Mit choroby psychicznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Mit choroby psychicznej"

Transkrypt

1 Mit choroby psychicznej Copyright by Thomas Szasz, Mit choroby psychicznej, tłum. Anna Cwojdzińska, [w:] Przełom w psychologii, red. Kazimierz Jankowski, wyd. Czytelnik, Warszawa Oryginał: Thomas Szasz, The Myth of Mental Illness, [in:] American Psychologist, no 15, February 1960, pp Celem niniejszego eseju jest postawienie pytania Czy istnieje coś takiego, jak choroba psychiczna? oraz argumentowanie, że nie istnieje. Ponieważ pojęcie choroby psychicznej jest obecnie bardzo szeroko stosowane, zbadanie w jaki sposób jest ono używane wydaje się szczególnie wskazane. Oczywiście, choroba psychiczna nie jest w sposób dosłowny rzeczą - czy obiektem fizycznym i tym samym może istnieć jedynie w taki sam sposób, w jaki istnieją inne konstrukty teoretyczne. Zazwyczaj jednak znane teorie przynajmniej dla tych, którzy w nie uwierzyli stają się niczym obiektywne prawdy (lub fakty ). W niektórych okresach historycznych takie pojęcia wyjaśniające, jak bóstwa, czarownice i mikroorganizmy, pojawiały się nie tylko jako teorie, ale jako oczywiste przyczyny ogromnej ilości zdarzeń. Uważam, że dziś chorobę psychiczną traktuje się w podobny sposób, tj. jako przyczynę niezliczonej ilości różnorodnych wydarzeń. Jako antidotum na beztroskie używanie pojęcia choroby psychicznej czy to jako oczywistego zjawiska, teorii czy też przyczyny zadajmy pytanie: Co to znaczy, gdy twierdzi się, że ktoś jest chory psychicznie? W dalszej części pracy opiszę krótko główne zastosowania terminu choroby psychicznej. Będę argumentował, że pojęcie to przetrwało niezależnie od użyteczności, jaką mogło kiedyś posiadać oraz, że obecnie funkcjonuje jedynie jako wygodny mit. Choroba psychiczna jako objaw choroby mózgu Pojęcie choroby psychicznej znajduje swoje główne poparcie w fenomenach takich, jak na przykład syfilis mózgu czy stany delirium po zatruciu w których, jak wiadomo, ludzie prezentują różne osobliwości lub zaburzenia myślenia i zachowania. Poprawnie rzecz ujmując jednak, są to choroby mózgu, nie umysłu. Zgodnie z jedną ze szkół, wszystkie tak zwane choroby psychiczne są tego typu. Zakłada się, że pewien defekt neurologiczny, być może bardzo subtelny, ostatecznie zostanie ustalony dla wszystkich zaburzeń myślenia i zachowania. Wielu współczesnych psychiatrów, lekarzy i innych naukowców podziela ten pogląd. To stanowisko oznacza, że ludzie nie mogą mieć problemów wyrażających się w tym, co obecnie określa się jako choroby psychiczne - z powodu istniejących między osobami różnic potrzeb, opinii, aspiracji społecznych, wartości i tak dalej. Wszystkie problemy życiowe (problems in living) przypisywane są procesom fizjochemicznym, które w odpowiednim czasie zostaną odkryte w trakcie badań medycznych. Choroby psychiczne zatem są spostrzegane jako w zasadzie nie różniące się od wszystkich innych chorób (to znaczy, chorób ciała). Jedyną różnicą, zgodnie w tym punktem widzenia, między chorobą psychiczną i chorobą somatyczną jest to, że ta pierwsza, dotykając mózgu, manifestuje się poprzez objawy psychiczne, podczas gdy druga, dotykając innych układów narządów (na przykład skóry, wątroby itd.), przejawia się poprzez symptomy powiązane z tymi częściami ciała. Pogląd ten zawiera, moim zdaniem, dwa podstawowe błędy. Po pierwsze, jaki objaw ze strony centralnego układu nerwowego odpowiadałby wykwitom skórnym czy złamaniu? Nie byłaby nim żadna emocja ani złożony element zachowania. Raczej, ślepota albo paraliż danej części ciała. Sednem sprawy jest to, że choroba mózgu, analogiczna do choroby skóry czy kości, jest defektem neurologicznym, a nie problemem życiowym. Na przykład, defekt w polu wzrokowym może zostać w satysfakcjonujący sposób wyjaśniony przez skorelowanie z pewnymi określonymi lezjami w układzie nerwowym. Z drugiej strony, przekonania osoby niezależnie czy to będzie wiara chrześcijańska, wiara w komunizm czy przekonanie o tym, że jej organy wewnętrzne gniją, a jej ciało w rzeczywistości już umarło - nie mogą zostać wyjaśnione przez defekt czy chorobę układu nerwowego. Wyjaśnienia tego rodzaju zdarzeń zakładając, że ktoś jest zainteresowany przekonaniem samym w sobie i nie spostrzega go jedynie jako symptomu czy formy ekspresji czegoś, co jest bardziej interesujące należy poszukiwać w inny sposób. 1

2 Drugi błąd odnoszący się do złożonych zachowań psycho społecznych, składających się z komunikacji o nas samych i świata o nas, jedynie jako objawów funkcjonowania neurologicznego ma charakter epistemologiczny. Innymi słowy, jest to błąd dotyczący nie nieprawidłowości obserwacji czy rozumowania, jako takich, ale raczej sposobu w jaki organizujemy i wyrażamy naszą wiedzę. W omawianym przypadku, błąd leży w stosowaniu symetrycznego dualizmu między objawami psychicznymi i fizycznymi (z ciała), dualizmu, który jest tylko nawykiem językowym, a któremu nie odpowiadają żadne obserwacje. Zobaczmy, czy tak jest. W praktyce medycznej, gdy mówimy o nieprawidłowościach fizycznych, mamy na myśli oznaki (np. gorączkę) lub symptomy (np. ból). Z drugiej strony, mówimy o objawach natury psychicznej, gdy odnosimy się do komunikacji pacjenta z nim samym, innymi oraz świata o nim. Może on twierdzić, że jest Napoleonem lub, że jest prześladowany przez komunistów. Zostanie to uznane za symptomy psychiczne tylko jeśli obserwator uważa, że pacjent nie jest Napoleonem lub, że nie jest prześladowany [sic!] przez komunistów. Czyni to oczywistym, że stwierdzenie, że X jest objawem psychicznym wiąże się z dokonaniem oceny. Co więcej, ocena pociąga za sobą ukryte porównanie lub dopasowywanie idei, koncepcji czy przekonań pacjenta do tych, wyznawanych przez obserwatora i społeczeństwo, w którym żyją. Pojęcie objawu psychicznego jest zatem nierozerwalnie związane z kontekstem społecznym (w tym: etycznym), w którym jest tworzone w sposób bardzo zbliżony do tego, w jaki pojęcie objawu w ciele jest wiązane z kontekstem anatomicznym i genetycznym (Szasz, 1957a, 1957b). Podsumowując to, co zostało powiedziane do tej pory: starałem się pokazać, że dla tych, którzy uważają symptomy psychiczne za oznaki choroby mózgu, koncepcja choroby psychicznej jest niepotrzebna i myląca. Uważają oni, że ludzie tak oznaczeni cierpią z powodu chorób mózgu i, jeśli tak uważają, wydaje się, że dla jasności lepiej by było, gdyby mówili właśnie to, a nie coś innego. Choroba psychiczna jako określenie dla problemów życiowych Termin choroba psychiczna jest szeroko stosowany dla opisu czegoś, co bardzo różni się od choroby mózgu. W dzisiejszych czasach wielu ludzi bierze za pewnik stwierdzenie, że życie jest mozolnym procesem. Poza tym, jego ciężar dla współczesnego człowieka ma swoje źródło nie tyle w walce o przetrwanie biologiczne, ale w stresie i napięciu wynikających ze społecznego współistnienia złożonych ludzkich osobowości. W tym kontekście, pojęcie choroby psychicznej jest stosowane, by zidentyfikować lub opisać niektóre cechy tzw. osobowości jednostki. Choroba psychiczna jako, że tak powiem, deformacja osobowości jest zatem uważana za przyczynę dysharmonii w człowieku. W tym punkcie widzenia ukryte jest założenie, że współżycie społeczne między ludźmi uważane jest za coś będące z natury harmonijne, a jego zakłócenie powodowane jest wyłącznie istnieniem u wielu osób choroby psychicznej. Jest to rozumowanie w sposób oczywisty błędne, czyni bowiem z abstrakcji jaką jest choroba psychiczna przyczynę, pomimo że abstrakcja ta została stworzona przede wszystkim po to, by służyć jedynie jako skrótowe wyrażenie określające niektóre typy ludzkich zachowań. Teraz wydaje się konieczne, by zapytać: Jakie zachowania i przez kogo są uważane za wskazujące na chorobę psychiczną?. Koncepcja choroby, czy to choroby ciała, czy też psychicznej, oznacza odchylenie od pewnej jasno zdefiniowanej normy. W przypadku choroby somatycznej normą jest strukturalna i funkcjonalna integralność ludzkiego ciała. Zatem, choć pożądany stan zdrowia fizycznego jako takiego, jest wartością etyczną, to to, czym jest zdrowie, może zostać określone w terminach anatomicznych i fizjologicznych. Co jest odchyleniem od normy, które uznawane jest za chorobę psychiczną? Na to pytanie nie ma prostej odpowiedzi. Jednak jakakolwiek norma by to była, możemy być pewni tylko jednej rzeczy: mianowicie tego, że jest to norma, która musi zostać określona przy użyciu koncepcji psycho społecznych, etycznych i prawnych. Na przykład pojęcia takie, jak silne tłumienie czy odreagowanie nieświadomego impulsu, ilustrują wykorzystanie koncepcji psychologicznych do dokonania rozróżnienia (tak zwanego) zdrowia psychicznego i choroby. Idea, że chroniczna wrogość, mściwość czy rozwód są wskaźnikami choroby psychicznej, byłaby ilustracją stosowania norm etycznych (to znaczy określania miłości, życzliwości i stabilnego związku małżeńskiego jako pożądanych). Wreszcie, szeroko rozpowszechniona opinia psychiatryczna, że jedynie osoba chora psychicznie jest w stanie 2

3 dokonać morderstwa, ilustruje zastosowanie koncepcji prawnej, jako normy zdrowia psychicznego. Norma, od której mierzone jest odchylenie, za każdym razem, gdy mówi się o chorobie psychicznej, ma charakter psycho społeczny i etyczny. Jednakże remedium jest poszukiwanie w terminach miar medycznych, które jak ma się nadzieję i jak się zakłada są wolne od znacznych różnic, właściwych wartościom etycznym. Definicja zaburzenia oraz terminy, w jakich poszukiwane jest na nie lekarstwo stoją zatem w poważnej wzajemnej sprzeczności. Praktyczne znaczenie tego ukrytego konfliktu między rzekomą naturą defektu i lekarstwa na to trudno przecenić. Po ustaleniu norm stosowanych do pomiaru odchyleń w przypadkach choroby psychicznej, zwrócimy się teraz w kierunku pytania: Kto definiuje normy, a więc i odchylenia?. Można tu udzielić dwóch podstawowych odpowiedzi: (a) może to być dana osoba (tzn. pacjent), która decyduje, że odbiega od normy. Na przykład, artysta może wierzyć, że cierpi z powodu blokady twórczej i może realizować to przekonanie poprzez poszukiwanie dla siebie pomocy psychoterapeuty; (b) może to być ktoś inny niż pacjent, kto decyduje, że to ostatnie jest odchyleniem (na przykład krewni, lekarze, władze, społeczeństwo w ogólności, itd.). W takim przypadku psychiatra może zostać zatrudniony przez innych, by zrobić coś pacjentowi, w celu skorygowania odchylenia. Rozważania te podkreślają znaczenie pytania: Czyim przedstawicielem jest psychiatra? i udzielenia na nie szczerej odpowiedzi (Szasz, 1956, 1958). Psychiatra (psycholog lub psychoterapeuta bez wykształcenia medycznego), jak się okazuje, może być przedstawicielem pacjenta, krewnych, szkoły, służb wojskowych czy organizacji biznesowej, sądu i tak dalej. Mówienie o psychiatrze, jako o przedstawicielu tych osób lub organizacji nie oznacza, że jego wartości dotyczące norm, jego przekonania i cele dotyczące właściwej natury działań leczniczych, muszą pozostawać w zgodzie z tymi, które żywi jego pracodawca. Na przykład, pacjent w terapii indywidualnej może uważać, że jego ocalenie zależy od nowego związku małżeńskiego; jego psychoterapeuta nie musi zgadzać się z tą hipotezą. Jednak, jako przedstawiciel pacjenta, musi on powstrzymać się od angażowania nacisku sił społecznych lub prawnych, by zapobiec wprowadzeniu ich w życie przez pacjenta. Jeśli taki jest kontrakt z pacjentem, psychiatra (psychoterapeuta) może nie zgadzać się z nim lub zaprzestać leczenia go, nie może jednak angażować innych, by blokować dążenia pacjenta. Podobnie, jeśli psychiatra został zaangażowany przez sąd, by ocenić poczytalność przestępcy, nie musi w pełni podzielać wartości i intencji władz w odniesieniu do przestępcy i dostępnych możliwości potraktowania go. To psychiatra jednak zostałby natychmiast wyłączony z postępowania, jeśli stwierdziłby na przykład, że to nie przestępca jest szalony, ale ludzie, którzy piszą prawo, na podstawie którego dane działania oceniane są jako przestępcze. Taka opinia mogłaby oczywiście zostać wypowiedziana, ale nie w sali sądowej i nie przez psychiatrę, który w ramach swojej praktyki pomaga sądowi w wykonywaniu codziennej pracy. Reasumując: w faktycznym społecznym zastosowaniu stwierdzenie choroby psychicznej dokonuje się poprzez ustalenie odchylenia w zachowaniu od pewnych norm psychospołecznych, etycznych lub prawnych. Ocena może zostać dokonana, jak w medycynie, przez pacjenta, lekarza (psychiatrę) lub innych. Działania lecznicze wreszcie, zwykle poszukiwane są w ramach działań terapeutycznych lub skrycie medycznych a zatem tworzą sytuację, w której odchylenia psycho-społeczne, etyczne i/lub prawne mogą zostać skorygowane przez (tak zwane) działanie medyczne. Skoro działanie medyczne jest przypisane korygowaniu jedynie medycznych odchyleń, z punktu widzenia logiki wydaje się absurdem oczekiwać, że pomoże to komuś rozwiązać problemy, których istnienie zostało zdefiniowane i ustalone na podstawach pozamedycznych. Uważam, że te rozważania mogą zostać owocnie zastosowane w odniesieniu do wykorzystywania współcześnie środków uspokajających i, bardziej ogólnie, do tego, czego można się spodziewać po lekach, niezależnie od typu w odniesieniu do łagodzenia lub rozwiązywania problemów ludzkiego życia. Rola etyki w psychiatrii Wszystko, co ludzie robią w odróżnieniu od tego, co się im przydarza (Peters, 1958) ma miejsce w kontekście wartości. W tym szerokim sensie, żadna ludzka aktywność nie jest pozbawiona implikacji etycznych. Gdy wartości leżące u podstaw pewnych działań są powszechne, ci którzy uczestniczą w ich realizacji, mogą całkowicie stracić je z oczu. Dyscypliny 3

4 medyczne, zarówno czysta nauka (np. badania) oraz technologia (np. leczenie), zawierają w sobie wiele rozważań i ocen etycznych. Niestety, często zaprzecza się im, minimalizuje się je lub zwyczajnie nie zwraca się na nie uwagi; ideałem dla zawodu medycznego, jak i dla ludzi, którym służy, wydaje się być system medyczny (rzekomo) wolny od wartości etycznych. To sentymentalne pojęcie jest wyrażane przez takie rzeczy, jak chęć lekarza, by leczyć i pomagać pacjentom niezależnie od ich przekonań religijnych czy politycznych, niezależnie od tego, czy są bogaci czy biedni itd. Podczas, gdy faktycznie mogą istnieć podstawy dla takiego przekonania choć jest to pogląd, który nie jest szczególnie prawdziwy nawet w tym rozumieniu pozostaje faktem, że przemyślenia etyczne obejmują szeroki zakres ludzkich spraw. Czynienie praktyki medycznej neutralną pod względem pewnych kwestii dotyczących wartości nie musi i nie może oznaczać, że może ona pozostać wolna od wszystkich takich wartości. Praktyka medyczna jest ściśle powiązana z etyką i pierwszą rzeczą, którą musimy zrobić, jak mi się wydaje, to próbować uczynić to jasnym i wyraźnym. Porzucę tę kwestię tutaj, jako że nie zajmuje nas ona szczególnie w tym eseju. Jednak, aby nie pozostały żadne wątpliwości, co do tego, jak lub gdzie medycyna i etyka się spotykają, pozwolę sobie przypomnieć czytelnikowi, takie kwestie jak kontrola urodzeń, aborcja, samobójstwo oraz eutanazja, jako zaledwie kilka głównych obszarów bieżących kontrowersji etyczno medycznych. Psychiatria, tak jak to widzę, jest ściślej powiązana z problemami etyki, niż medycyny. Używam tu słowa psychiatria, odwołując się do tej współczesnej dyscypliny, która zajmuje się problemami życiowymi (a nie chorobami mózgu, które są problemami dla neurologii). Problemy w relacjach międzyludzkich mogą być analizowane, interpretowane i można nadawać im znaczenia jedynie w danym kontekście społecznym i etycznym. Zatem czyni różnicę to bez względu na argumenty przeciwne jaka jest społeczno etyczna orientacja psychiatry; dla tych, którzy pozostaną pod wpływem jego wyobrażeń dotyczących tego, co jest nie tak z pacjentem, co zasługuje na komentarz lub interpretację, zmiana w jakim kierunku może zostać uznana za pożądaną i tak dalej. Nawet we właściwej medycynie czynniki te odgrywają rolę, na przykład w różnych orientacjach, przyjmowanych przez lekarzy, w zależności od ich przynależności religijnej, w stosunku do takich kwestii, jak kontrola urodzeń czy aborcja ze wskazań medycznych. Czy ktokolwiek naprawdę wierzy, że poglądy psychoterapeuty, dotyczące przekonań religijnych, niewolnictwa czy innych podobnych kwestii, pozostają bez wpływu na jego praktykę? Jeśli czynią różnicę, jakie możemy z tego wyciągnąć wnioski? Czy nie wydaje się rozsądne, że powinniśmy mieć różne terapie psychiatryczne każda wyraźnie rozpoznawana z uwagi na pozycję etyczną, którą reprezentuje dla, powiedzmy, katolików i żydów, osób religijnych i agnostyków, dla demokratów i komunistów, zwolenników supremacji białych i murzynów i tak dalej? W rzeczywistości, jeśli spojrzymy na psychiatrię, tak jak jest dziś praktykowana (szczególnie w Stanach Zjednoczonych), znajdziemy osoby poszukujące pomocy psychiatrycznej w zgodzie z ich statusem społecznym i przekonaniami etycznymi (Hollingshead i Redlich, 1958). Nie powinno nas to dziwić bardziej niż stwierdzenie, że praktykujący katolicy raczej nieczęsto odwiedzają kliniki kontroli urodzeń. Powyższe stanowisko utrzymujące, że współcześni psychoterapeuci mają do czynienia raczej z problemami życiowymi, niż z chorobami psychicznymi i ich leczeniem, stoi w opozycji do przeważającego obecnie poglądu, zgodnie z którym choroba psychiczna jest zupełnie, jak prawdziwa i obiektywna choroba somatyczna. Jest to kłopotliwe stwierdzenie, jako że nigdy dokładnie nie wiadomo, co oznaczają słowa prawdziwy i obiektywny. Podejrzewam jednak, że zamiarem zwolenników tego poglądu jest stworzenie w mentalności ludzi przekonania, że choroba psychiczna jest taką samą jednostką chorobową, jak infekcja czy nowotwór. Jeśli byłaby to prawda, można by było złapać lub dostać choroby psychicznej, można by ją było mieć lub się przed nią schronić, jedna osoba mogłaby ją przekazać drugiej i wreszcie można by się było jej pozbyć. Moim zdaniem nie ma cienia dowodu na poparcie tej tezy. Wręcz przeciwnie, wszystkie dowody wskazują na coś przeciwnego i wspierają pogląd, że to, co obecnie ludzie nazywają chorobami psychicznymi, to w większości komunikacja wyrażająca nieakceptowane idee, co więcej, często ujęte w niezwyczajny idiom. Zakres niniejszego eseju nie pozwala mi na więcej niż tylko wzmiankę o alternatywnym podejściu teoretycznym do tego problemu (Szasz, 1957c). Nie jest to miejsce na szczegółowe rozważanie podobieństw i różnic między chorobami somatycznymi i chorobami psychicznymi. Powinno nam wystarczyć podkreślenie tylko jednej 4

5 istotnej różnicy między nimi: mianowicie, podczas gdy choroba somatyczna odnosi się do powszechnych, fizjochemicznych zjawisk, to pojęcie choroby psychicznej jest stosowane do określania względnie bardziej prywatnych, społeczno psychologicznych wydarzeń, których część stanowi obserwator (diagnosta). Innymi słowy, psychiatra nie jest odrębny od tego, co obserwuje, ale jest, jak trafnie sformułował to Stack Sullivan, obserwatorem uczestniczącym. Oznacza to, że jest on przywiązany do pewnego obrazu tego, co uważa za rzeczywistość oraz tego, co jak mu się wydaje, społeczeństwo uważa za rzeczywistość i obserwuje oraz ocenia zachowanie pacjenta na podstawie tych przemyśleń. Łączy się to z naszą wcześniejszą obserwacją, że pojęcie objawu psychicznego samo w sobie implikuje porównanie pomiędzy obserwatorem i obserwowanym, psychiatrą i pacjentem. Jest to tak oczywiste, że można by mnie posądzić o trywializowanie. Pozwolę sobie zatem raz jeszcze stwierdzić, że celem przedstawiania tych argumentów była wyraźna krytyka i zmierzenie się z przeważającą obecnie tendencją do zaprzeczania moralnym aspektom psychiatrii (i psychoterapii) i zastępowania ich rzekomo wolnymi od wartości poglądami medycznymi. Psychoterapia, na przykład, jest powszechnie praktykowana, jak gdyby nie wiązało się z nią nic poza przywróceniem pacjenta ze stanu choroby psychicznej do stanu zdrowia psychicznego. Podczas gdy powszechnie uważa się, że choroba psychiczna ma coś wspólnego ze społecznymi (lub międzyludzkimi) relacjami jednostki, paradoksalnie utrzymuje się, że w tym procesie nie powstają problemy dotyczące wartości (tj. etyki) 1. Jednak, w pewnym sensie, duża część psychoterapii może obracać się wokół niczego innego, niż wyjaśnienie oraz rozważania celów i wartości z których wiele może być wzajemnie sprzecznych i środków, dzięki którym mogą one zostać jak najlepiej zharmonizowane, uświadomione lub porzucone. Różnorodność ludzkich wartości i sposobów, w jaki mogą być realizowane, jest tak ogromna, a wiele z nich pozostaje nie potwierdzonych, że nie mogą zawieść, ale prowadzą do konfliktów między ludźmi. W rzeczywistości powiedzieć, że relacje międzyludzkie na wszystkich poziomach od matki i dziecka, przez męża i żonę, aż po dwa narody obfitują w stres, napięcia i dysharmonię, jest znów stwierdzaniem oczywistego. Jednak, to może wydawać się oczywiste, może być także źle rozumiane. Myślę, że to właśnie ma miejsce w tym przypadku. Wydaje mi się bowiem, że przynajmniej w naszych naukowych teoriach dotyczących zachowania nie udało nam się zaakceptować prostego faktu, że relacje międzyludzkie są z natury pełne trudności i że uczynienie ich względnie harmonijnymi wymaga sporo cierpliwości i ciężkiej pracy. Twierdzę, że idea choroby psychicznej jest aktualnie stosowana, by ukrywać pewne trudności, które mogą być nieodłączną częścią współczesności nie, żeby miały pozostać niezmienne w ramach współżycia społecznego różnych osób. Jeśli to prawda, koncepcja ta funkcjonuje niczym przebranie; zamiast zwracać uwagę na sprzeczne ludzkie potrzeby, dążenia i wartości, pojęcie choroby psychicznej zapewnia amoralną i bezosobową rzecz ( chorobę ) jako wyjaśnienie dla problemów życiowych (Szasz, 1959). Możemy w związku z tym przypomnieć, że nie tak dawno temu to diabły i czarownice były odpowiedzialne za problemy ludzi w życiu społecznym. Wiara w chorobę psychiczną, jako coś odrębnego, niż trudności człowieka z porozumieniem się ze swoim bliźnim, jest właściwym spadkobiercą wiary w demonologię i czary. Choroba psychiczna istnieje lub jest prawdziwa w dokładnie taki sam sposób, w jaki czarownice istniały czy były prawdziwe. Wybór, odpowiedzialność i psychiatria Chociaż argumentowałem, że choroby psychiczne nie istnieją, to oczywiście nie sugeruję, że zjawiska społeczne i psychologiczne, którym obecnie nadano tę etykietę także nie istnieją. Podobnie, jak osobiste i społeczne trudności, których doświadczali ludzie w średniowieczu, są wystarczająco realne. To etykiety, które im nadajemy są niepokojące, a przez nadawanie ich, także to, co z nimi robimy. Chociaż nie mogę tutaj zagłębić się w różnorodne konsekwencje tego problemu, wydaje mi się ważne zaznaczyć, że demonologiczna koncepcja problemów życiowych dała początek terapii po linii teologicznej. Dziś wiara w chorobę psychiczną oznacza inaczej, wymaga terapii po linii medycznej lub psychoterapeutycznej. To, co jest zawarte w sposobie myślenia przedstawionym tutaj, jest czymś zupełnie 1 Freud posunął się na tyle daleko, by powiedzieć: Uważam, że należy brać pod uwagę etykę. W rzeczywistości nigdy nie zrobiłem niczego złego (Jones, 1957, s. 247). Jest to z pewnością dziwne stwierdzenie, jak na kogoś, kto badał człowieka jako istotę społeczną tak dokładnie, jak Freud. Wspominam o tym tutaj, by pokazać, jak pojęcie choroby (w przypadku psychoanaliz, psychopatologii lub choroby psychicznej ) było stosowane przez Freuda i większość jego naśladowców jako sposób klasyfikowania pewnych form ludzkiego zachowania, wchodzących w zakres medycyny, a więc (przez dekret) poza etyką! 5

6 odmiennym. Nie zamierzam oferować nowej koncepcji choroby psychiatrycznej czy nowej formy terapii. Mój cel jest skromniejszy, a zarazem bardziej ambitny. Jest nim zasugerowanie, by na fenomeny teraz nazywane chorobami psychicznymi spojrzeć na nowo i nieco prościej, by zostały one usunięte z kategorii chorób i by zostały uznane za wyraz zmagania się człowieka z problemem jak powinien żyć. Oczywiście, ostatni z wspomnianych problemów jest ogromny, jego ogrom znajduje wyraz nie tylko w niezdolności człowieka do radzenia sobie z własnym otoczeniem, ale jeszcze bardziej w jego zwiększającej się auto refleksyjności. Przez problemy życiowe zatem, odwołuję się do prawdziwie wybuchowej reakcji łańcuchowej, która rozpoczęła się wraz z upadkiem człowieka i pozbawieniem łaski Bożej przez zerwanie owocu z drzewa poznania. Ludzka świadomość samego siebie i otaczającego świata wydaje się wciąż poszerzać, przynosząc ze sobą większy ciężar zrozumienia (wyrażenie zapożyczone od Susanne Langner, 1953). Ten ciężar zatem, jest do przewidzenia i nie może być błędnie interpretowany. Naszym jedynym racjonalnym sposobem na rozjaśnienie go jest więcej zrozumienia i właściwe działanie, oparte o to zrozumienie. Główna alternatywa leży w takim działaniu, jakby ciężar był nie tym, co dotychczas spostrzegamy - i chronimy się w przestarzałym teologicznym spojrzeniu na człowieka. W tym drugim wyraża się przekonanie, że człowiek nie kształtuje swojego życia i wielu rzeczy ze swojego świata, ale po prostu przeżywa swój los w świecie stworzonym przez istoty wyższe. To, logicznie rzecz biorąc, prowadzi do zasłaniania się brakiem odpowiedzialności w obliczu pozornie niekończących się problemów i trudności. Jednak, jeśli człowiekowi nie uda się wziąć rosnącej odpowiedzialności za własne czyny, zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo, wydaje się mało prawdopodobne, by jakaś siła lub istota wyższa przyjęłaby to zadanie i poniosła ten ciężar za niego. Co więcej, wydaje się to mało odpowiedni czas w ludzkiej historii na zaciemnianie kwestii ludzkiej odpowiedzialności za swoje czyny przez chowanie się pod spódniczką wszystko-wyjaśniającej koncepcji choroby psychicznej. Wnioski Próbowałem pokazać, że pojęcie choroby psychicznej przetrwało niezależnie od użyteczności, jaką mogło posiadać w przeszłości i teraz funkcjonuje jedynie jako wygodny mit. Jako taki jest prawdziwym spadkobiercą mitów religijnych w ogólności, a w szczególności, wiary w czary. Rolą wszystkich tych systemów przekonań było działanie, pojmowane jako społeczne środki uspokajające, a więc wzbudzanie nadziei, że opanowanie pewnych specyficznych problemów może zostać osiągnięte przez działania zastępcze (symboliczno magiczne). Tak więc, pojęcie choroby psychicznej służy głównie ukryciu faktu, że codzienne życie jest dla większości ludzi ciągłą walką, nie o przetrwanie biologiczne, ale o swoje miejsce pod słońcem, spokój umysłu lub inne ludzkie wartości. Dla człowieka świadomego siebie i świata dookoła niego, gdy tylko potrzeby ciała (i być może rasy) zostaną mniej lub bardziej zaspokojone, powstaje problem, co powinien zrobić ze sobą. Podtrzymywanie przywiązania do mitu choroby psychicznej pozwala ludziom na unikanie stawania w obliczu tego problemu, dzięki poglądowi, że zdrowie psychiczne, spostrzegane jako brak choroby psychicznej, automatycznie zapewnia dokonywanie właściwych i bezpiecznych wyborów w ciągu życia jednostki. Ale są fakty wskazujące na coś dokładnie przeciwnego. To dokonywanie dobrych wyborów w życiu jest tym, co inni uważają, retrospektywnie, za objaw zdrowia psychicznego! Co więcej, mit choroby psychicznej zachęca nas do wiary w jego logiczne następstwo: współżycie społeczne byłoby harmonijne, satysfakcjonujące i stałoby się bezpieczną bazą dla dobrego życia, gdyby nie niszczący wpływ choroby psychicznej lub psychopatologii. Potencjał dla powszechnego szczęścia ludzkości, przynajmniej w tej formie, wydaje mi się kolejną wersją fantazji typu chciałbym-żeby-to-była-prawda. Wierzę 2, że ludzkie szczęście i dobrostan, na niewyobrażalną skalę, a nie tylko dla kilkorga wybranych, są możliwe. Ten cel mógłby jednak zostać osiągnięty tylko wysiłkiem wielu ludzi, nie tylko kilku skłonnych i zdolnych do rozwiązania swoich własnych konfliktów osobistych, społecznych i etycznych. Oznacza to posiadanie na tyle odwagi i uczciwości, by zarzucić prowadzenie walk na fałszywych frontach, poszukiwanie rozwiązań dla zastępczych problemów na przykład, walkę z kwasem żołądkowym i ciągłym zmęczeniem zamiast stawienia czoła konfliktom małżeńskim. 2 Notka wydawcy: w oryginalnym artykule jest tutaj nie wierzę. Jak jednak przyznał to sam autor, była to literówka poprawiona przy następnych wydaniach. 6

7 Naszymi przeciwnikami nie są demony, czarownice, przeznaczenie czy choroba psychiczna. Nie mamy przeciwnika, z którym możemy walczyć, którego możemy egzorcyzmować czy rozwiać przez uleczenie. To co mamy to problemy życiowe niezależnie od tego czy mają one naturę biologiczną, ekonomiczną polityczną czy społeczno psychologiczną. W tym eseju zajmowały mnie jedynie problemy przynależne do ostatniej z wspomnianych kategorii, a w ramach tej grupy te, odnoszące się do wartości moralnych. Pole, do którego odnosi się współczesna psychiatria, jest ogromne i nawet nie starałem się objąć całego. Moja argumentacja ograniczyła się do wykazania, że choroba psychiczna jest mitem, którego nie ujawnioną/uświadamianą funkcją jest ukrycie, a więc uczynienie łatwiejszą do połknięcia, gorzkiej pigułki konfliktów moralnych w racjach międzyludzkich. Literatura: Hollingshead, A. B., & Redlicb, F. C. Social class and mental illness. New York: Wiley, Jones, E. The life and work of Sigmund Freud. Vol. III. New York: Basic Books, Lancer, S. R. Philosophy in a new hey. New York: Mentor Books, Peters, R. S. The concept of motivation. London: Routledge & Kegan Paul, Szasz, T. S. Malingering: "Diagnosis" or social condemnation? AMA Arch Neurol. Psychiat., 1956, 76, Szasz, T. S. Pain and pleasure: A study of bodily-feelings. New York: Basic Books, (a) Szasz, T. S. The problem of psychiatric nosology: A contribution to a situational analysis of psychiatric operations. Amer. J. Psychiat, 1957, 114, (b) Szasz, T. S. On the theory of psychoanalytic treatment. Int. J. Psycho-Anal., 1957, 38, (c) Szasz, T. S. Psychiatry, ethics and the criminal law. Columbia law Rev., 1958, 58, Szasz, T. S. Moral conflict and psychiatry, Yale Rev., 1959, w druku. 7

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna i zdrowia NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Szaleństwo i metoda. Dr Andrzej Kapusta (UMCS)

Szaleństwo i metoda. Dr Andrzej Kapusta (UMCS) Szaleństwo i metoda Dr Andrzej Kapusta (UMCS) Analiza pojęciowa zaburzeń psychicznych 1. Różnorodność symptomów: emocji (lęk, depresja) woli (kompulsywność) Pragnień (uzależnienia, parafilie) Przekonań

Bardziej szczegółowo

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Lawrence W. Reed Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Oryginał angielski: Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Copyright

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia MIKOŁAJ MAJKOWICZ KATEDRA PSYCHOLOGII I ZAKŁAD BADAŃ NAD JAKOŚCIĄ ŻYCIA WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Użycie

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Pacjent z chorobą nowotworową zwykle NIE JEST pacjentem psychosomatycznym.

Pacjent z chorobą nowotworową zwykle NIE JEST pacjentem psychosomatycznym. Pacjent z chorobą nowotworową zwykle NIE JEST pacjentem psychosomatycznym. Problemy: 1. zagrożenie dla narcystycznej integralności 2. poczucie utraty kontroli 3. zależnośd 4. lęk przed opuszczeniem 5.

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia biznesu NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR STATUS MODUŁU

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom

Bardziej szczegółowo

Psychologia. Studia stacjonarne jednolite magisterskie Psychologia biznesu. NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE STATUS MODUŁU PUNKTY ECTS LICZBA GODZIN

Psychologia. Studia stacjonarne jednolite magisterskie Psychologia biznesu. NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE STATUS MODUŁU PUNKTY ECTS LICZBA GODZIN Psychologia Studia stacjonarne jednolite magisterskie Psychologia biznesu NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR STATUS MODUŁU Moduł ogólny Filozofia Logika 6 I I podstawowy

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

1 Stres wróg czy przyjaciel? Zbigniew Karapuda

1 Stres wróg czy przyjaciel? Zbigniew Karapuda 1 2 Spis treści O Autorze...... 5 Wstęp: Nie strzelać do posłańca! Stres wróg czy przyjaciel?...... 7 Stres...... 9 Co to jest stres?...... 9 Kiedy występuje stres?...... 12 Co powoduje stres?...... 14

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III UE.43000.9.2014 Załącznik nr 9c do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III 1) Zadanie nr 1 Trening samooceny i poczucia własnej wartości 1. Liczba uczestników: 7 osób mniej niż 5 i nie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Pieniądz jest to towar, który w wyniku ogólnej zgody został uznany jako środek wymiany gospodarczej.

Pieniądz jest to towar, który w wyniku ogólnej zgody został uznany jako środek wymiany gospodarczej. Pieniądz jest to towar, który w wyniku ogólnej zgody został uznany jako środek wymiany gospodarczej. łatwość przenoszenia z miejsca na miejsce, trwałość ( odporność na zniszczenie), rozpoznawalność, jednorodność,

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Zbieranie wywiadu psychiatrycznego Ocena osobowości pacjenta Badanie

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Załącznik do uchwały nr 80/2014 r. z dnia 28.05.2014r. II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki II.1. Tabela odniesień efektów kierunkowych

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

Lęki białych kołnierzyków. interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta

Lęki białych kołnierzyków. interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta Lęki białych kołnierzyków interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta Lęki białych kołnierzyków interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta Redakcja: Spis treści Rozdział 1 Do Czytelnika.................................................

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ Definicja psychologii klinicznej: Jest to dziedzina psychologii stosowanej, która posiada odrębny od innych działów psychologii obszar badań i praktyki. Obszar ten stanowią

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja chorych po interwencji chirurgicznej

Rehabilitacja chorych po interwencji chirurgicznej Rehabilitacja chorych po interwencji chirurgicznej Natura zdrowia udana regulacja Udana regulacja stosunków człowieka z otoczeniem zależy od zasobów biologicznych człowieka, właściwości otoczenia oraz

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI)

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) Uwzględniając realia, w których obecnie żyjemy w kontekście naszych statutowych celów

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ To nie rzeczy nas smucą, ale sposób w jaki je widzimy (Epiktet 55 135). Powyższe stwierdzenie wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 10

Bioetyka teologiczna cz. 10 Bioetyka teologiczna cz. 10 Transplantacje Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Transplantacja zastąpienie chorego (zniszczonego lub wadliwie działającego) organu przez Organ lub

Bardziej szczegółowo

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Ucieleśnione poznanie

Ucieleśnione poznanie dr Mateusz Hohol Ucieleśnione poznanie zajęcia 7-8: Radykalny enaktywizm Ciało w mózgu Slinky (Andy Clark) Sprężynka Slinky przejawia zachowanie, wyglądające na inteligentne, pomimo tego, że nie posiada

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska (1) Nazwa przedmiotu Psychologia stosowana (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 180/2013 z dnia 8 lipca 2013 r. o projekcie programu Program profilaktyki ryzykownego stanu psychicznego Miasto

Bardziej szczegółowo

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Pomyśl o tym co ci dolega, na co, według ciebie, chorujesz. Nie chodzi o nazwę choroby a raczej o to, co ta choroba oznacza w twoim życiu. W czym cię ogranicza?

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii Kod S-PP modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu Specjalność - Poziom studiów Forma studiów Rok studiów I nforma cje ogólne Podstawy psychoterapii

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Zakres zastosowań psychologii klinicznej. Obszary tradycyjne i współczesne (Helena Sęk)...

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA Prawa człowieka Prawa i wolności człowieka występują wyłącznie w relacjach jednostki z państwem. Gdy mówimy o prawach człowieka ograniczamy się do stosunków między

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii,

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wybrane aspekty terapii zaburzeń seksualnych./ Moduł 109..: Psychologia miłości. 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Selected aspects

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne * * *

AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne * * * AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne Pomiędzy małym a dużym obrazem świata o tym, jak pomocną w rysowaniu KRATKĘ szybko można zmienić w ograniczającą KLATKĘ * * * Pozornie paradoksalna

Bardziej szczegółowo

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych?

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Wydanie 1 Zbigniew Huber Maj 2006 Artykuł dostępny na stronie autora: http://wwwhuberpl Copyright by Zbigniew Huber Strona 1 z 6 W każdym

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Błąd medyczny. Przesłanki błędu i jego rodzaje. dr med. ElŜbieta Skupień Instytut Ekspertyz Sądowych im.prof.dra Jana Sehna w Krakowie

Błąd medyczny. Przesłanki błędu i jego rodzaje. dr med. ElŜbieta Skupień Instytut Ekspertyz Sądowych im.prof.dra Jana Sehna w Krakowie Błąd medyczny. Przesłanki błędu i jego rodzaje dr med. ElŜbieta Skupień Instytut Ekspertyz Sądowych im.prof.dra Jana Sehna w Krakowie O niedoskonałych lekarzach Traktat z roku 1519. Zawierał sankcje karne

Bardziej szczegółowo

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar

Prawo w psychiatrii. Marcin Wojnar Prawo w psychiatrii Marcin Wojnar Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego (z dnia 19 sierpnia 1994 r.) Art. 22 1. Przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej

Bardziej szczegółowo

6. Zarządzanie Projektami

6. Zarządzanie Projektami 6. Zarządzanie Projektami Wersja ucznia Wstęp 1. Proces Zarządzania Projektami 2. Zarządzanie ryzykiem "Zarządzanie projektami jest o wyznaczaniu jasnych celów, zarządzaniu czasem, zasobami, ludźmi i kosztami

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Bezstronna informacja o lekach Najlepsze praktyki europejskie

Bezstronna informacja o lekach Najlepsze praktyki europejskie Bezstronna informacja o lekach Najlepsze praktyki europejskie Teresa Leonardo Alves Polska, listopad 2009 Health Action International (HAI) jest niezależną, globalną siecią starającą się zwiększyć dostęp

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Efekty dla kierunku i ich relacje z efektami dla obszarów Wydział prowadzący kierunek studiów: REHABILITACJI Kierunek stadiów: (nazwa kierunku musi być odebrania do zawartości programu a zwłaszcza do zakładanych

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii () Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM Zespół Szkół Nr 4 w Wałbrzychu PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU ELEMENTY PSYCHOLOGII W LICEUM Rok szkolny 2015/2016 Opracowała: mgr Justyna Oleksy Wałbrzych, 1 września 2015r. Przedmiotowy System

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

Gerard Dmuch "Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?", Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja]

Gerard Dmuch Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?, Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja] Gerard Dmuch "Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?", Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja] Studia Ecologiae et Bioethicae 12/2, 208-211 2014 Dorota Morończyk, Do Not Resuscitate

Bardziej szczegółowo