój zachowań antyspołecznych, zaburzeń zachowania, uzależnień oraz zaburzeń nastroju. Jak podkreśla się w literaturze, psychoterapia dzieci i młodzieży z ADHD nie jest nacelowana na zmniejszenie nasilenia objawów nadruchliwości, wzmożonej impulsywności i deficytu uwagi, gdyż deficyty te mają podłoże biologiczne, a jej celem pozostaje poprawa radzenia sobie z objawami i tym samym całościowego funkcjonowania. Poszukiwanie wysp kompetencji, a więc obszarów funkcjonowania, w których dziecko może się wykazać szczególnymi umiejętnościami ma duże znaczenie dla budowania poczucia wartości i pozycji w grupie rówieśniczej i przekłada się na poprawę relacji społecznych. Kolejnym ważnym sposobem oddziaływania terapeutycznego pozostaje psychoedukacja obejmująca wyjaśnianie nie tylko rodzinie, ale również nauczycielom istoty zaburzenia, co prowadzi do braku karania za objawy i wtórnie poprawia ogólne funkcjonowanie dziecka. W przypadku braku poprawy wskutek oddziaływań terapeutycznych, znacznego nasilenia objawów, występowania powikłań zespołu hiperkinetycznego bądź braku możliwości innego rodzaju terapii skuteczną i bezpieczną metodą pozostaje farmakoterapia. Szczególnie ważne wydaje się być leczenie farmakologiczne dzieci, u których zespół hiperkinetyczny powikłany jest zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi lub zaburzeniami zachowania. Tu właśnie w kontekście dalszego rozwoju relacji społecznych, wydaje się szczególnie ważnym zmniejszanie za pomocą leków nasilenia objawów zaburzeń koncentracji uwagi, impulsywności i nadruchliwości. Oczywistym jest, że dziecko z takimi deficytami biologicznymi jest bardziej narażone na odrzucenie społeczne i poszukiwania wzorców w grupach rówieśniczych nieprzestrzegających norm społecznych. Obecnie, zgodnie ze standardami, lekami pierwszego rzutu są leki psychostymulujące tj. metylofenidat. Poprawa koncentracji uwagi, która następuje po leku, daje szansę lepszych wyników w nauce i w związku z tym również przekłada się na samoocenę i wtórnie również na poprawę relacji społecznych dziecka. Alternatywą dla metylofenidatu, w przypadku braku możliwości jego stosowania jest atomoksetyna. Stosowanie leków, przy zachowaniu podstawowych zasad ich prawidłowego stosowania jest bezpieczną formą terapii, o udowodnionej skuteczności. Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny 7

8 Trudności w relacjach społecznych dzieci i młodzieży z zaburzeniami zachowania. Aby rozpoznać zaburzenia zachowania, zgodnie z klasyfikacją ICD 10, należy stwierdzić obecność co najmniej trzech objawów z wymienionych przez autorów klasyfikacji, a więc częstych kłamstw, niedotrzymywania obietnic, częstego wszczynania bójek, używania narzędzi mogących zranić innych, pozostawania poza domem po zmierzchu, wbrew zakazom rodziców, o ile takie zachowanie ma początek poniżej 13 roku życia, częstego okrucieństwa fizycznego wobec innych, okrucieństwa wobec zwierząt, rozmyślnego niszczenia przedmiotów należących do innych, rozmyślnego podpalania w celu spowodowania zniszczenia, kradzieży przedmiotów mających wartość, częstego wagarowania rozpoczynającego się poniżej 13 roku życia, ucieczek z domu, przestępstw w konfrontacji z ofiarą, zmuszania innych do zachowań seksualnych, dręczenia innych, włamań do mieszkań, domów lub samochodów. Klasyfikacja zakłada, że niektóre z powyższych zachowań wystarczy, że pojawią się jeden raz, aby mogły być zakwalifikowane do objawów. Już analiza przedstawionej powyższej listy objawów dowodzi występowania zaburzeń relacji społecznych występujących u dzieci i młodzieży dotkniętych zaburzeniami zachowania. Często rozwój zaburzeń zachowania poprzedzony jest występowaniem zaburzeń opozycyjno-buntowniczych, zwykle w przypadku dzieci młodszych, których objawami są częste i gwałtowne jak na okres rozwojowy dziecka wybuchy złości, częste kłótnie z dorosłymi, częste jawne sprzeciwianie się dorosłym, częste celowe działania sprawiające innym przykrość, częste zrzucanie winy i odpowiedzialności za własne złe zachowanie na innych, nadwrażliwość i obrażanie się, częste złoszczenie się i poczucie krzywdy oraz mściwość. Kształtowanie się takiego funkcjonowania nie sprzyja prawidłowemu rozwojowi relacji społecznych. W przypadku zaburzeń opozycyjno-buntowniczych, przy prawidłowo podjętych oddziaływaniach terapeutycznych, rokowanie co do poprawy funkcjonowania jest duże, w przypadku występowania poważnych zaburzeń zachowania szansa na zmianę wzorców zachowania i myślenia jest znacznie mniejsza. W teoretycznym modelu poznawczym zaburzeń zachowania, to właśnie w zniekształceniach poznawczych upatruje się przyczyny powstawania zaburzeń zachowania a zniekształcenia odnoszą się przed wszystkim do funkcji i relacji społecznych. Utrudnione dostrzeganie konsekwencji własnych zachowań, prezentowanie wrogich intencji w relacjach społecznych, interpretowanie zachowań innych osób jako wrogich, obniżona zdolność dostrzegania własnego poziomu agresji prowadzi do utrwalania się nieprawidłowych relacji interpersonalnych. Dodatkowo przekonanie o większej wartości rozwiązań siłowych nad werbalnymi i budowanie poczucia własnej wartości na siłowej dominacji, utrwala negatywnie kształtujący się wzorzec funkcjonowania społecznego. Często taki wzorzec jest przekazywany środowiskowo, co przy współistnieniu pewnej transmisji genetycznej szczególnie w linii męskiej, pogarsza rokowanie i powoduje, że wielokierunkowa praca terapeutyczna staje się niezwykle trudna, a czasem wręcz niemożliwa. W codziennej praktyce klinicznej często spotyka się wielopokoleniową tradycję rozwoju zachowań antyspołecznych, a do poradni zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży trafiają bezradne matki dzieci, których ojcowie są nieobecni w ich życiu z powodu pobytów w zakładach penitencjarnych. Wielokierunkowa pomoc dzieciom i młodzieży z zaburzeniami zachowania to obecnie jedno z największych wyzwań terapeutycznych psychiatrii rozwojowej, gdyż zgodnie z dostępnymi badaniami około 40% chłopców i 35% dziewcząt z zaburzeniami zachowania spełniało w okresie dorosłości kryteria osobowości antyspołecznej. Szczególnie dotyczy to tych osób, u których elementy zaburzeń zachowania obserwowane były poniżej 10 roku życia. Dlatego tak ważna jest wczesna interwencja, na etapie początkowego stadium rozwoju zaburzeń zachowania, kiedy odwrócenie nieprawidłowego procesu jest jeszcze możliwe. Wtedy właśnie swoje miejsce odnajdują metody zabudowywania wolnego czasu, a więc poszukiwania codziennych aktywności, które pozwolą dziecku zająć czas i odseparować od zagrożonych niedostosowaniem społecznym rówieśników i poszukiwania wysp kompetencji, kiedy to dziecko ma szansę budowania poczucia własnej wartości nie na agresji i sile, a na re- 8 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

9 alnych umiejętnościach i zdolnościach. W ten sposób ma też szansę zaistnienia w grupie rówieśniczej, w której liczą się inne wartości niż przemoc i siła fizyczna. Często przecież dziecko odrzucane przez tą grzeczną część klasy, znajduje akceptację wśród rówieśników, dla których łamanie norm społecznych staje się sposobem na życie i chcąc dostosować się do tej grupy samo przyjmuje taki model funkcjonowania. Wraz z wiekiem i nasilaniem się zachowań łamiących normy społeczne, pod względem ilościowym i przed wszystkim jakościowym, rośnie również ryzyko socjalizacji do grup przestępczych. Naturalna potrzeba człowieka tworzenia relacji społecznych, zostaje wtedy zaspokojona przez zawieranie znajomości i wzorowanie się na zachowaniu osób już wykluczonych społecznie, których sposobem na życie pozostaje wzorzec funkcjonowania antyspołecznego. Praca z dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami zachowania oparta jest na wielokierunkowych oddziaływaniach, polegających na zaangażowaniu jak największej liczby osób z otoczenia dziecka, tj. psychologa, pedagoga, nauczycieli, kuratora i lekarza psychiatry. Niezwykle ważne pozostaje, aby młody człowiek nie miał poczucia bezkarności swojego zachowania, nie widział tak często występującej bezradności ze strony opiekunów. W pracy terapeutycznej wykorzystywane jest przede wszystkim podejście behawioralno-poznawcze, oparte zarówno na próbach zmiany zachowania, poprzez zmianę ogólnego wzorca reakcji danej osoby, jak i treści poznawczych. Terapia oparta jest na pracy z dzieckiem i jego rodziną, co często stanowi dużą trudność, bo rodzice nie mają dostatecznej motywacji do pracy, sami przejawiają zaburzony wzorzec funkcjonowania społecznego i przejawiają niskie kompetencje rodzicielskie. Często dopiero interwencja sądu rodzinnego, warunkująca dalsze pozostanie dziecka w rodzinie, od podjęcia terapii, zmusza rodziców do udziału w treningu rodzicielskim. Również efekty takiego treningu, oparte na motywacji zewnętrznej, są zwykle gorsze. Praca z rodziną obejmuje również terapię rodzinną, która jest w stanie pomóc w odkryciu nieprawidłowości w strukturze rodziny, identyfikacji i zmianie nieprawidłowych wzorców interakcji i funkcjonowania w rodzinie oraz roli jaką odgrywa dziecko z zaburzeniami zachowania w systemie rodzinnym. Największą przeszkodą do stosowania takiej formy pomocy jest również częsty brak motywacji do zmiany ze strony innych członków rodziny. Praca terapeutyczna z dzieckiem oparta jest na tworzeniu jasnych komunikatów, spójności oddziaływań wszystkich osób zaangażowanych w pomoc, tworzeniu jasnego i ustrukturyzowanego środowiska, przekazywaniu informacji zwrotnych na temat postępów pracy, wyrabianie motywacji pozytywnej z uwzględnieniem jasnych zasad, konsekwencji i pochwał. Szczególnym rodzajem pomocy powinny być objęte dzieci, u których zaburzenia zachowania przebiegają z nieprawidłowym procesem socjalizacji, bądź te, którym towarzyszą zaburzenia emocjonalne. Te właśnie dzieci wymagają szczególnie pomocy psychologicznopsychiatrycznej. Leczenie farmakologiczne zaburzeń opozycyjno-buntowniczych i zaburzeń zachowania nie jest postępowaniem standardowym. Leki raczej stosowane są wtedy, kiedy agresja, jaką przejawia dziecko, ma charakter impulsywny, a więc wydaje się mieć biologiczne podłoże, związana jest z dużą pobudliwością, niekontrolowanymi wybuchami złości, niewspółmiernymi do bodźca, nie jest ukierunkowana na osiągnięcie celu, może być skierowana przeciwko sobie lub innym osobom, a jej pojawienie się nie musi wiązać się z antyspołecznymi dążeniami sprawcy. Raczej nie znajduje podstaw teoretycznych stosowanie leków w przypadku występowania agresji zsocjalizowanej, a więc takiej, kiedy zachowanie jest wyuczone, ukierunkowane na osiągnięcie celu, jest uznane za skuteczny sposób rozwiązywania problemów i wiąże się raczej z niską pobudliwością oraz z zasady jest skierowane przeciwko innej osobie. W takim przypadku postępowaniem z wyboru będzie modelowanie technikami behawioralno-poznawczymi. Podsumowując, trudności w relacjach społecznych dzieci z zaburzeniami eksternalizacyjnymi stanowią jeden z podstawowych obszarów ich problemów. W przypadku ADHD defi- Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny 9

10 cyty koncentracji uwagi, nadruchliwość i impulsywność mogą skutkować niższą samooceną i problemami emocjonalnymi. W przypadku tych dzieci ważna jest wczesna prawidłowa diagnoza i terapia, w tym też leczenie farmakologiczne, mające zapobiegać powikłaniom zespołu hiperkinetycznego, takim jak zaburzenia zachowania. W przypadku zaburzeń opozycyjno-buntowniczych i zaburzeń zachowania na pierwszy plan wysuwa się wielokierunkowe oddziaływanie terapeutyczne i współpraca wielu specjalistów. Prawidłowa opieka nad dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami eksternalizacyjnymi musi uwzględniać leczenie zintegrowane, oparte na współpracy psychologa, pedagoga oraz lekarza. Często w opiekę, w szczególności nad dziećmi z zaburzeniami zachowania, włączeni są również pracownicy socjalni i kuratorzy. Ma to zapobiegać ich wykluczeniu społecznemu i poprawiać ich relacje interpersonalne. Medycyna a psychologia w kontakcie z rodzicami i dziećmi korzystającymi z systemu opieki zdrowotnej, edukacyjnej i opieki społecznej Magdalena Skotnicka-Chaberek Lek. med. mgr psycholog, superwizor terapii poznawczo behawioralnej, prezes PTTPB Centrum Neurorehabilitacji im. Zofii i Józefa Dziurkowskich SWPS Katowice Spojrzenie na problem całościowych zaburzeń rozwoju jako złożony problem medyczny i terapeutyczny, jest niezbędne, aby umożliwić rodzinie kompleksową i złożoną pomoc. Jednym z problemów, doświadczanych przez osoby z całościowymi zaburzeniami rozwoju, jest współchorobowość obejmująca zarówno problemy psychiatryczne, społeczne, edukacyjne jak i medyczne. Problemy psychiatryczne oznaczają większe nasilenie i częstsze występowanie zaburzeń nastroju, zaburzeń lękowych, zespołu obsesyjno - kompulsywnego, zaburzeń o charakterze eksternalizacyjnym zespołu nadpobudliwości psychoruchowej, zaburzeń zachowania: tików i zespołu Tourette a, zaburzenia osobowości, czy zaburzeń psychotycznych. (Mazzone, Ruta, & Reale, 2012). (Fitzgerald & Corvin, 2001). Zaburzenia żołądkowojelitowe,(brown & Mehl-Madrona, 2011); hipercholesterolemia (Dziobek & inni, 2007 ), otyłość, co w konsekwencji nieleczone prowadzi do częstszego występowania nadciśnienia i choroby wieńcowej oraz cukrzycy w tej populacji (Tyler & inni, 2011). Również stwierdza się znacznie większą częstość występowania napadów padaczkowych w grupie z całościowymi zaburzeniami rozwoju (Mouridsen, Rich, & Isager, 2011). Częściej też w tej grupie stwierdza się problemy genetyczne - zespół łamliwego chromosomu X, mutacje czy zaburzenia chromosomalne. (Cambpell, 2010) (JIANG & inni, 2013) Powyższe problemy razem z powikłaniami, jakie najczęściej towarzyszą rozpoznawaniu całościowych zaburzeń rozwoju czyli trudnościami edukacyjnymi, trudnościami w adekwatnych reakcjach społecznych, prawidłowym rozwoju więzi oraz zwiększonym ryzyku uzależnień czy pozostawania bezrobotnym powodują konieczność złożonych oddziaływań zarówno lekarzy jak i psychologów oraz wsparcia pedagogicznego. Odpowiednio dobrany program terapeutyczny to jedynie jeden z aspektów skutecznej pomocy osobie z całościowymi zaburzeniami rozwoju. Istotne są zarówno przekonania 10 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

11 otoczenia (większość badanych przez nas nauczycieli przypisywała negatywne zachowania dzieci w ich otoczeniu chęci zwrócenia na siebie uwagi, a nie trudności w radzeniu sobie badania własne), a rodzice często deklarują wyższy poziom lęku i podają więcej negatywnych przekonań dotyczących możliwości radzenia sobie ich dzieci z zadaniami w dorosłym życiu, co powoduje często niewłaściwe egzekwowanie wymagań i niedostosowanie systemu wsparcia do potrzeb i możliwości konkretnego dziecka. Bardzo istotnym aspektem funkcjonowania osób z zaburzeniami pozostają też koszty leczenia, a także jego czasochłonność, która sprawia, że rodziny dotknięte problemami borykają się z codziennością z dużym wysiłkiem. Powyższe problemy razem z małą świadomością o częstości występowania zaburzenia pacjentów z całościowymi zaburzeniami rozwoju zaburzeniami spektrum autyzmu powodują narastanie problemów i utrudniają skuteczne przezwyciężanie objawów przez pacjentów. Koniecznym elementem pracy z zaburzeniami ze spektrum autyzmu wydaje się więc być: właściwa i szybka diagnoza i interwencja; terapia indywidualna i grupowa pacjenta zgodna ze standardami medycyny opartej na dowodach; terapia i wsparcie systemu rodzinnego zgodne ze standardami medycyny opartej na dowodach; farmakoterapia towarzyszących problemów; właściwa profilaktyka medyczna; edukacja środowiska lokalnego; wsparcie w systemie edukacji zgodne z właściwie ocenionymi możliwościami neurorozwojowymi. Bibliografia: Brown, A., & Mehl-Madrona, L. (2011, Aug;5(4)). Autoimmune and gastrointestinal dysfunctions: does a subset of children with autism reveal a broader connection. Expert Rev Gastroenterol Hepatol., strony Cambpell, D. (2010, VIII). Advances and Challenges in the Genetics of Autism. THE JOURNAL OF L I F E LONG L EARNING IN P SYCHIATRY, strony Dziobek, L., & inni, i. (2007, 149 ). Hypercholesterolemia in Asperger syndrome: Independence from lifestyle, obsessive compulsive behavior, and social anxiety. Psychiatry Research, strony Fitzgerald, M., & Corvin, A. (2001, ). Diagnosis and differential diagnosis of Asperger syndrome. Advances in Psychiatric Treatment. Jiang, Y., & inni, i. (2013, July 98:2). DDetection of Clinically Relevant Genetic Variants in Autism Spectrum Disorder by Whole-Genome Sequencing. The American Journal of Human Genetics, strony Mazzone, L., Ruta, L., & Reale, L. (2012, 11/12). Psychiatric comorbidities in asperger syndrome and high functioning autism: diagnostic challenges. Annals of General Psychiatry. Mouridsen, S., Rich, B., & Isager, T. (2011, Apr;118(4)). Epilepsy and other central nervous system diseases in atypical autism: a case control study. J Neural Transm., strony Praca zbiorowa (2012). Autism Spectrum Disordres Guideto Evidence Based Medicine Interventions. St. Louis i Spriengfield: Developmental Disabilities, Missouri Department of Mental Health;the Office of Special Education, Missouri Department of Elementary and Secondary Education; and Mercy Children s Hospital. Tyler, G., & inni, i. (2011, Sep;116(5)). Chronic disease risks in young adults with autism spectrum disorder: forewarned is forearmed. Am J Intellect Dev Disabil, strony Nasz syn z autyzmem Beata i Mariusz Wojewodowie Rodzice dziecka z autyzmem Kiedy rodzice uświadamiają sobie, że z ich dzieckiem coś jest nie tak jak trzeba, chcą to naprawić. Wszyscy chcą mieć dzieci zadowolone, piękne, inteligentne, zdolne, a przede wszystkim szczęśliwe. Jesteśmy rodzicami dziecka z autyzmem, nasz syn chodzi do szkoły z autyzmem, żyje wśród ludzi z autyzmem. On jest taki jaki jest, jest taki od urodzenia, cichy, zamyślony, trochę nieobecny. W tej chwili bardzo urósł, dlatego trudno go nie zauważyć. Z czasem przyzwyczailiśmy się do niego, jego sposobu analizowania świata i jego odmienności. Nieprzewidywalność naszego syna stała się dla nas przewidywalna. On jest ukryty w środku. Kiedy wydobywa z tej zamkniętej skrzyni jakieś zdania, zadziwia nas, zwraca nam uwagę, na szczegóły, których nikt nie zauważa. Jest jak ślimak chodzący swoim 11 Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny

12 własnym rytmem. Dostrzega to, chociaż wydaje się nie widzieć i nie słyszeć wielu prostych i oczywistych rzeczy. Na przykład, że skończyło się lato i trzeba się cieplej ubrać, albo że jest głodny i powinien powiedzieć chciałbym coś zjeść. Dziwi nas, że tak bardzo chce być samodzielny, szczególnie teraz, kiedy stał się nastolatkiem domaga się prawa do nie wyręczania go. Cieszymy się z tego. Myślę, że moglibyśmy tak żyć i być szczęśliwi. I nigdy byśmy się nie zatrzymywali na dłużej nad jego innością. Tylko, że on musiał pójść do szkoły i być porównany z innymi; w jakim stopniu jest taki sam, a w jakim jest inny. W jakim zakresie nie osiąga takiej samodzielności jak inne dzieci w jego wieku został sparametryzowany. On zdobywa różne proste umiejętności - powoli i cierpliwie ćwicząc, pokonując poczucie upokorzenia i bezradności. Zdarzało się, że młodzi nauczyciele nie potrafili zrezygnować z aksjomatu sprawiedliwej oceny. Pamiętam, kiedy nauczycielka matematyki powiedziała, że on nie zasługuje na ocenę dobrą. Wiele godzin spędzaliśmy wtedy na robieniu ćwiczeń z matematyki, nikt tyle nie pracował, co on, i byłam dumna z jego powolnych, ale jednak postępów. Powinniśmy tej Pani powiedzieć, że on nie zasługuje na niepełnosprawność, bo to jest najbardziej niesprawiedliwe. Natura nie jest sprawiedliwa, nie każdemu daje takie same uzdolnienia. Spotkaliśmy też wspaniałych, serdecznych, doświadczonych pedagogów, którzy potrafili dostrzec jego zalety, doceniać jego pracowitość i pomóc, gdy to było potrzebne. Doceniony uczył się być z siebie zadowolony, bez konieczności porównywania się z innymi. TERAZ jest inaczej. Potrafimy innym wytłumaczyć jego dziwne zachowania, jednym zdaniem: on jest autystyczny, ale bardzo się stara. Najczęściej spotykamy się ze zrozumieniem, niekiedy też ze zdumieniem. Inni po prostu nie wiedzą, uważają go za zwyczajnego chłopca. Myślą, że mu się nie chce, że jest egoistą, albo, że jest źle wychowany. Powiedzenie prawdy nie stygmatyzuje, jak głosi psychoterapeutyczny mit, ale pomaga innym w racjonalny sposób odnieść się do tego, co niewytłumaczalne i zaskakujące. Niepełnosprawność to przede wszystkim problem odbioru osoby dysfunkcyjnej przez otoczenie. Nie wiemy jaka czeka go przyszłość. Czy znajdzie swoją drugą połówkę, czy będzie szczęśliwy, czy znajdzie pracę, na której będzie potrafił się skupić, bez zamyślania? Czy będzie żył samotnie, zaszczuty i zgubiony? Czy będzie jak bezdomny, którego mijamy na ulicy, czy będzie kimś kto nie potrafi powiedzieć, że jest głodny i że coś go boli? Wszyscy by chcieli, żeby ich dzieci wyrosły na szlachetnych ludzi, żeby prowadziły szczęśliwe i dostatnie życie. Znalazły uznanie i akceptację ze strony innych osób. My także tego pragniemy. Zespół Aspergera, choroba czy dar mgr Joanna Spisak Psycholog Poradni Psychologiczno - Pedagogicznej w Zabrzu Kamil. mam dość, znowu nie rozumiem o co chodzi, stoją nade mną ludzie, wymawiają słowa, wyginają ciało, machają rękami i robią dziwne miny, zachowują się dziwnie, czuję, że oglądam jakiś film, ludzie nazywają to rozmową. Teraz już wiem, co to jest pytanie i dlaczego wtedy ludzie tak dziwnie piszczą. Wiem już, że ludzie żartują, choć tej rozmowy nie rozumiem, nie wiem w jakim miejscu się mam śmiać, dopiero gdy się upewnię, że istotnie to był żart, potrafię wydawać podobne dziwne dźwięki. Koledzy odsuwają się ode mnie, myślę, że się mnie boją. Mam ataki agresji, kiedy wszystko wokół mnie wiruje, a dźwięki zamieniają się w nieznośna kakofonię, mam potrzebę uciekać, ratować się, zamknąć w jakimś kącie, jak byłem młodszy wchodziłem pod ławkę lub pod łóżko. Pani psycholog 12 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

13 powiedziała mi, że mam Zespół Aspergera, jaka ulga, nareszcie wiem, dlaczego jestem taki, jaki jestem, poczytałem w Internecie o takich, jak ja. Chodzę do psychologa i uczę się zachowań społecznych, bo ta cała działka wiedzy mi wypadła. Pani psycholog czasem mnie pyta, skąd znam tak dobrze matematykę? Nie wiem, mam to i już, równania, ciągi liczb, całki mi nie wirują, są na swoim miejscu, mam całą ich mapę, widzę je wokół. Na razie tak dobrze rozmawiam tylko z panią psycholog, ale ona twierdzi, że kiedyś będę tak rozmawiał też z innymi ludźmi. Ona twierdzi, że zrobiłem jej przyjemność (muszę sprawdzić, co to znaczy), bo w mig postawiłem jej na nowo Worda, miała jakąś ubogą wersję, jak ona może tego nie wiedzieć Dariusz schowałem się dzisiaj w szkole pod ławkę, musiałem, nie mogłem dłużej wytrzymać, zasłaniałem uszy rękami, ale nic mi nie pomagało, głosy były tak ogromne, że mnie to bolało. Chciałem, żeby mnie zaprowadzono pod automat z batonami, żebym sprawdził, czy wszystkie batony są jak zwykle na swoim miejscu, tak robiłem z panią psycholog, to mi pomagało, ale jak jej nie ma, nikt nie pamięta o tym, co mnie uspokaja. Nadal noszę do szkoły moich rycerzy, ale dzieci już się ze mnie nie wyśmiewają, że jestem dzieciuch, bo bawię się lalkami. Po ostatniej lekcji, kiedy pani psycholog pokazywała nam film Gwiezdne wojny, a ja potem mogłem pokazać postaci Skywalkera, Imperatora Palpatinea, Księżniczki Lei, oraz miecz świetlny broń rycerzy Jedi, dzieci już mnie nie zaczepiają. Arek mi powiedział, że nie widział nigdy tego filmu i że jestem cool, nie wiem co to znaczy, ale się dowiem Dawid znowu dzisiaj jest lekcja w-f, okropne, mam ochotę nie iść do szkoły, nie rozumiem dlaczego dwie grupy facetów w liceum goni za jedną piłką i dlaczego do jednych mam ją podawać, a do innych nie. Nie mogą pojąć kto jest w mojej drużynie, a kto nie, tak wszystko się zmienia, po co jedni mają ubrane te śmieszne kamizelki odblaskowe. Mam biegać na czas wokół stadionu, ale po co, jaki w tym jest sens, owszem mogę gonić autobus, bo zaspałem, ale tak latać bez powodu nie będę. Wczoraj na klasówce z historii nie mogłem pisać, bo zrozumiałem nareszcie, dlaczego moje urządzenie do wentylacji pomieszczenia nie działa. Narysowałem na kartce dokładny schemat urządzenia w rzucie 1:20, wyrysowałem wszystkie płaszczyzny rzutu, jest to świetna koncepcja. Pan z historii postawił mi jedynkę, ale jak mogłem się skupić, skoro nareszcie wymyśliłem rozwiązanie. Moje urządzenia drobny odkurzacz stołowy do zbierania okruszków ze stołu i maszyna do robienia waty cukrowej nadal działają, mama ze śmiechem pokazuje je gościom. Żal jej tylko suszarki do włosów, no ale skąd miałem wziąć napęd? Mama Szymona pani psycholog, zrobiłam jak pani poleciła, kupiłam synowi klocki, ale nie było drewnianych, jak pani zaleciła, tylko takie plastikowe z literkami na górze. Syn świetnie na nie zareagował, od razu zaczął się nimi bawić, o dziwo potrafi się nad tą zabawą skupić dłużej, nie goni już tak bez sensu po pokoju. Ale nie o tym chciałam pani powiedzieć, syn się bawił klockami, coś tam układał, kiedy spojrzałam mu przez ramie, doznałam szoku. Pani psycholog wie, syn ma 5 lat, nie mówi, nigdy nie usłyszałam od niego słowo mama, a za pomocą klocków układa wyrazy, które słyszy z telewizora. Syn ułożył słowa reklamy Obi tak to robi, jestem w szoku. Co ma robić? Niech mu pani odpisze, tak będziecie się teraz porozumiewać. Oto moje dzieci z Zespołem Aspergera. Każde jest inne, choć wszystkie są takie same, są to dzieci wyjątkowe, dziwne, specyficzne, niezwykle wrażliwe i utalentowane. Trzeba im tylko stworzyć przyjazny świat. Ponoć w Dolinie Krzemowej, która znajduje się w północnej części amerykańskiego stanu Kalifornia, świat jest pełen Steve ów Jobów z Zespołem Aspergera. Rząd wykorzystuje ich ponad przeciętne zainteresowania, stwarza warunki do ich rozwoju i kreatywności. Taki człowiek 13 Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny

14 nie powie ci rano dzień dobry, nie spojrzy ci w oczy, musi mieć na szafce napis lub znak, gdzie jest jego kubek ustawiony zawsze rączką w prawo, by za chwilę wynaleźć najnowszego ipoda, smartfona i laptop cienki jak zeszyt 16-kartkowy. W drugiej połowie marca br. Wydawnictwo Linia wypuściło na rynek książkę Kathy Hoopmann Wszystkie koty mają zespół Aspergera. Kathy Hoopmann postanowiła przybliżyć dzieciom i rodzicom to zaburzenie wykorzystując zdjęcia kotów. Na ile jej się to udało, może pokazywać wypowiedź mamy dziecka, które cierpi na autyzm. Moja córka cierpi na zaburzenia ze spektrum autyzmu. Gdybym miała ją porównać, a co za tym idzie wiele osób z podobnym zaburzeniem, do zwierzęcia, z pewnością byłby to kot. Robi co chce, kiedy chce, jak chce i chodzi zawsze własną drogą. Nawiązanie kontaktu to długi proces oswajania. Kot z natury jest nieufny. Córka choć otwarta na ludzi, podejdzie, dotknie, powącha nawet - płoszy się na każdy zbyt szybki, gwałtowny i nie zaakceptowany przez nią ruch. Do tego to ona sama musi podejść, nie ktoś tak bezkarnie sobie... Kto miał kota to wie, że jak już oswojony można czasem cuda wyprawiać. Ale mimo wytworzenia całkiem przyjemnej relacji ciągle istnieje ta nuta dystansu Magdalena Maciaszek, mama 5,5 letniej Princessy, blogerka i dziennikarka z zamiłowania, Moda na Aspergera? W ostatnich latach można zauważyć wzrost zainteresowania zespołem Aspergera. Według psychologów jest to związane głównie z szerszym dostępem rodziców do wiedzy na temat zaburzeń rozwojowych. Wzrasta liczba specjalistów i pojawia się coraz więcej publikacji na temat zespołu Aspergera, dzięki czemu świadomość społeczna jest większa. To ważne, bo szybka reakcja rodziców i specjalistów pozwala na wcześniejszą interwencję i udzielenie dziecku odpowiedniej pomocy. W przypadku spektrum autyzmu jest to niezwykle istotne - im wcześniejsza terapia, tym lepsze efekty, co w przyszłości przekłada się na dobre funkcjonowanie w społeczeństwie. Czytanie umysłu a czytanie ludzi jak dziecko z autyzmem tworzy teorie na temat myśli i uczuć innych osób mgr Tomasz Batruch Psycholog Poradni Psychologiczno Pedagogicznej w Zabrzu Wyobraźmy sobie taką sytuację: Kasia bawi się w swoim pokoju ulubioną lalką. Po godzinie Kasia nudzi się zabawą, odkłada lalkę do szuflady i wychodzi na dwór. W tym czasie jej psotny brat Pawełek zabiera lalkę z szuflady i chowa do szafy. Kiedy Kasia wraca z podwórka, znowu pragnie pobawić się lalką. Gdzie Kasia będzie najpierw szukać swojej lali? Odpowiedź wydaje się oczywista. Kasia najpierw zaglądnie do szuflady, a gdy stwierdzi brak lali, zacznie poszukiwania w innych miejscach pokoju. Czy na prawdę odpowiedź jest oczywista? Okazuje się, że nie dla dzieci poniżej 4 roku życia oraz dla dzieci dotkniętych zaburzeniami z tzw. spektrum autyzmu. Termin teoria umysłu został użyty po raz pierwszy pod koniec lat siedemdziesiątych. Odnosi się on do umiejętności rozpoznawania stanów mentalnych - myśli, przekonań, intencji innych osób. Badacze twierdzą, że u zdrowych dzieci wykształca się ona około 14 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

15 4 roku życia. Dzieci potrafią wówczas na podstawie obserwowanych przesłanek (mimika twarzy, mowa ciała, kontekst sytuacji) wnioskować o czymś co prawdopodobnie się wydarzy lub co nie jest obserwowalne (stąd właśnie teoria umysłu) np.: o możliwym zachowaniu, emocjach czy myślach innych ludzi. Umiejętność czytania innych jest niezbędna do kształtowania się w nas kompetencji społecznych. Dzięki zdolności do przewidywania ich reakcji, możemy w odpowiedni sposób regulować nasze relacje międzyludzkie. Wyjaśniając i przewidując zachowanie ludzi, odwołujemy się do ich intencji i uczuć. Staramy się odgadnąć pragnienia oraz dotrzeć do ludzkich przekonań, których nie widzimy, ale o nich wiemy i się ich domyślamy na podstawie zachowania. To zachowanie pozwala nam po prostu wnioskować, co myślą inni. Umiejętność ta pozwala właściwie rozumieć i postrzegać rzeczywistość. Dzięki niej potrafimy odczytywać intencje ludzi i relacje zachodzące pomiędzy nimi. Kształtowanie się teorii umysłu odbywa się na kilku poziomach. Po pierwsze musimy się nauczyć, że nasze sądy czy preferencje nie muszą być sądami i preferencjami innych osób. Dzięki temu uczymy się, że jeśli my lubimy szpinak, nie oznacza to, że wszyscy go lubią, lub że rozumieją nasze odczucia i świetnie odczytują nasze potrzeby. Po drugie poznajemy, że poszczególne osoby mogą mieć odmienne przekonania na ten sam temat. Dostrzegamy, że przekonania na jakiś temat mogą być prawdziwe lub fałszywe. Dowodem tych przemian w zakresie poglądów dziecka na funkcjonowanie umysłu jest rozumienie przez nie kłamstw, żartów i metafor, a także rozumienie i opisywanie świata wewnętrznego bohaterów literackich. Dzieci, które ukończyły 4 r.ż są w stanie zrozumieć, że uczestnicy określonego zdarzenia mogą różnić się co do jego oceny i że naturalnym jest, iż ludzie mogą mieć przekonania zupełnie różne od stanu faktycznego, który znany jest tylko im. W sytuacji z początku artykułu, Kasia jest przekonana, że lalka wciąż leży w szufladzie, tam więc najpierw skieruje swe kroki. Rozumie to większość dzieci zdrowych, które ukończyły 4 rok życia. Okazuje się natomiast, że większość (w badaniach Baron Cohena: 16 na 20 badanych) dzieci autystycznych nie potrafi zrozumieć, że Kasia nie wie o psikusie Pawełka bo nie widziała momentu przekładania lalki i myśli, że stan wiedzy Kasi jest taki jak ich, a więc sądzą, że Kasia wie, iż lalka zmieniła swoje położenie i obecnie jest w szafie i to tam rozpocznie ona jej poszukiwania. Innym sposobem na zbadanie czy dziecko posiada teorię umysłu, jest tzw. Test Łudzącego Wyglądu. Prezentujemy dziecku np. puszkę po kawie, a następnie pytamy Co jest w środku?. Dziecko zapewne odpowie, że kawa. Następnie pozwalamy mu zajrzeć do środka, gdzie zamiast spodziewanej kawy znajduje ono cukier. Pytamy: Co znalazłeś w środku? Czego się spodziewałeś? Dzieci bez trudu odpowiedzą na te pytania. Okazuje się jednak, że dzieci z autyzmem będą miały problem z odpowiedzią na pytanie: Jeśli teraz zawołamy tutaj twoja mamę i zapytamy o to co jest w środku puszki, to co ona odpowie? Charakterystyczny wygląd puszki buduje w nas przekonanie, że w środku musi się znajdować kawa. Gdy odkrywamy, że w środku jest jednak coś innego (cukier) zdajemy sobie sprawę z fałszywości naszego przekonania, lecz w dalszym ciągu rozumiemy, że tylko my tą wiedzę posiadamy, a nie może mieć jej nasza mama, której nie ma akurat w pokoju. Dzieci autystyczne będą sądzić, że mama prawidłowo opisze zawartość puszki, a więc powie iż w środku jest cukier. Myślą, że skoro one już to wiedzą, wiedzą to także inne osoby. Nie uwzględniają odmienności stanów umysłowych u siebie i u innych ludzi. Hipotezę, że podłożem obserwowanych w autyzmie jakościowych zaburzeń w kontaktach społecznych, komunikacji i wyobraźni jest deficyt poznawczy, S. Baron - Cohen i A. Leslie wysunęli już w 1985 r. Ich zdaniem przyczyną autyzmu jest zaburzenie rozwoju wrodzonego modułu zwanego teorią umysłu. Twierdzą, że w autyzmie nie dochodzi do osiągnięcia pełnej dojrzałości systemu odpowiedzialnego za rozpoznawanie własnych stanów umysłu oraz wnioskowanie przez analogię o stanach umysłu innych ludzi. Normalnie rozwijające się dzieci, niedotknięte tym zaburzeniem wraz z rozwojem przyswajają 15 Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny

16 sobie ustalone powszechnie wzorce i modele funkcjonowania w społeczeństwie. Przebywając w swoim środowisku, na początku w domu, potem przedszkolu i szkole, poznają sposoby porozumiewania się z otoczeniem, uczą się tych zachowań wchodząc w różne relacje z innymi ludźmi. W przypadku osób autystycznych nie jest to takie proste. Większość z zachodzących pomiędzy ludźmi relacji, jest po prostu dla nich niemożliwa do zrozumienia i przyswojenia. Dziecko, a potem dorosły, dotknięty autyzmem, który ma zapewnioną właściwą opiekę, jest w stanie wyuczyć się określonych sposobów zachowań, ale nigdy nie będzie potrafił w pełni emocjonalnie uczestniczyć w relacjach z innymi ludźmi, tak jak osoba nim nieobciążona. Oprócz roli jaką odgrywa umiejętności czytania umysłu w rozwoju umiejętności społecznych, ma ona również ważny wkład w kształtowanie się innych kompetencji. Jedną z takich umiejętności jest empatia. Wykształcona teoria umysłu pozwala wczuwać się w sytuację innej osoby i przewidywać jej uczucia i myśli. Trzylatek jest w stanie zrozumieć stan emocjonalny innego człowieka jako wynik oddziaływań zewnętrznych, natomiast pięciolatek zaczyna rozumieć emocje jako efekt myślenia o tym, co może się wydarzyć, np. w sytuacji gdy czujemy smutek, bo myślimy że oblaliśmy test, choć tak na prawdę nie znamy jeszcze rezultatu. Inną umiejętnością która jest wspomagana przez teorię umysłu jest zdolność do oszukiwania. W jednym z eksperymentów prezentowano dzieciom trzy i czteroletnim kolorowe naklejki, z tym że jedne z nich były bardzo atrakcyjne, a inne mniej. Następnie wprowadzano pacynkę, którą nazwano Złośliwą Małpą. Pacynka rozdawała dzieciom naklejki lecz pytała przy tym je, jaką naklejkę wolą a następnie zawsze dawała dzieciom te, której one nie wybrały. Trzylatki nie umiały tak sterować sytuacją, by znaleźć sposób żeby dostać to czego chciały. Czterolatki natomiast szybko uczyły się okłamywać Małpę i wskazywały brzydką naklejkę, by w rezultacie otrzymać tę ładniejszą. Dzieci z autyzmem mają dużą trudność by zrozumieć zawiłości wyrażania myśli zupełnie różnych od własnych pragnień i wykorzystać tę umiejętność w celu oszukiwania i manipulowania. Nieumiejętność czytania umysłu powoduje u osób z autyzmem wiele trudności w codziennym funkcjonowaniu i przysparza mnóstwa kłopotów w relacjach z innymi ludźmi. Oto kilka przykładów obrazujących skutek ślepoty umysłowej osób z autyzmem. 1.Kacper, 10 letni chłopiec z zespołem Aspergera wpadł w panikę i zaczął wykręcać numer telefonu na pogotowie ratunkowe, gdy jego mama zirytowana przypalonym ciastem rzuciła: No ja się zastrzelę. 2.Grzegorz bez skrupułów i co najważniejsze bez chęci skrzywdzenia kogokolwiek, na głos komentuje czyjąś tuszę, ilość pryszczy, dziwaczny ubiór. 3.Maciek z autyzmem bezustannie zamęcza osoby ze swojego otoczenia opowieściami o rozkładach jazdy autobusów i składzie taboru Miejskiej Komunikacji Samochodowej. Pełnosprawne dzieci uczą się czytania umysłu mimochodem, naturalnie, w toku rozwoju. Kształtowanie się tej umiejętności u dzieci z autyzmem wymaga stosowania interwencji terapeutycznych lecz nawet wówczas nie wiadomo, czy możliwe jest osiągniecie takiego stopnia sprawności teorii umysłu, jak u dzieci zdrowych. Uczenie dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu czytania umysłu jest pracą trudną i należy liczyć się z faktem, że tak jak w przypadku innych kompetencji, także tutaj dzieci mogą natrafić na spore problemy z generalizowaniem zdobytych umiejętności w sytuacji laboratoryjnej na funkcjonowanie w życiu codziennym. Bibliografia: 1. Jak uczyć dzieci z autyzmem czytania umysłu P. Howlin, S. Baron Cohen, J. Hadwin. Wyd. JAK, 2010 Kraków. 2. Deficyt teorii umysłu w autyzmie przegląd aktualnych badań A. Kiczula. w: Sztuka Leczenia 16 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

17 ADHD - życie pełne wrażeń mgr Iwona Chrószcz Pedagog Poradni Psychologiczno Pedagogicznej w Zabrzu Myśli człowieka zdrowego są jak orkiestra. Człowiek jest dyrygentem, który panuje nad tą orkiestrą. Myśli człowieka z AGDH są jak orkiestra bez dyrygenta. Nazwa ADHD jest obecnie tak rozpowszechniona, że właściwie każdy problem z zachowaniem dziecka bywa określany jako ADHD. A przecież ADHD to problem neurologiczny, który wymaga podawania leków. Konieczne jest najpierw wykonanie dokładnego badania neurologicznego. Przy omawianiu ADHD u dorosłych problem diagnostyki dzieci jest ważny, bowiem jak mówią statystyki większość osób z ADHD zdiagnozowanym w dzieciństwie ma w wieku dorosłym różnorodne problemy psychiczne. Wydaje się to jasne i logiczne, jednak gdy uświadomimy sobie, że większość wydanych w dzieciństwie diagnoz ADHD nie została zweryfikowana badaniem rezonansem, pojawiają się wątpliwości. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi to zaburzenie, którego objawy dotyczą nadruchliwości, impulsywności oraz trudności z koncentracją uwagi. Za to zaburzenie w mózgu odpowiedzialne są dopomina i noradrenalina neuroprzekażniki odpowiedzialne za procesy uwagi i hamowania. U ludzi z ADHD ten system neuroprzekaźników nie działa prawidłowo. Skutkiem tego jest zaburzenie funkcji uwagi, problemy z planowaniem działań oraz zachowania impulsywne, a także trudności z powstrzymywanie potrzeby ruchu. Problemy z koncentracją uwagi nie polegają na tym, że nie potrafimy się skupić, ale że skupiamy się tak samo na kilku rzeczach jednocześnie nie ma spraw ważniejszych, wszystkie mają to samo znaczenie. Dorośli z ADHD mają poważnie trudności z organizacją codziennych zajęć, wciąż odkładają sprawy na później, mają niską tolerancję na nudę, więc sprawy nudne i monotonne są nie do przejścia, z trudem dotrzymują terminów, często zmieniają pracę. Dorośli z ADHD mają też trudności w związkach partnerskich, towarzyszy im poczucie braku osiągnięć i niepewność. Nierzadko też poszukują silnych wrażeń i mają skłonność od uzależnień od alkoholu i narkotyków. Jednak może być tysiące powodów wywołujących te zjawiska, a bliższe przyglądnięcie się im może wymagać wniknięcia w trudne tematy związane z życiem tych ludzi. Po co się więc trudzić łatwa, szybka i jakże wygodna do zaakceptowania diagnoza ADHD, daje zadawalające wyjaśnienie. Wyjaśnienie ale nie poprawność funkcjonowania. Co może pomóc otóż musimy zastanowić się czy nasze problemy mają neurologiczne czy charakterologiczne lub sytuacyjne podłoże. Jednoznacznie i w sposób pewny należy wykluczyć w diagnozie medycznej: chorobę afektywną dwubiegunową, depresję, chorobę Alzheimera, zaburzenia osobowości typu borderline, nerwice, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół stresu pourazowego. Aby to jednoznacznie zdiagnozować potrzebne są badania medyczne, które zlecić może psychiatra lub neurolog. Żaden test pytań i odpowiedzi lub spełnienie listy cech, nie daje podstawy do diagnozy na podstawie, której zaleci się przyjmowanie leków, które w przypadku ADHD, powinny być przyjmowane obok długiej i często trudnej terapii psychologicznej. Jeśli więc chcesz poprawić swoje funkcjonowanie, zrób plan terapii i uświadom sobie, że wiele zależy właśnie od Ciebie. 17 Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny

18 Dziecko z autyzmem lub z zespołem Aspergera w systemie edukacji mgr Mariola Gumkowska Psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Zabrzu Sprawą oczywistą chyba dla każdego z nas jest fakt, że każde dziecko ma prawo do nauki. Wspierając rozwój poznawczy i emocjonalno-społeczny dziecka z niepełnosprawnością nie możemy zapomnieć o tak ważnym obszarze jakim jest edukacja. Niezbędne jest tutaj właściwe zdiagnozowanie potrzeb, możliwości i umiejętności dziecka, aby udzielić mu właściwego wsparcia w systemie edukacji. Zgodnie z ustawą o systemie oświaty dzieci i młodzież z niepełnosprawnością mają prawo do wychowania i opieki odpowiednich do ich wieku i rozwoju. Pobierania nauki we wszystkich typach szkół, zgodnie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi, a także do realizowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć rewalidacyjnych. Jednak aby to prawo mogło być realizowane, konieczne jest dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów, umożliwienie im korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej i specjalnych form pracy dydaktycznej. Dziecko, u którego zdiagnozowano autyzm lub zespól Aspergera, może zostać objęte wsparciem jeszcze zanim podejmie edukację przedszkolną czy szkolną. Ma bowiem prawo do wczesnego wspomagania rozwoju, które jest organizowane od chwili wykrycia niepełnosprawności do czasu podjęcia nauki. Podstawą objęcia dziecka tą formą pomocy jest opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydana na wniosek rodziców (opiekunów prawnych) przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Celem prowadzonych bezpośrednio z dzieckiem i jego rodziną zajęć jest pobudzanie psychoruchowego i społecznego rozwoju dziecka. W systemie edukacji zarówno autyzm, jak i zespół Aspergera należą do niepełnosprawności, które wymagają specjalnej organizacji nauki i metod pracy. Dlatego też od momentu rozpoczęcia edukacji przedszkolnej poprzez cały okres nauki w szkole dzieci z taką diagnozą mają prawo do kształcenia specjalnego. Jest ono realizowane na podstawie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego wydanego na wniosek rodziców (prawnych opiekunów) przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Kształcenie specjalne umożliwia dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do indywidualnych potrzeb ucznia, usprawnianie zaburzonych funkcji i rewalidację. W zależności od poziomu rozwoju dziecka i jego potrzeb edukacyjnych kształcenie specjalne może być realizowane np. w przedszkolach/szkołach ogólnodostępnych, integracyjnych lub specjalnych, oddziałach integracyjnych lub specjalnych. Dziecko, u którego stwierdzono autyzm lub zespół Aspergera i które nie osiągnęło gotowości szkolnej, ma prawo do odroczenia obowiązku szkolnego. Ponadto na każdym etapie edukacyjnym w szkole możliwe jest przedłużenie okresu nauki o jeden rok. Uczeń posiadający orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego w szkole podstawowej może uczyć się do ukończenia 18. roku życia, w gimnazjum do ukończenia 21. roku życia, a w szkole ponadgimnazjalnej do ukończenia 24. roku życia. Dla każdego ucznia objętego kształceniem specjalnym nauczyciele opracowują indywidualne programy edukacyjno-terapeutyczne, które określają np. jak należy dostosować wymagania, aby umożliwić dziecku realizację jego potrzeb edukacyjnych. Takie dos- 18 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

19 tosowanie ma pomóc uczniowi sprostać wymaganiom i zminimalizować ograniczenia wynikające z niepełnosprawności. Może ono polegać m.in. na: zapewnieniu dziecku stałości i przewidywalności (np. stały rozkład dnia w szkole, stałe miejsce w klasie, właściwe oznaczenie pomieszczeń czy szafek, które pozwoli odnaleźć się uczniowi w szkole), minimalizowaniu bodźców rozpraszających uwagę i uwzględnianie mogącej występować nadwrażliwości na pewne bodźce, stosowaniu takiej komunikacji, która jest dla dziecka zrozumiała, wykorzystywaniu podczas lekcji różnego rodzaju pomocy wizualnych i konkretnych przykładów, które ułatwią zrozumienie materiału, szczególnie wtedy, gdy pojawiają się pojęcia abstrakcyjne, wydłużeniu czasu na wykonanie jakiegoś zadania czy też podzielenie go na etapy. To tylko kilka najprostszych przykładów. Rzeczą oczywistą jest, że osoby ze spektrum autyzmu różnie funkcjonują, inne są ich potrzeby edukacyjne, a także następują kolejne etapy nauki, co związane jest ze zmianą w zakresie konieczności dostosowania wymagań edukacyjnych. W indywidualnych programach edukacyjno-terapeutycznych wskazane są również metody wsparcia dziecka ze względu na jego potrzeby rozwojowe i możliwości psychofizyczne, najbardziej odpowiednie formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej i zajęcia rewalidacyjne. Należy również zaznaczyć, że uczeń z autyzmem lub z zespołem Aspergera na wniosek rodziców (prawnych opiekunów) i na podstawie opinii lub orzeczenia poradni psychologiczno-pedagogicznej ma prawo do zwolnienia z nauki drugiego języka obcego. Ponadto orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego pozwala na dostosowanie warunków i form przeprowadzania sprawdzianu i egzaminów, do których uczeń przystępuje na zakończenie nauki na danym etapie edukacji. Wszystkie te działania mają na celu zminimalizowanie ograniczeń wynikających z niepełnosprawności, a tym samym zwiększenie szans edukacyjnych ucznia. Duże znaczenie ma również fakt, że dzieci i młodzież objęci kształceniem specjalnym mają prawo do bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu na zajęcia, który zapewnia gmina (może również zamiast tego zwracać koszty przejazdu dziecka i jego opiekuna). Zadaniem przedszkola i szkoły jest m.in. zapewnienie dziecku przyjaznych i bezpiecznych warunków do nauki i zabawy. Dlatego istotne jest poznanie potrzeb i możliwości dziecka, aby jak najwcześniej zastosować odpowiednie formy wsparcia i pomocy, a także określić najbardziej adekwatną drogę edukacji, która będzie odpowiadała faktycznym potrzebom i możliwościom ucznia oraz pozwoli na rozwijanie jego zdolności i zainteresowań. Jednocześnie należy pamiętać o kształtowaniu umiejętności społecznych, gdyż ma to istotny wpływ na funkcjonowanie w dorosłym życiu. Tutaj poza codziennym wsparciem dziecka i jego rodziny, stwarzaniem okazji do treningu umiejętności społecznych czy modelowaniem pewnych zachowań pomocne jest podjęcie terapii indywidualnej i grupowej. Im wcześniej poznamy potrzeby i możliwości dziecka oraz podejmiemy odpowiednie działania wspierające, tym większa szansa na lepsze jego funkcjonowanie. I na koniec jeszcze jedno poza naszą wiedzą i umiejętnościami równie ważna jest wrażliwość, życzliwość oraz akceptacja dla inności. Ten uczeń, który jest zagubiony podczas sytuacji dla nas oczywistych, może nas zaskoczyć szeroką i szczegółową wiedzą w zakresie jakiegoś zagadnienia. Może warto wykorzystać te jego umiejętności np. na jakiejś lekcji, by pozwolić dziecku pozytywnie zaistnieć wśród rówieśników? 19 Biuletyn Edukacyjno-Informacyjny

20 II Konferencja z cyklu PSYCHOLOGIA A MEDYCYNA pt. pt. Dzieci Dzieci z z trudnościami w kontaktach społecznych. Perspektywa Perspektywa medyczna medyczna i psychologiczna. psychologiczna. Każdemu dziecku w polskim systemie edukacji, zapewnia się zindywidualizowane sposoby nabywania wiedzy i umiejętności w procesie uczenia. Aby każde dziecko, mogło korzystnie funkcjonować zarówno na terenie przedszkola i szkoły, wskazana jest wymiana doświadczeń specjalistów z różnych środowisk, w tym medycznych i edukacyjnych. Wydaje się, iż ta międzyśrodowiskowa dyskusja potwierdzi potrzebę holistycznego spojrzenia na rozwój dziecka i jego potrzeby edukacyjne. Miejsce konferencji: Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu ul. 3 Maja 91, Zabrze Data: Zabrze, r. od do r. zajęcia warsztatowe Organizatorzy: Urząd Miasta Zabrze Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Zabrzu Program Konferencji: Rozpoczęcie Konferencji i powitanie gości Urszula Koszutska dyrektor Poradni Psychologiczno Pedagogicznej w Zabrzu Słowo wstępne Prezydenta Miasta Zabrze Pani Małgorzaty Mańki-Szulik Wystąpienia zaproszonych gości DSM-5 a psychiatria dzieci i młodzieży - dr hab. n. med. Małgorzata Janas-Kozik Konsultant Wojewódzki w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, ordynator oddziału psychiatrii i psychoterapii wieku rozwojowego w Centrum Pediatrii im. Jana Pawła II w Sosnowcu Medycyna a psychologia w kontakcie z rodzicami, dziećmi korzystającymi z systemu opieki zdrowotnej, edukacyjnej i społecznej. - lek. med. mgr Magdalena Skotnicka Chaberek lekarz, psycholog, psychoterapeuta, prezes Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej Trudności w relacjach społecznych dzieci z zaburzeniami eksternalizacyjnymi - lek. med. Małgorzata Mróz Idasiak specjalista psychiatra, specjalista psychiatra dzieci i młodzieży Przerwa kawowa Środowisko terapeutyczne jako miejsce tworzenia nowych przekonań mgr Katarzyna Białek psycholog, Centrum Neurorehabilitacji w Warszawie. Czytanie umysłu a czytanie ludzi, od teorii do terapii psychologicznej dzieci ze spektrum autyzmu - mgr Tomasz Batruch psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Zabrzu Podsumowanie konferencji, dyskusja Część warsztatowa: r. Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Zabrzu Model pracy z osobą ze spektrum Autyzmu.

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zamawiane szkolenia: Lp. Temat Liczba godzin. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci praca w szkole. 10 Wykłady i warsztaty.

Najczęściej zamawiane szkolenia: Lp. Temat Liczba godzin. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci praca w szkole. 10 Wykłady i warsztaty. www.pracowniaterapeutyczna.pl kontakt telefoniczny 501 640 703 OGÓLNE WARUNKI SZKOLEŃ Organizujemy szkolenia z naboru indywidualnego oraz przyjmujemy zamówienia dla grup. Realizacja szkoleń następuje po

Bardziej szczegółowo

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota)

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota) Ośrodek Rozwoju Edukacji Niepubliczny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Koninie wpisany w rejestr ewidencji Marszałka Województwa Wielkopolskiego Nr DE.III.1.5471.54/3/2014 działający przy Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK Wczesna interwencja to zintegrowany system oddziaływań profilaktycznych, diagnostycznych, leczniczo-rehabilitacyjnych i terapeutycznych, których podmiotem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

NOWA JAKOŚĆ DOSKONALENIA NAUCZYCIELI

NOWA JAKOŚĆ DOSKONALENIA NAUCZYCIELI NOWA JAKOŚĆ DOSKONALENIA NAUCZYCIELI W POWIECIE M Szkoła Podstawowa w Damicach Obszar do wsparcia w roku szkolnym 2013/2014 PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI Wybór zakresu szkolenia

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Szkolny Program Profilaktyki na lata 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015

Szkolny Program Profilaktyki na lata 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015 Szkolny Program Profilaktyki na lata 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015 Główny cel profilaktyki szkolnej: Wspomaganie wychowania młodzieży dbającej o swoje zdrowie, bezpieczeństwo, mającej świadomość zagrożeń

Bardziej szczegółowo

PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE. dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni

PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE. dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni O F E R T A PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni Niniejsza oferta zawiera propozycje działań z jakimi Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI www.magazynnauczyciela.pl AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI

Bardziej szczegółowo

Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r

Konferencja Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym Warszawa, 23.10.2013r Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r E W A K O S U N I W E R S Y T E T Ł Ó D Z K I K W E S T I O N A R I U S Z P R E D Y S P O Z Y C J I Z A W O D O W Y

Bardziej szczegółowo

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Nowe przepisy prawa kładą duży nacisk na wzmocnienie współpracy przedszkola, szkoły i rodziców oraz zapewniają rodzicom możliwość większego wpływu na edukację

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY

DIAGNOZOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY Oferta pomocy psychologiczno- pedagogicznej Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Szprotawie na rok szkolny 2013/2014 dla uczniów, rodziców i nauczycieli placówek oświatowych z terenu działania poradni

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

Uczeń zagrożony niedostosowaniem społecznym Opis przypadku We wrześniu naukę w IV klasie szkoły podstawowej rozpoczął Eryk.

Uczeń zagrożony niedostosowaniem społecznym Opis przypadku We wrześniu naukę w IV klasie szkoły podstawowej rozpoczął Eryk. Uczeń zagrożony niedostosowaniem społecznym Opis przypadku We wrześniu naukę w IV klasie szkoły podstawowej rozpoczął Eryk. Wkrótce wszyscy nauczyciele uczący w tej klasie mówili tylko o nim i o jego zachowaniach.

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA I EFEKTYWNOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ

ORGANIZACJA I EFEKTYWNOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ PUBLICZNA SZKOŁA PODSTAWOWA NR 3 IM. JANA PAWŁA II W PACZKOWIE RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ ORGANIZACJA I EFEKTYWNOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ ROK SZKOLNY 2013 / 2014 1 PROBLEM BADAWCZY: Organizacja

Bardziej szczegółowo

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Uczeń z Zespołem Aspergera. Uczeń z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim. rzuca się w oczy, jak bardzo są oni różni. Nie są świadomi olbrzymiego wysiłku,

Bardziej szczegółowo

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I.

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Uczeń z Zespołem em Aspergera blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Jaka jest często stość występowania,

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Jeśli nie Zespół Aspergera to co? Różne potrzeby terapeutyczne.

Jeśli nie Zespół Aspergera to co? Różne potrzeby terapeutyczne. Jeśli nie Zespół Aspergera to co? Różne potrzeby terapeutyczne. Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapeuta poznawczo-behawioralny Centrum Diagnozy i Terapii

Bardziej szczegółowo

OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO

OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ NR 5 POZNAŃ STARE MIASTO 1. Dla dzieci: Propozycje do zrealizowania na terenie przedszkoli: A. Badania przesiewowe logopedyczne 3-6-latków oraz 3 i 4-latków.

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):...

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Kwestionariusz AQ wersja dla młodzieży 12-15 lat Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Płeć osoby wypełniającej kwestionariusz:... Wiek:... Wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM Dziecko z bliska. Zbuduj szczęśliwą relację Agnieszka Stein Pierwsza polska książka o rodzicielstwie bliskości. Dziecko z bliska kompleksowo opisuje relacje w rodzinie,

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Uczeń szkoły podstawowej

Uczeń szkoły podstawowej Uczeń szkoły podstawowej funkcjonowanie psychiczne i wyzwania rozwojowe Anna Salwa-Kazimierska, Beata Chrzanowska-Pietraszuk Specjalistyczna Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Uniwersytet dla Rodziców

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

mgr Hanna Arend mgr Dariusz Nowak

mgr Hanna Arend mgr Dariusz Nowak mgr Hanna Arend mgr Dariusz Nowak Poradnie od zawsze wychodziły naprzeciw potrzebom środowiska lokalnego wpierając: dziecko rodzica nauczyciela Pakiet poradniany w roku 2010 Potrzeba pełnej optymalizacji

Bardziej szczegółowo

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA Drogi uczniu! Instrukcja dla użytkownika testu Najpierw przeczytaj uważnie tekst. Następnie rozwiązuj

Bardziej szczegółowo

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok I. DLA RODZICÓW ZASTĘPCZYCH 1. Być świadomym rodzicem zastępczym Cykl warsztatów wzmacniających kompetencje

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY PSYCHOLOGA SZKOLNEGO ROK SZKOLNY 2014/2015

PLAN PRACY PSYCHOLOGA SZKOLNEGO ROK SZKOLNY 2014/2015 PLAN PRACY PSYCHOLOGA SZKOLNEGO ROK SZKOLNY 2014/2015 L.P. ZADANIA DO REALIZACJI CEL TERMIN I. Prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących uczniów w tym diagnozowanie potencjalnych możliwości

Bardziej szczegółowo

Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego

Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego Działania Poradni Psychologiczno Pedagogicznej na rzecz przedszkoli i szkół w związku z obniżeniem wieku realizacji obowiązku szkolnego Katarzyna Staszczuk DYREKTOR PP P w Ostrołęce Publiczna placówka

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ W RYKACH NA LATA 2012-2017

KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ W RYKACH NA LATA 2012-2017 KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ W RYKACH NA LATA 2012-2017 Jesteśmy po to, by rozumieć, wspierać i pomagać. Podstawa prawna: Koncepcja pracy poradni oparta jest na celach i zadaniach

Bardziej szczegółowo

OFERTA DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH ROK SZKOLNY 2011/2012

OFERTA DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH ROK SZKOLNY 2011/2012 Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna nr 4 w Łodzi 92-332 Łódź, al. Piłsudskiego 101 tel/fax 42 674 59 73; 42 674 45 88 www.ppp4.edu.lodz.pl OFERTA DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH ROK SZKOLNY 2011/2012 Zajęcia warsztatowe

Bardziej szczegółowo

DLA RODZICÓW. Zajęcia edukacyjno warsztatowe w grupie do 15 osób. Cykl 10 spotkań jeden raz w tygodniu po 3 godziny. Alina Dullek-Duda, Edyta Łuców

DLA RODZICÓW. Zajęcia edukacyjno warsztatowe w grupie do 15 osób. Cykl 10 spotkań jeden raz w tygodniu po 3 godziny. Alina Dullek-Duda, Edyta Łuców DLA RODZICÓW AKADEMIA DLA RODZICÓW Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały, jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły zy Zainteresowani rodzice. Rola uczuć rodzica i dziecka we wzajemnym kontakcie. Granice, normy

Bardziej szczegółowo

RAMOWE PROGRAMY MODUŁÓW DLA PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH I OŚRODKÓW TERAPEUTYCZNYCH

RAMOWE PROGRAMY MODUŁÓW DLA PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH I OŚRODKÓW TERAPEUTYCZNYCH RAMOWE PROGRAMY MODUŁÓW DLA PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH I OŚRODKÓW TERAPEUTYCZNYCH Blok szkoleniowy obejmuje 40 godzin dydaktycznych zajęć. W zależności od potrzeb konkretnej placówki, można

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze.

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Plan: Co to jest ADHD? Objawy ADHD Jak odróżnić ADHD od innych problemów zachowania

Bardziej szczegółowo

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF Biuro i gabinety psychoterapii: ul. Zygmuntowska 12/5, 35-025 Rzeszów Moje dziecko idzie do szkoły Dobry start szkolny ma zasadnicze znaczenie dla dalszej edukacji.

Bardziej szczegółowo

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni:

Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Formy pomocy psychologiczno pedagogicznej oferowanej na terenie poradni: Diagnozowanie poziomu rozwoju, potrzeb i możliwości oraz zaburzeń rozwojowych i zachowań dysfunkcyjnych dzieci młodzieży: Badanie

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

Rola Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w zapobieganiu niedostosowaniu społecznemu wśród dzieci i młodzieży

Rola Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w zapobieganiu niedostosowaniu społecznemu wśród dzieci i młodzieży Rola Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w zapobieganiu niedostosowaniu społecznemu wśród dzieci i młodzieży PPORADNIIA PPSSYCHOLOGIICZNO - PPEDAGOGIICZNA Nrr 11 w O l s z t y n i e 10 512 Olsztyn ul.

Bardziej szczegółowo

Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu. Lublin, 2 kwietnia 2014r

Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu. Lublin, 2 kwietnia 2014r Konferencja naukowa zorganizowana w ramach obchodów Światowego Dnia Autyzmu Lublin, 2 kwietnia 2014r - prof. dr hab. Zbigniew Gaś WSEI w Lublinie Uczniowie z autyzmem są w wiodącej grupie uczniów ze specjalnymi

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH NA LATA: 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018 1. WSTĘP Szkolny Program Profilaktyki powstał w oparciu

Bardziej szczegółowo

Grupa wsparcia dla młodzieży. trudnej

Grupa wsparcia dla młodzieży. trudnej Grupa wsparcia dla młodzieży trudnej 1.Tytuł projektu GRUPA WSPARCIA DLA MŁODZIEŻY TRUDNEJ 2. Beneficjenci projektu Projekt skierowany jest do młodzieży trudnej w wieku od 11 do 17 lat przebywających w

Bardziej szczegółowo

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka Współdziałanie pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców oraz rodziców w przeciwdziałaniu powstawania czynników depresjogennych w szkole, otoczeniu szkoły, domach rodzinnych I Poziomy profilaktyki

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Socjoterapia

Studia Podyplomowe. Socjoterapia Studia Podyplomowe Socjoterapia I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

PLASTUSIOWY ŚWIAT, CZYLI JAK PRZEDSZKOLAKI POZNAWAŁY SZKOŁĘ

PLASTUSIOWY ŚWIAT, CZYLI JAK PRZEDSZKOLAKI POZNAWAŁY SZKOŁĘ LISTOPAD 2014 CZERWIEC 2015 PLASTUSIOWY ŚWIAT, CZYLI JAK PRZEDSZKOLAKI POZNAWAŁY SZKOŁĘ PROJEKT WSPÓŁPRACY PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 4 IM.PLUSZOWEGO MISIA ZE SZKOŁĄ PODSTAWOWĄ NR 10 W OLSZTYNIE AUTOR:

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Zakończenie Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Do problemu głównego zostały sformułowane następujące problemy szczegółowe, które przedstawię poniżej.

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Szamotuły 2014 Zaktualizowany Program Wychowawczy Przedszkola Nr 3 w Szamotułach został uchwalony przez Radę Rodziców uchwałą nr 1 w dniu 21.08.2014r.

Bardziej szczegółowo

Przystań przyjazny mikroświat, przyjazny świat

Przystań przyjazny mikroświat, przyjazny świat Przystań przyjazny mikroświat, przyjazny świat Cel nadrzędny projektu: Stworzenie modelu systemowej pomocy: dziecku i młodemu człowiekowi jego rodzinie środowisku szkolnemu dalszemu otoczeniu Beneficjenci

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

w Siemianowicach Śląskich na rok szkolny 2015/2016

w Siemianowicach Śląskich na rok szkolny 2015/2016 OFERTA ZAJĘĆ PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ w Siemianowicach Śląskich dla dzieci w wieku przedszkolnym na rok szkolny 2015/2016 ZAPISY NA WSZYSTKIE OFEROWANE ZAJĘCIA PRZYJMUJE SEKRETARIAT PORADNI

Bardziej szczegółowo

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą Opis przypadku Wśród uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

2. Prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących uczniów.

2. Prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących uczniów. Str. Spis treści. Wprowadzenie.... Prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących uczniów..... Poradnictwo i pomoc psychologiczna..... Zapewnienie uczniom doradztwa w zakresie wyboru kierunku

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna ul.c.k.norwida 2a tel. 0 81 751 52 36 21-040 Świdnik fax. 0 81 759 15 10 e-mail: info@poradnia.swidnik.

Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna ul.c.k.norwida 2a tel. 0 81 751 52 36 21-040 Świdnik fax. 0 81 759 15 10 e-mail: info@poradnia.swidnik. ROK SZKOLNY 2015/2016 OFERTA PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ W ŚWIDNIKU I. Badania psychologiczne i pedagogiczne dzieci młodzieży oraz opiniowanie w zakresie: oceny rozwoju psychoruchowego; funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi w klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi w klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi w klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, ADD, czyli deficyt uwagi w międzynarodowej klasyfikacji chorób

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY

PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY PI Model wielostronnej diagnozy kompetencji ON szansą na ich skuteczną aktywizacją zawodową w Wielkopolsce I. Testowanie ścieżki diagnostycznej Zalecenia: Podział grupy osób

Bardziej szczegółowo

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów?

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów? 1. Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania autoagresywne Do czynników środowiskowych wskazujących na źródła agresji zalicza się rodzinę, także jej dalszy wpływ na wielopokoleniowe rodziny, przekazywanie

Bardziej szczegółowo

Programy. pozytywnego rozwoju. dla uczniów. szkół ponadgimnazjalnych

Programy. pozytywnego rozwoju. dla uczniów. szkół ponadgimnazjalnych Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki.

Bardziej szczegółowo

RADA SZKOLENIOWA. Temat: Dziecko z niską samooceną (z niskim poczuciem własnej wartości).

RADA SZKOLENIOWA. Temat: Dziecko z niską samooceną (z niskim poczuciem własnej wartości). RADA SZKOLENIOWA Temat: Dziecko z niską samooceną (z niskim poczuciem własnej wartości). Samoocena to wyobrażenienatemattego,kimiczymjesteśmy, a więc postrzeganie samego siebie. Poczucie własnej wartości

Bardziej szczegółowo

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW YJNEJ 1 2 świadczenia w oddziale psychiatrycznym świadczenia w oddziale psychiatrycznym dla dzieci i młodzieży 4700 4701 4703 4705 oddział psychiatryczny oddział psychiatryczny dla dzieci, oddział psychiatryczny

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji projektu Rodzic i Gimnazjalista bliżej siebie

Raport z ewaluacji projektu Rodzic i Gimnazjalista bliżej siebie Raport z ewaluacji projektu Rodzic i Gimnazjalista bliżej siebie 24 sierpnia 30 listopada 2012 roku Anna Radziszewska 1 Ideą projektu Rodzic i gimnazjalista Bliżej siebie było rozwijanie kompetencji wychowawczych,

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka Krzysztof Liszcz Czym jest rozpoznanie choroby? nazwaniem wcześniej nienazwanego pomocą w rozumieniu związków między przyczynami (wczoraj) a

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Moduł IX: Dzieci z opiniami poradni psycholgicznopedagogicznej. Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych ORE Jolanta Rafał-Łuniewska

Moduł IX: Dzieci z opiniami poradni psycholgicznopedagogicznej. Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych ORE Jolanta Rafał-Łuniewska Moduł IX: Dzieci z opiniami poradni psycholgicznopedagogicznej w edukacji przedszkolnej Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych ORE Jolanta Rafał-Łuniewska Podstawy pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Bardziej szczegółowo

Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016

Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016 Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016 Skład zespołu: pedagog, koordynator zespołu - mgr pedagog - mgr pedagog - mgr pedagog mgr Rafał Peszek psycholog - mgr Aleksandra Kupczyk psycholog -

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Karpińska-Szaj UAM Poznań. PTN Lublin wrzesień 2010

Katarzyna Karpińska-Szaj UAM Poznań. PTN Lublin wrzesień 2010 Katarzyna Karpińska-Szaj UAM Poznań PTN Lublin wrzesień 2010 Plan: 1. Szkolna integracja indywidualna: dyskusja pojęcia w kontekście organizacji edukacji dzieci z niepełnosprawnością 2. Cele nauczania

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Uczniowie ze SPE w szkole specjalnej, integracyjnej i ogólnodostępnej co wynika z badań, rodziców, dzieci i dyrektorów?

Uczniowie ze SPE w szkole specjalnej, integracyjnej i ogólnodostępnej co wynika z badań, rodziców, dzieci i dyrektorów? Uczniowie ze SPE w szkole specjalnej, integracyjnej i ogólnodostępnej co wynika z badań, rodziców, dzieci i dyrektorów? Piotr Plichta Uniwersytet Wrocławski Instytut Medycyny Pracy w Łodzi Łódź, 11.01.2016

Bardziej szczegółowo